गगनासारिखें ब्रह्म पोकळ । उदंड उंच अंतराळ। निर्गुण निर्मळ निश्चळ । सदोदित ॥१ ॥

ब्रह्म आकाशासारखे पोकळ आहे - अत्यंत विशाल, उंच आणि अफाट अंतराळाप्रमाणे. ते निर्गुण, निर्मळ, निश्चळ आणि सदैव असणारे आहे.

त्यास परमात्मा म्हणती । आणिक नामें नेणों किती । परी तें जाणिजे आदिअंतीं । जैसें तैसें ॥२ ॥

त्यालाच परमात्मा म्हणतात, आणि त्याला आणखीही असंख्य नावे असतील. पण आरंभापासून अंतापर्यंत ते जसे आहे तसेच जाणून घ्यावे लागते.

विस्तीर्ण पसरला पैस । भोंवता दाटला अवकाश । भासचि नाहीं निराभास । जैसें तैसें ॥ ३ ॥

तो अत्यंत विस्तीर्ण पसरलेला आहे, त्याच्या भोवती सर्वत्र अवकाश दाटलेला आहे. त्याला कोणताही आभासही नाही, तो निराभास असून जसा आहे तसाच आहे.

चहुंकडे पाताळतळीं । अंतचि नाहीं अंतराळीं । कल्पांतकाळीं सर्वकाळीं । संचलेचि असे ॥ ४ ॥

चारी बाजूंनी आणि पाताळाच्या तळापर्यंत त्याला अंतच नाही, अंतराळातही त्याचा अंत लागत नाही. कल्पांतकाळी असो वा सदासर्वकाळी, ते सदैव भरलेलेच असते.

ऐसें कांहींयेक अचंचळ । ते अचंचळीं भासे चंचळ । त्यास नामेंहि पुष्कळ । त्रिविधा प्रकारें ॥ ५ ॥

असे हे अचल तत्त्व आहे, पण त्या अचलामध्येच चंचल असा भास निर्माण होतो. त्या चंचलालाही पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी अशा तिन्ही प्रकारची पुष्कळ नावे आहेत.

न दिसतां नांव ठेवणें । न देखतां खूण सांगणें । असो हें जाणायाकारणें । नामाभिधानें ॥ ६ ॥

जे दिसत नाही त्याला नाव ठेवणे आणि जे प्रत्यक्ष दिसत नाही त्याची खूण सांगणे हे विचित्र वाटेल, पण हे सर्व केवळ त्याला जाणून घेता यावे म्हणूनच ही नावे दिलेली आहेत.

मूळमाया मूळप्रकृति । मूळपुरुष ऐसें म्हणती । शिवशक्ति नामें किती । नाना प्रकारें ॥ ७ ॥

त्या चंचल तत्त्वाला मूळमाया, मूळप्रकृती, मूळपुरुष अशी नावे देतात. शिव, शक्ती अशी आणखीही अनेक प्रकारची नावे त्याला आहेत.

परी जें नाम ठेविलें जया । आधीं वोळखावें तया । प्रचितीवीण कासया । वलगना करावी ॥ ८ ॥

पण ज्या वस्तूला जे नाव दिले आहे, ती वस्तू आधी प्रत्यक्ष ओळखून घ्यावी. स्वतःचा अनुभव नसताना उगीच शब्दांचा बडेजाव कशाला करावा?

रूपाची न धरितां सोये । नामासरिसें भरंगळों नये । प्रत्ययाविण गळंगा होये । अनुमानज्ञानें ॥ ९ ॥

वस्तूच्या खऱ्या स्वरूपाचा आधार न घेता, नुसत्या नावांमागे वाहवत जाऊ नये. प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केवळ तर्काने मिळवलेले ज्ञान भोंगळ, निराधार ठरते.

निश्चळ गगनीं चंचळ वारा । वाजों लागला भरारां । परी त्या गगना आणि समीरा । भेद आहे ॥ १० ॥

निश्चल आकाशात चंचल वारा वेगाने वाहू लागतो, पण त्या आकाशात आणि वाऱ्यात भेद आहे - आकाश स्थिर आहे, वारा चंचल आहे.

