आतां पाहों जातां उत्पत्ति । मनुष्यापासून मनुष्यें होती । पशुपासून पशु निपजती। प्रत्यक्ष आतां॥ १ ॥

आता उत्पत्तीचा विचार पाहू गेले असता, मनुष्यापासून मनुष्य आणि पशूपासून पशू जन्माला येतात, हे तर आपल्याला प्रत्यक्षच दिसते.

खेंचरें आणी भूचरें । वनचरें आणी जळचरें । नाना प्रकारीचीं शरीरें । शरीरांपासून होती ॥ २ ॥

आकाशचर, भूचर, वनचर आणि जलचर - अशा नाना प्रकारच्या शरीरांचीही उत्पत्ती त्याच त्याच प्रकारच्या शरीरांपासूनच होते.

प्रत्ययास आणी प्रमाण । निश्चयास आणी अनुमान । मार्ग देखोन आडरान । घेऊंच नये ॥ ३ ॥

प्रत्यक्ष अनुभव आणि प्रमाण यांच्या साहाय्याने निश्चय करावा, नुसत्या तर्काने नाही. समोर सरळ मार्ग दिसत असता आडवाटेने जाऊ नये.

विपरीतपासून विपरीतें होती । परी शरीरेंच बोलिजेती । शरीरावांचून उत्पत्ती । होणार नाहीं ॥ ४॥

कधीकधी विपरीत जातीपासूनही विपरीत उत्पत्ती दिसते, पण तीसुद्धा शरीरांपासूनच होते. शरीराशिवाय कोणतीही उत्पत्ती संभवतच नाही.

तरी हे उत्पत्ति कैसी जाली । कासयाची कोणें केली । जेणें केली त्याची निर्मिली । काया कोणें ॥ ५ ॥

तरी मग ही मूळ उत्पत्ती कशी झाली, कशापासून आणि कोणी केली? आणि जो निर्माता आहे, त्याचा देह तरी कोणी निर्माण केला?

ऐसें पाहातां उदंड लांबलें । परी मुळीं शेरीर जैसें जालें । कासयाचें उभारिलें । कोणें कैसें ॥ ६ ॥

असे पाहत गेले, तर हा प्रश्न अतिशय लांबत जातो. पण मुळातले पहिले शरीर कसे बनले, कशापासून आणि कोणी कसे उभारले, हा खरा प्रश्न आहे.

ऐसी हे मागील आशंका । राहात गेली ते ऐका । कदापी जाजु घेऊं नका । प्रत्ययो आलियानें ॥ ७ ॥

अशा प्रकारे मागे राहिलेली ही शंका आता ऐका. प्रत्यक्ष अनुभव आल्यावर मात्र त्याबद्दल पुन्हा कधीच हरकत घेऊ नका.

प्रत्ययोचि आहे प्रमाण । मूर्खास वाटे अप्रमाण । पिंडें प्रचितशब्दें जाण । विश्वासासी ॥ ८ ॥

प्रत्यक्ष अनुभव हाच खरा पुरावा आहे. मूर्खाला मात्र तोच अप्रमाण वाटतो. देहातील प्रचीतीच्या शब्दानेच विश्वास बसतो, हे समजून घे.

ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तेचि अष्टधा प्रकृती बोलिली । भूतीं त्रिगुणीं कालवली । मूळमाया ॥ ९ ॥

ब्रह्मामध्ये मूळमाया निर्माण झाली, तिलाच अष्टधा प्रकृती म्हणतात. ही मूळमाया पंचमहाभूते आणि त्रिगुण यांच्यात मिसळलेली आहे.

तें मूळमाया वायोस्वरूप । वायोमध्यें जाणीवेचें रूप । तेचि इच्च्हा परी आरोप । ब्रह्मीं न घडे ॥ १० ॥

ही मूळमाया वायुरूप आहे, आणि त्या वायूमध्येच जाणिवेचे रूप वसलेले आहे. तीच इच्छा-शक्ती होय; पण हा आरोप ब्रह्मावर मात्र लागू होत नाही.

तथापि ब्रह्मीं कल्पिला । तरी तो शब्द वायां गेला । आत्मा निर्गुण संचला । शब्दातीत ॥ ११ ॥

तरीही जर कोणी ब्रह्मावर हा आरोप लावण्याचा प्रयत्न केला, तर तो शब्दच व्यर्थ ठरतो. आत्मा हा निर्गुण, सर्वव्यापी आणि शब्दातीत आहे.

आत्मा निर्गुण वस्तु ब्रह्म । नाममात्र तितुका भ्रम । कल्पून लाविला संभ्रम । तरी तो लागणार नाहीं ॥ १२ ॥

आत्मा म्हणजे निर्गुण वस्तू, ब्रह्मच आहे. नामरूपाची जी कल्पना आहे, तेवढाच भ्रम आहे. कल्पनेने त्यावर कितीही आरोप लावला, तरी तो त्याला लागत नाही.

तथापि आग्रहें लाविला । जरी धोंडा मारिला आकाशाला । आकाशावरी थुंकिला । तरी तें तुटेना ॥ १३ ॥

तरीही आग्रहाने कोणी तो आरोप लावलाच, तर ते जणू आकाशाला दगड मारण्यासारखे किंवा आकाशावर थुंकण्यासारखे आहे - त्याने आकाशाला काहीच होत नाही.

तैसें ब्रह्म निर्विकार । निर्विकारीं लाविती विकार । विकार नासे निर्विकार । जैसें तैसें ॥ १४ ॥

त्याचप्रमाणे ब्रह्म हे निर्विकार आहे. लोक त्या निर्विकारावर विकार लावण्याचा प्रयत्न करतात, पण तो विकारच नाहीसा होतो आणि निर्विकार जसे होते तसेच राहते.

आतां ऐका प्रत्ययो । जाणोनि धरावा निश्चयो । तरीच पाविजे जयो । अनुभवाचा ॥ १५ ॥

आता प्रत्यक्ष अनुभव कसा येतो, ते ऐका. तो जाणून घेऊनच निश्चय धरावा, तरच अनुभवाचा विजय मिळतो.

मायाब्रह्मीं जो समीर। त्यांत जाणता तो ईश्वर । ईश्वर आणि सर्वेश्वर । तयासीच बोलिजे ॥ १६ ॥

माया आणि ब्रह्म यांच्या संगमी जो वायू आहे, त्यातील जाणतेपणालाच ईश्वर म्हणतात. ईश्वर आणि सर्वेश्वर हे नावही त्यालाच दिले जाते.

तोचि ईश्वर गुणासी आला । त्याचा त्रिगुणभेद जाला । ब्रह्मा विष्णु महेश उपजला । तये ठाईं ॥ १७ ॥

तोच ईश्वर पुढे गुणांच्या अवस्थेत आला, आणि त्याचे त्रिगुणांनुसार तीन भेद झाले. त्यातूनच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश उत्पन्न झाले.

सत्व रज आणी तम । हे त्रिगुण उत्तमोत्तम । यांच्या स्वरूपाचा अनुक्रम । मागां निरोपिला ॥ १८ ॥

सत्त्व, रज आणि तम हे तीन श्रेष्ठ गुण आहेत. यांच्या स्वरूपाचा क्रम याआधीच सांगितलेला आहे.

जाणता विष्णु भगवान । जाणता नेणता चतुरानन । नेणता महेश पंचानन । अत्यंत भोळा ॥ १९ ॥

भगवान विष्णू पूर्णपणे जाणता आहे, चतुरानन ब्रह्मदेव अर्धवट जाणता-नेणता आहे, आणि पंचानन महेश हा पूर्णपणे नेणता, अत्यंत भोळा आहे.

त्रिगुण त्रिगुणीं कालवले । कैसे होती वेगळाले । परी विशेष न्यून भासले । ते बोलावे लागती ॥ २० ॥

तिन्ही गुण एकमेकांत मिसळलेले असतात, ते पूर्णपणे वेगळे कसे असतील? पण त्यांच्यात जो कमी-अधिक फरक भासतो, तेवढाच सांगावा लागतो.

वायोमध्यें विष्णु होता । तो वायोस्वरूपचि तत्वता । पुढें जाला देहधर्ता । चतुर्भुज ॥ २१ ॥

वायूमध्ये विष्णू होता, तो मूलतः वायुरूपच होता. पुढे तोच चतुर्भुज देह धारण करता झाला.

तैसाच ब्रह्मा आणी महेश । देह धरिती सावकास । गुप्त प्रगट होतां तयास । वेळ नाहीं ॥ २२ ॥

त्याचप्रमाणे ब्रह्मा आणि महेशही सावकाश देह धारण करतात. त्यांना गुप्त होण्यास किंवा प्रगट होण्यास मुळीच वेळ लागत नाही.

आतां रोकडी प्रचिती । मनुष्यें गुप्त प्रगटती । मां त्या देवांच्याच मूर्ती । सामर्थ्यवंत ॥ २३ ॥

आता याचा प्रत्यक्ष पुरावा पाहा - मनुष्येसुद्धा गुप्त-प्रगट होताना दिसतात, मग त्या सामर्थ्यशाली देवांच्या मूर्ती असे करू शकतात, यात नवल कसले?