तैसें निश्चळ परब्रह्म । चंचळ माया भासला भ्रम । त्या भ्रमाचा संभ्रम । करून दाऊं ॥ ११ ॥

त्याचप्रमाणे निश्चल परब्रह्मामध्ये चंचल माया हा भासरूप भ्रम निर्माण झाला आहे. आता त्या भ्रमाचे स्वरूप नीट उलगडून दाखवू.

जैसा गगनी चालिला पवन । तैसें निश्चळीं जालें चळण । इछा स्फूर्तिलक्षण । स्फूर्णरूप ॥ १२ ॥

जसा आकाशात वारा वाहू लागतो, तसेच निश्चलामध्ये चलन उत्पन्न झाले. इच्छा आणि स्फूर्ती हे त्याचे लक्षण असून तो स्फुरणरूप आहे.

अहंपणें जाणीव जाली । तेचि मूळप्रकृति बोलिली । माहाकारणकाया रचली । ब्रह्मांडीची ॥ १३ ॥

त्या स्फुरणातूनच 'मी' अशी जाणीव निर्माण झाली, तिलाच मूळप्रकृती म्हणतात. तिनेच ब्रह्मांडाची महाकारण-काया रचली.

माहामाया मूळप्रकृती । कारण ते अव्याकृती । सूक्ष्म हिरण्यगर्भ म्हणती । विराट ते स्थूळ ॥ १४ ॥

महामाया अथवा मूळप्रकृती हीच कारणरूप अव्याकृती होय. तिचेच सूक्ष्म रूप हिरण्यगर्भ आणि स्थूळ रूप विराट म्हणून ओळखले जाते.

ऐसें पंचीकर्ण शास्त्रप्रमये । ईश्वरतनुचतुष्टये । म्हणोन हें बोलणें होये । जाणीव मूळमाया ॥ १५ ॥

अशा प्रकारे शास्त्रात पंचीकरणाच्या सिद्धांतानुसार ईश्वराच्या या चार देहांचे वर्णन केले आहे. म्हणूनच ही सगळी जाणीव मूळमायेचीच आहे असे सांगितले जाते.

परमात्मा परमेश्वरु । परेश ज्ञानघन ईश्वरु । जगदीश जगदात्मा जगदेश्वरु । पुरुषनामें ॥ १६ ॥

परमात्मा, परमेश्वर, परेश, ज्ञानघन ईश्वर, जगदीश, जगदात्मा, जगदेश्वर - ही सर्व त्या तत्त्वाची पुल्लिंगी नावे आहेत.

सत्तारूप ज्ञानस्वरूप । प्रकशरूप जोतिरूप । कारणरूप चिद्रूप । शुद्ध सूक्ष्म अलिप्त ॥ १७ ॥

तो सत्तारूप, ज्ञानस्वरूप, प्रकाशरूप, ज्योतिरूप, कारणरूप आणि चिद्रूप आहे. तो शुद्ध, सूक्ष्म आणि सर्वांपासून अलिप्त असतो.

आत्मा अंतरात्मा विश्वात्मा । द्रष्टा साक्षी सर्वात्मा । क्षेत्रज्ञ शिवात्मा जीवात्मा । देही कूटस्त बोलिजे ॥ १८ ॥

आत्मा, अंतरात्मा, विश्वात्मा, द्रष्टा, साक्षी, सर्वात्मा, क्षेत्रज्ञ, शिवात्मा, जीवात्मा, देही, कूटस्थ - अशीही त्याची नावे सांगितली जातात.

इंद्रात्मा ब्रह्मात्मा हरिहरात्मा । येमात्मा धर्मात्मा नैरूत्यात्मा । वरुणवायोकुबेरात्मा । ऋषीदेवमुनिधर्ता ॥ १९ ॥

इंद्राचा आत्मा, ब्रह्मदेवाचा आत्मा, हरी-हराचा आत्मा, यमाचा आत्मा, धर्माचा आत्मा, नैऋत्याचा आत्मा, वरुण-वायू-कुबेराचा आत्मा - असा तोच सर्व ऋषी, देव आणि मुनींनाही धारण करणारा आहे.