देव देवता भूतें देवतें । चढतें सामर्थ्य तेथें । येणेंचि न्यायें राक्षसांतें । सामर्थ्यकळा ॥ २४ ॥

देव, देवता, भूते, उपदेवता यांच्यात चढत्या क्रमाने सामर्थ्य असते. याच न्यायाने राक्षसांच्याही अंगी सामर्थ्य-कळा असते.

झोटींग वायोस्वरूप असती । सवेंच खुळखुळां चालती । खोबरीं खारिका टाकून देती । अकस्मात ॥ २५ ॥

झोटिंग नावाचे भूत वायुरूपानेच असते, आणि ते खुळखुळ्याप्रमाणे अचानक हालचाल करते. ते अकस्मात खोबरे-खारका फेकून देते, असा अनुभव लोकांना येतो.

अवघेंचि न्याल अभावें । तरी तें बहुतेकांस ठावें । आपुल्याला अनुभवें । विश्वलोक जाणती ॥ २६ ॥

हे सर्व नाहीच आहे असे मानले, तरी ते बहुतेकांना ज्ञात आहे. जगातील लोक आपापल्या अनुभवाने हे जाणतात.

मनुष्यें धरती शरीरवेष । नाना परकाया प्रवेश । मां तो परमात्मा जगदीश । कैसा न धरी ॥ २७ ॥

मनुष्येही नाना प्रकारचे देहवेष धारण करतात, परकायाप्रवेशही करतात. मग तो सर्वश्रेष्ठ, जगत्पती परमात्मा असे का करू शकणार नाही?

म्हणोनि वायोस्वरूपें देह धरिलें । ब्रह्मा विष्णु महेश जालें । पुढें तेचि विस्तारलें । पुत्रपौत्रीं ॥ २८ ॥

म्हणून वायुरूपानेच देह धारण करून ब्रह्मा, विष्णू, महेश झाले. पुढे तेच पुत्रपौत्रांच्या रूपाने विस्तार पावले.

अंतरींच स्त्रिया कल्पिल्या । तों त्या कल्पितांच निर्माण जाल्या । परी तयापासून प्रजा निर्मिल्या । नाहींत कदा ॥ २९ ॥

त्यांनी मनातल्या मनातच पत्न्या कल्पिल्या, आणि त्या कल्पनेसरशीच निर्माण झाल्या. पण त्यांच्यापासून प्रत्यक्ष प्रजा मात्र कधी निर्माण झाली नाही.

इच्हून पुत्र कल्पिले । ते ते प्रसंगीं निर्माण जाले । येणें प्रकारें वर्तले । हरिहरादिक ॥ ३० ॥

इच्छेनेच पुत्र कल्पिले, आणि ते त्या त्या प्रसंगी निर्माण झाले. हरी, हर आदी देवही याच पद्धतीने वागले.

पुढें ब्रह्मयानें सृष्टी कल्पिली । इच्हेसरिसी सृष्टी जाली । जीवसृष्टि निर्माण केली । ब्रह्मदेवें ॥ ३१ ॥

पुढे ब्रह्मदेवाने सृष्टीची कल्पना केली, आणि त्या इच्छेबरोबरच सृष्टी निर्माण झाली. अशा प्रकारे ब्रह्मदेवाने जीवसृष्टी निर्माण केली.

नाना प्रकारीचे प्राणी कल्पिले । इच्हेसरिसे निर्माण जाले । अवघे जोडेचि उदेले । अंडजजारजादिक ॥ ३२ ॥

त्याने नाना प्रकारचे प्राणी कल्पिले, आणि इच्छेबरोबरच ते निर्माण झाले. अंडज, जारज इत्यादी सर्व प्राणी जोडीजोडीनेच निर्माण झाले.

येक जळस्वेदापासून जाले । ते प्राणी स्वेदज बोलिले । येक वायोकरितां जाले । अकस्मात उद्भिज ॥ ३३ ॥

काही प्राणी पाण्याच्या घामापासून निर्माण झाले, त्यांना स्वेदज म्हणतात. काही वायूमुळेच अचानक उद्भवले, त्यांना उद्भिज म्हणतात.

मनुष्याची गौडविद्या । राक्षसांची वोडंबरी विद्या । ब्रह्मयाची सृष्टिविद्या । येणें प्रकरें ॥ ३४ ॥

मनुष्याजवळ जादूसारखी गौडविद्या असते, राक्षसांजवळ मायावी वोडंबरी विद्या असते, आणि ब्रह्मदेवाजवळ याच पद्धतीने सृष्टी निर्माण करण्याची विद्या असते.