गण गंधर्व विद्याधर । येक्ष किन्नर नारद तुंबर । सर्व लोकांचें अंतर । तो सर्वांतरात्मा बोलिजे ॥ २० ॥

गण, गंधर्व, विद्याधर, यक्ष, किन्नर, नारद, तुंबर - या सर्वांच्याही अंतरंगात तोच वसलेला आहे, म्हणून त्याला सर्वांतरात्मा म्हणतात.

चंद्र सूर्य तारामंडळें । भूमंडळें मेघमंडळें । येकवीस स्वर्गें सप्त पाताळें । अंतरात्माच वर्तवी ॥ २१ ॥

चंद्र, सूर्य, तारामंडळे, भूमंडळ, मेघमंडळ, एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळे - हे सर्व त्या अंतरात्म्यामुळेच चालत आहेत.

गुप्त वल्ली पाल्हाळली । तिचीं पुरुषनामें घेतलीं । आतां स्त्रीनामें ऐकिलीं । पाहिजे श्रोतीं ॥ २२ ॥

अशा प्रकारे ही गुप्त वेल विस्तारत गेली, आणि तिची पुल्लिंगी नावे सांगून झाली. आता श्रोत्यांनी तिची स्त्रीलिंगी नावेही ऐकावीत.

मूळमाया जगदेश्वरी । परमविद्या परमेश्वरी । विश्ववंद्या विश्वेश्वरी । त्रैलोक्यजननी ॥ २३ ॥

मूळमाया, जगदेश्वरी, परमविद्या, परमेश्वरी, विश्ववंद्या, विश्वेश्वरी, त्रैलोक्यजननी - ही तिची स्त्रीलिंगी नावे आहेत.

अंतर्हेतु अंतर्कळा । मौन्यगर्भ जाणीवकळा । चपळ जगज्जोती जीवनकळा । परा पश्यंती मध्यमा ॥ २४ ॥

अंतर्हेतू, अंतर्कळा, मौनगर्भ, जाणीवकळा, चपळ जगज्ज्योती, जीवनकळा, परा, पश्यंती, मध्यमा - अशीही तिची नावे आहेत.

युक्ति बुद्धि मति धारणा । सावधानता नाना चाळणा । भूत भविष्य वर्तमाना । उकलून दावी ॥ २५ ॥

युक्ती, बुद्धी, मती, धारणा, सावधानता आणि नाना प्रकारच्या विचारशक्ती - या सर्वांद्वारे तीच भूत, भविष्य आणि वर्तमान उलगडून दाखवते.

जागृति स्वप्न सुषुप्ती जाणे । तुर्या ताटस्ता अवस्ता जाणे । सुख दुःख सकळ जाणे । मानापमान ॥ २६ ॥

जागृती, स्वप्न, सुषुप्ती या अवस्था ती जाणते, तसेच तुर्या आणि तटस्थ अवस्थाही जाणते. सुख-दुःख आणि मान-अपमान हे सर्व ती जाणते.

ते परम कठीण कृपाळु । ते परम कोमळ स्नेहाळु । ते परम क्रोधी लोभाळु । मर्यादेवेगळी ॥ २७ ॥

ती अत्यंत कठोरही आहे आणि अत्यंत कृपाळूही आहे. ती अत्यंत कोमल स्नेहाळूही आहे आणि अत्यंत क्रोधी व लोभीही आहे - तिला कसलीच मर्यादा नाही.

शांती क्ष्मा विरक्ती भक्ती । अध्यात्मविद्या सायोज्यमुक्ति । विचारणा सहजस्थिति । जयेचेनी ॥ २८ ॥

शांती, क्षमा, विरक्ती, भक्ती, अध्यात्मविद्या, सायुज्यमुक्ती, विचारशक्ती आणि सहजस्थिती - हे सर्व तिच्याचमुळे प्राप्त होते.

पुर्वीं पुरुषनामें बोलिलीं । उपरी स्त्रीनामें निरोपिलीं । आतां नपुषकनामें ऐकिलीं । पाहिजे चंचळाचीं ॥ २९ ॥

यापूर्वी पुल्लिंगी नावे सांगितली, नंतर स्त्रीलिंगी नावे निरूपण केली. आता या चंचल तत्त्वाची नपुंसकलिंगी नावेही ऐकावीत.

जाणणें अंतःकर्ण चित्त । श्रवण मनन चैतन्य जीवित । येतें जातें सुचीत । होऊन पाहा ॥ ३० ॥

जाणणे, अंतःकरण, चित्त, श्रवण, मनन, चैतन्य, जीवित - ही नपुंसकलिंगी नावे आहेत. ते येते-जाते, आणि सावध होऊन पाहावे लागते.

मीपण तूंपण जाणपण । ज्ञातेंपण सर्वज्ञपण । जीवपण शिवपण ईश्वरपण । अलिप्तपण बोलिजे ॥ ३१ ॥

मीपण, तूंपण, जाणपण, ज्ञातेपण, सर्वज्ञपण, जीवपण, शिवपण, ईश्वरपण, अलिप्तपण - अशीही तिची नपुंसकलिंगी नावे सांगितली जातात.

ऐसीं नामें उदंड असती । परी ते येकचि जगज्जोती । विचारवंत ते जाणती । सर्वांतरात्मा ॥ ३२ ॥

अशी असंख्य नावे असली तरी ती सर्व एकाच जगज्ज्योतीची आहेत. विचारी पुरुषच तिला सर्वांतरात्मा म्हणून खऱ्या अर्थाने जाणतात.

आत्मा जगज्जोती सर्वज्ञपण । तीनी मिळोन येकचि जाण । अंतःकर्णचि प्रमाण । ज्ञेप्तीमात्र ॥ ३३ ॥

आत्मा, जगज्ज्योती आणि सर्वज्ञपण ही तिन्ही मिळून एकच तत्त्व आहे हे जाणावे. हे सर्व अंतःकरणाच्या प्रमाणानेच सिद्ध होणारे, केवळ जाणिवेचेच रूप आहे.

ढीग जाले पदार्थाचे । पुरुष स्त्री नपुंसक नामांचे । परंतु सृष्टीरचनेचें । किती म्हणोन संगावें ॥ ३४ ॥

अशा प्रकारे पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी नावांचे ढीगच्या ढीग साचले. पण या सृष्टीरचनेचे तरी किती म्हणून वर्णन करावे?

सकळ चाळिता येक । अंतरात्मा वर्तती अनेक । मुंगीपासून ब्रह्मादिक । तेणेंचि चालती ॥ ३५ ॥

हे सर्व चालवणारा एकच अंतरात्मा आहे, जरी त्याचे वर्तन अनेक रूपांत दिसते. मुंगीपासून ब्रह्मदेवापर्यंत सर्वजण त्याच्याचमुळे चालतात.

तो अंतरात्मा आहे कैसा । प्रतुत वोळखाना आमासा । नाना प्रकारींचा तमासा । येथेंचि आहे ॥ ३६ ॥

तो अंतरात्मा नेमका कसा आहे, ते आपण आता प्रत्यक्ष ओळखून घ्यावे. त्याचा नाना प्रकारचा तमाशा (खेळ) इथेच पाहायला मिळतो.

तो कळतो परी दिसेना । प्रचित येते परी भासेना । शरीरीं असे परी वसेना । येके ठाईं ॥ ३७ ॥

तो जाणवतो, पण दिसत नाही. त्याचा अनुभव येतो, पण तो कुठे भासत नाही. तो शरीरात असतो, पण एका जागी स्थिर राहत नाही.

तीक्षणपणें गगनीं भरे । सरोवर देखतां च पसरे । पदार्थ लक्षून उरे । चहूंकडे ॥ ३८ ॥

तो तीक्ष्णपणे आकाशात भरून राहतो, आणि सरोवर पाहताच त्यातही पसरतो. जो जो पदार्थ पाहावा, त्या त्या पदार्थात तो चहूकडे भरलेला उरतो.