कांहीयेक मनुष्यांची । त्याहून विशेष राक्षसांची । त्याहून विशेष ब्रह्मयाची । सृष्टिविद्या ॥ ३५ ॥

मनुष्यांची सृष्टी-निर्माण करण्याची शक्ती थोडीशी असते, राक्षसांची त्याहून अधिक असते, आणि ब्रह्मदेवाची त्याहूनही अधिक श्रेष्ठ असते.

जाणते नेणते प्राणी निर्मिले । वेद वदोन मार्ग लाविले । ब्रह्मयानें निर्माण केले । येणें प्रकारें ॥ ३६ ॥

ब्रह्मदेवाने जाणते आणि नेणते असे दोन्ही प्रकारचे प्राणी निर्माण केले, आणि वेद सांगून त्यांना योग्य मार्गही दाखवला. अशा प्रकारे त्याने ही सृष्टी निर्माण केली.

मग शरीपासून शरीरें । सृष्टी वाढली विकारें । सकळ शरीरें येणें प्रकारें । निर्माण जाली ॥ ३७ ॥

मग एका शरीरापासून दुसरे शरीर, अशा प्रकारे विकाराने ही सृष्टी वाढत गेली. सर्व शरीरे अशाच पद्धतीने निर्माण झाली.

येथें आशंका फिटली । सकळ सृष्टी विस्तारली । विचार पाहातं प्रत्यया आली । येथान्वयें ॥ ३८ ॥

येथे ही शंका दूर झाली आणि संपूर्ण सृष्टी कशी विस्तारली, हे स्पष्ट झाले. या क्रमाने विचार केला की हे सगळे प्रत्यक्ष अनुभवास येते.

ऐसी सृष्टी निर्माण केली । पुढें विष्णुनें कैसी प्रतिपाळिली । हेहि विवंचना पाहिली । पाहिजे श्रोतीं ॥ ३९ ॥

अशा प्रकारे ही सृष्टी निर्माण झाली. पुढे विष्णूने तिचे पालन कसे केले, याचाही विचार श्रोत्यांनी पाहिला पाहिजे.

सकळ प्राणी निर्माण जाले । ते मूळरूपें जाणोन पाळिले । शरीरें दैत्य निर्दाळिले । नाना प्रकारींचे ॥ ४० ॥

सर्व प्राणी निर्माण झाल्यावर विष्णूने त्यांना त्यांच्या मूळरूपाने ओळखून त्यांचे पालन केले, आणि देह धारण करून नाना प्रकारच्या दैत्यांचा नाश केला.

नाना अवतार धरणें । दुष्टांचा संहार करणें । धर्म स्थापायाकारणें । विष्णुस जन्म ॥ ४१ ॥

नाना अवतार धारण करून दुष्टांचा संहार करणे आणि धर्माची स्थापना करणे, या कारणासाठी विष्णूचे जन्म घडतात.

म्हणोन धर्मस्थापनेचे नर । तेंहि विष्णुचे अवतार । अभक्त दुर्जन रजनीचर । सहजचि जाले ॥ ४२ ॥

म्हणून धर्माची स्थापना करणारे पुरुषही विष्णूचेच अवतार मानले जातात. आणि अभक्त, दुर्जन, राक्षस हेही स्वाभाविकपणे निर्माण झाले.

आतां प्राणी जे जन्मले । ते नेणोन संव्हारिले । मूळरूपें संव्हारिलें । येणें प्रकारें ॥ ४३ ॥

आता जे प्राणी जन्माला आले, ते त्यांच्या नेणीव-अवस्थेतच नष्टही होतात. त्यांच्या मूळरूपानेच अशा प्रकारे त्यांचा संहार घडतो.

शरीरें रुद्र खवळेल । तैं जीवसृष्टि संव्हारेल । अवघें ब्रह्मांडचि जळेल । संव्हारकाळीं ॥ ४४ ॥

जेव्हा रुद्र देह धारण करून क्षुब्ध होईल, तेव्हा संपूर्ण जीवसृष्टीचा संहार होईल. प्रलयकाळी संपूर्ण ब्रह्मांडच जळून जाईल.

एवं उत्पत्ति स्थिती संव्हार । याचा ऐसा आहे विचार । श्रोतीं होऊन तत्पर । अवधान द्यावें ॥ ४५ ॥

अशा प्रकारे उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांबद्दलचा हा विचार आहे. श्रोत्यांनी तत्पर होऊन याकडे लक्ष द्यावे.

कल्पांतीं संव्हार घडेल । तोचि पुढें सांगिजेल । पंचप्रळय वोळखेल । तोचि ज्ञानी ॥ ४६ ॥

कल्पांती जो संहार घडेल, तो पुढे सांगितला जाईल. जो पाच प्रकारचे प्रलय ओळखतो, तोच खरा ज्ञानी होय.