जैसा पदार्थ दृष्टीस दिसतो । तो त्यासारिखाच होतो । वायोहूनि विशेष तो । चंचळविषईं ॥ ३९ ॥

जो पदार्थ दृष्टीस पडतो, त्या पदार्थासारखाच तो भासू लागतो. चंचलपणाच्या बाबतीत तर तो वाऱ्यापेक्षाही अधिक चपळ आहे.

कित्येक दृष्टीनें देखे । कितीयेक रसनेनें चाखे । कितीयेक ते वोळखे । मनेंकरूनि ॥ ४० ॥

तोच काहींना दृष्टीने पाहतो, काहींना जिभेने चाखतो, तर काहींना मनाच्या साहाय्याने ओळखतो.

श्रोतीं बैसोन शब्द ऐकतो । घ्राणेंद्रियें वास घेतो । त्वचेइंद्रियें जाणतो । सीतोष्णादिक ॥ ४१ ॥

तोच कानांच्या ठिकाणी बसून शब्द ऐकतो, नाकाद्वारे वास घेतो आणि त्वचेद्वारे थंडी-उष्णता वगैरे जाणतो.

ऐशा जाणे अंतर्कळा । सकळामधें परी निराळा । पाहातां त्याची अगाध लीळा । तोचि जाणे ॥ ४२ ॥

अशा प्रकारे तो सर्व इंद्रियांच्या अंतर्कळेने जाणतो, आणि सर्वांमध्ये असूनही तो सर्वांहून वेगळा आहे. त्याची ही अगाध लीला पाहता, ती त्यालाच खरी कळते.

तो पुरुष ना सुंदरी । बाळ तारुण्य ना कुमारी । नपुंसकाचा देहधारी । परी नपुसक नव्हे ॥ ४३ ॥

तो पुरुषही नाही आणि स्त्रीही नाही. तो बालक, तरुण किंवा कुमारीही नाही. तो नपुंसकाच्या देहात राहणारा असला तरी खरोखर नपुंसकही नाही.

तो चालवी सकळ देहासी । करून अकर्ता म्हणती त्यासी । तो क्षेत्रज्ञ क्षेत्रवासी । देही कूटस्त बोलिजे ॥ ४४ ॥

तोच सर्व देहांना चालवतो, तरीही सर्व कृत्य करूनही त्याला अकर्ता म्हटले जाते. त्यालाच क्षेत्रज्ञ, क्षेत्रवासी, देही आणि कूटस्थ असे म्हणतात.

दोनी पुरुष लोकीं असती । क्षराक्षर बोलिजती । सर्व भूतें क्षर म्हणती । अक्षर कूटस्त बोलिजे ॥ ४५ ॥

जगात दोन प्रकारचे पुरुष सांगितले जातात - क्षर आणि अक्षर. सर्व भूतमात्रांना क्षर म्हणतात, तर कूटस्थाला अक्षर म्हणतात.

उत्तम पुरुष तो आणीक । निःप्रपंच निःकळंक । निरंजन परमात्मा येक । निर्विकारी ॥ ४६ ॥

याहूनही श्रेष्ठ असा उत्तम पुरुष निराळाच आहे - जो प्रपंचरहित, निष्कलंक, निरंजन आणि निर्विकारी असा एकमेव परमात्मा आहे.

च्यारी देह निरसावे । साधकें देहातीत व्हावें । देहातीत होतां जाणावें । अनन्य भक्त ॥ ४७ ॥

साधकाने स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण या चारी देहांचे निरसन करून देहातीत व्हावे. जो असा देहातीत होतो, तोच खरा अनन्य भक्त समजावा.

देहमात्र निरसुनी गेला । तेथें अंतरात्मा कैसा उरला । निर्विकारीं विकाराला । ठाव नाहीं ॥ ४८ ॥

जेव्हा देहभावच पूर्णपणे नाहीसा होतो, तेव्हा तेथे वेगळा अंतरात्मा उरतोच कसा? कारण निर्विकारामध्ये विकाराला मुळीच थारा नाही.

निश्चळ परब्रह्म येक । चंचळ जाणावें माईक । ऐसा प्रत्यय निश्चयात्मक । विवेकें पाहावा ॥ ४९॥

निश्चल परब्रह्म एकच आहे, बाकी जे जे चंचल आहे ते सर्व मायिक आहे असे जाणावे. असा निश्चयात्मक अनुभव विवेकाने मिळवावा.

येथें बहुत नलगे खळखळ । येक चंचळ येक निश्चळ । शाश्वत कोणतें केवळ । ज्ञानें वोळखावें ॥ ५०॥

यात फार खळखळ करण्याची गरज नाही - एक चंचल आहे आणि एक निश्चल आहे, इतकेच समजून घ्यावे. यांतील शाश्वत कोणते हे ज्ञानानेच ओळखावे.

असार त्यागून घेईजे सार । म्हणोन सारासार विचार । नित्यानित्य निरंतर । पाहाती ज्ञानी ॥ ५१ ॥

असार टाकून सार तेवढे घ्यावे, म्हणूनच सारासार विचार करावा लागतो. ज्ञानी पुरुष सतत नित्य आणि अनित्य यांचा विवेक करत राहतात.

जेथे ज्ञानचि होते विज्ञान । जेथें मनांचे होतें उन्मन । तेथें कैचें चंचळपण । आत्मयासी ॥ ५२ ॥

जेथे ज्ञानाचेच विज्ञान होते आणि मनाचे उन्मन होते, तेथे आत्म्याला चंचलपणा असणे शक्यच नाही.

सांगणोवांगणीचें काम नव्हे । आपुल्या अनुभवें जाणावें । प्रत्ययाविण सिणावें । तेंचि पाप ॥ ५३ ॥

हे केवळ ऐकीव सांगण्याचे काम नाही, ते आपल्या स्वतःच्या अनुभवानेच जाणावे लागते. प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय नुसतेच झिजत राहणे हेच खरे पाप होय.

सत्यायेवढें सुकृत नाहीं । असत्यायेवढें पाप नाहीं । प्रचितीविण कोठेंचि नाहीं । समाधान ॥ ५४ ॥

सत्याइतके दुसरे पुण्य नाही आणि असत्याइतके दुसरे पाप नाही. प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय कुठेही खरे समाधान मिळत नाही.

सत्य म्हणिजे स्वरूप जाण । असत्य माया हें प्रमाण । येथें निरोपिलें पापपुण्य । रूपेंसहित ॥ ५५ ॥

सत्य म्हणजे आत्मस्वरूप हे जाणावे, आणि माया हीच असत्य होय हे प्रमाण समजावे. अशा प्रकारे येथे पाप आणि पुण्य ही दोन्ही त्यांच्या स्वरूपासह सांगितली आहेत.

दृश पाप वोसरलें । पुण्य परब्रह्म उरलें । अनन्य होतांच जालें । नामातीत ॥ ५६ ॥

दृश्य असलेले पाप ओसरून जाते, आणि केवळ पुण्यरूप परब्रह्मच उरते. साधक अनन्य होताच तो नामरहित अवस्थेला पोचतो.

आपण वस्तु स्वतसिद्ध । तेथें नाहीं देहसमंध । पापरासी होती दग्ध । येणें प्रकारें ॥ ५७ ॥

आपण स्वतःच स्वयंसिद्ध वस्तू आहोत, तेथे देहाशी काहीही संबंध उरत नाही. अशा प्रकारे पापांच्या राशीच्या राशी भस्म होऊन जातात.

येरवी ब्रह्मज्ञानेंवीण । जें जें साधन तो तो सीण । नाना दोषांचे क्षाळण । होईल कैसें ॥ ५८ ॥

अन्यथा ब्रह्मज्ञानाशिवाय केलेले जे जे साधन असते, ते सर्व निव्वळ श्रम ठरते. त्यामुळे नाना प्रकारच्या दोषांचे क्षालन तरी कसे होणार?

पापाचें वळलें शरीर । पापचि घडे तदनंतर । अंतरीं तोग वरीवरी उपचार । काय करी ॥ ५९ ॥

शरीरच मुळी पापापासून घडलेले आहे, आणि त्यानंतरही त्याच्याकडून पापच घडत राहते. अंतरंग तसेच राहून केवळ वरवरचे उपचार करून काय उपयोग?

नाना क्षेत्रीं हें मुंडिलें । नाना तीर्थीं हें दंडिलें । नाना निग्रहीं खंडिलें । ठाईं ठाईं ॥ ६० ॥

या देहाचे अनेक क्षेत्रांत मुंडन केले, अनेक तीर्थांवर त्याला दंड-प्रायश्चित्त दिले, आणि ठिकठिकाणी नाना प्रकारच्या निग्रहांनी त्याला छाटले-तोडले.

नाना मृत्तिकेनें घांसिलें । अथवा तप्तमुद्रेनें लासिलें । जरी हें वरीवरी तासिलें । तरी शुद्ध नव्हे ॥ ६१ ॥

त्याला निरनिराळ्या मातीने घासले, किंवा तापलेल्या मुद्रांनी डागले. पण असे केवळ वरवर घासून-तासून टाकले तरी ते खरोखर शुद्ध होत नाही.

सेणाचे गोळे गिळिले । गोमुत्राचे मोघे घेतले । माळा रुद्राक्ष घातले । काष्ठमणी ॥ ६२ ॥

शेणाचे गोळे गिळले, गोमूत्राचे मोठमोठे घोट घेतले, गळ्यात रुद्राक्षांच्या आणि लाकडी मण्यांच्या माळा घातल्या.

वेष वरीवरी केला । परी अंतरीं दोष भरला । त्या दोषाच्या दहनाला । आत्मज्ञान पाहिजे ॥ ६३ ॥

असा बाह्य वेष केला तरी अंतःकरण दोषांनीच भरलेले राहते. त्या दोषांना जाळून टाकायचे असेल तर आत्मज्ञानच हवे.

नाना व्रतें नाना दानें । नाना योग तीर्थाटणें । सर्वांहुनी कोटीगुणें । महिमा आत्मज्ञानाचा ॥ ६४ ॥

नाना व्रते, नाना दाने, नाना योगसाधना आणि तीर्थयात्रा केल्या तरी त्या सर्वांहून आत्मज्ञानाचा महिमा कोटीपटीने श्रेष्ठ आहे.

आत्मज्ञान पाहे सदा । त्याच्या पुण्यास नाहीं मर्यादा । दुष्ट पातकाची बाधा । निरसोन गेली ॥ ६५ ॥

जो सदैव आत्मज्ञानाकडे पाहत राहतो, त्याच्या पुण्याला काही सीमाच उरत नाही. त्याच्यावरील दुष्ट पापांची बाधा पूर्णपणे नाहीशी होते.

वेदशास्त्रीं सत्यस्वरूप । तेंचि ज्ञानियांचें रूप । पुण्य जालें अमूप । सुकृतें सीमा सांडिली ॥ ६६ ॥

वेद आणि शास्त्रांत जे सत्यस्वरूप सांगितले आहे, तेच ज्ञानी पुरुषाचे खरे रूप बनते. त्यामुळे त्याचे पुण्य अमर्याद होते, त्याच्या सुकृताला काही सीमाच उरत नाही.

या प्रचितीच्या गोष्टी । प्रचित पाहावी आत्मदृष्टीं । प्रचितीवेगळे कष्टी । होऊंच नये ॥ ६७ ॥

या सगळ्या गोष्टी प्रत्यक्ष अनुभवाच्याच आहेत, म्हणून त्यांचा अनुभव आत्मदृष्टीनेच घ्यावा. प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय व्यर्थ कष्टी होऊ नये.

आगा ये प्रचितीचे लोक हो । प्रचित नस्तां अवघा शोक हो । रघुनाथकृपेनें राहो । प्रत्यय निश्चयाचा ॥ ६८ ॥

अहो, प्रचिती घेणाऱ्या श्रोत्यांनो, प्रचिती नसेल तर सगळे नुसते दुःखच उरते. रघुनाथाच्या कृपेने हा निश्चयाचा प्रत्यय सदैव राहो, अशी प्रार्थना आहे.