स्वामीनें विचार दाखविला । येथें विष्णूचा अभाव दिसोन आला । ब्रह्मा विष्णु महेशाला । उरी नाहीं ॥ १ ॥

गुरूंनी जो विचार मांडला, त्यावरून येथे विष्णूचे स्वतंत्र अस्तित्वच नाहीसे झाल्यासारखे दिसते. ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांनाही वेगळे अस्तित्व उरत नाही.

उप्तत्ति स्थिति संव्हार । ब्रह्मा विष्णु महेश्वर । याचा पाहातां विचार । प्रत्ययो नाहीं ॥ २ ॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार ही कामे ब्रह्मा, विष्णू, महेश करतात असे म्हणतात; पण याचा विचार केला तर त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव येत नाही.

ब्रह्मा उत्पत्तिकर्ता चौंमुखांचा । येथें प्रत्ययो नाहीं त्याचा । पाळणकर्ता विष्णु चौभुजांचा । तो हि ऐकोन जाणों ॥ ३ ॥

चार मुखांचा ब्रह्मदेव उत्पत्ती करतो असे म्हणतात, पण त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव येत नाही. चार भुजांचा विष्णू पालन करतो, तेही आपण फक्त ऐकूनच जाणतो.

महेश संव्हार करितो । हाहि प्रत्यय कैसा येतो । लिंगमहिमा पुराणीं तो । विपरीत बोलिला ॥ ४ ॥

महेश संहार करतो, असेही म्हणतात, पण त्याचाही प्रत्यक्ष अनुभव कसा यावा? लिंगाचा महिमा पुराणांत निराळ्याच प्रकारे वर्णिलेला आहे.

मूळमायेस कोणें केलें । हें तों पाहिजे कळलें । तिहीं देवांचें रूप जालें । ऐलिकडे ॥ ५॥

मुळात मूळमायेला निर्माण कोणी केले, हे आधी कळले पाहिजे. कारण या तिन्ही देवांची रूपे तर त्या मूळमायेनंतरच निर्माण झाली आहेत.

मूळमाया लोकजननी । तयेपासून गुणक्षोभिणी । गुणक्षोभिणीपासून त्रिगुणी । जन्म देवा ॥ ६ ॥

मूळमाया ही सर्व जगाची जननी आहे. तिच्यापासून गुणक्षोभिणी शक्ती निर्माण झाली आणि गुणक्षोभिणीपासून त्रिगुणी देवांचा जन्म झाला.

ऐसें बोलती शास्त्रकारक । आणि प्रवृत्तीचेहि लोक । प्रत्ययें पुसतां कित्येक । अकांत करिती ॥ ७ ॥

असे शास्त्रकार आणि सांसारिक लोकही सांगतात. पण याचा प्रत्यक्ष अनुभव विचारला, तर बरेचजण गोंधळून जातात, संतापही करतात.

म्हणोन त्यास पुसावेना । त्यांचेन प्रत्ययो आणवेना । प्रत्ययेंविण प्रेत्ना नाना । ठकाठकी ॥ ८ ॥

म्हणून त्यांना विचारण्यात अर्थ नाही, कारण त्यांना प्रत्यक्ष अनुभव देता येत नाही. प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केलेले असले प्रयत्न म्हणजे केवळ एकमेकांची फसवणूक ठरते.

प्रचितवीण वैद्य म्हणवी । उगीच करी उठाठेवी । तया मुर्खाला गोवी । प्राणीमात्र ॥ ९ ॥

प्रत्यक्ष प्रचिती नसताना जो स्वतःला वैद्य म्हणवतो, तो उगाच बडबड करतो. असा मूर्ख वैद्य लोकांनाच संकटात टाकतो.

तैसाच हाहि विचार । प्रत्यये करावा निर्धार । प्रत्ययें नस्तां अंधकार । गुरुशिष्यांसी ॥ १० ॥

त्याचप्रमाणे या विषयाचाही निर्धार प्रत्यक्ष अनुभवानेच करावा. प्रत्यक्ष अनुभव नसेल, तर गुरु आणि शिष्य दोघेही अंधारातच राहतात.

बरें लोकास काये म्हणावें । लोक म्हणती तेंचि बरवें । परंतु स्वामीनें सांगावें । विशद करुनी ॥ ११ ॥

सामान्य लोकांना काय बोलावे? लोक म्हणतात तेच खरे मानून चालतात. पण स्वामींनी मात्र हे सर्व स्पष्ट करून सांगावे.

म्हणों देवीं माया केली । तरी देवांचीं रूपें मायेंत आलीं । जरी म्हणों मायेनें माया केली । तरी दुसरी नाहीं ॥ १२ ॥

जर असे म्हणावे की देवांनी माया निर्माण केली, तर देवांची रूपेच मुळी मायेतूनच निर्माण झालेली आहेत. आणि जर म्हणावे की मायेनेच मायेला निर्माण केले, तर दुसरी माया कोठे आहे?

जरी म्हणो भूतीं केली । तरी ते भूतांचीच वळली । म्हणावें जरी परब्रह्में केली । तरी ब्रह्मीं कर्तुत्व नाहीं ॥ १३ ॥

जर म्हणावे की पंचमहाभूतांनी माया निर्माण केली, तर ती भूतेच मुळी मायेतून बनलेली आहेत. आणि जर म्हणावे की परब्रह्माने ती निर्माण केली, तर ब्रह्मामध्ये मुळी कर्तेपणच नाही.

आणी माया खरी असावी । तरी ब्रह्मीं कर्तुत्वाची गोवी । माया मिथ्या ऐसी जाणावी । तरी कर्तुत्व कैंचें ॥ १४ ॥

आणि जर माया खरीखुरी मानावी, तर मग ब्रह्माला कर्तेपणाची अडचण येते. आणि जर माया मिथ्या आहे असे मानावे, तर मग कोणाचेच कर्तेपण उरत नाही.

आतां हें अवघेंचि उगवें । आणी मनास प्रत्यये फावे । ऐसें केलें पाहिजें देवें । कृपाळूपणें ॥ १५ ॥

आता हे सर्व कोडे उलगडावे आणि मनाला प्रत्यक्ष अनुभवाचे समाधान मिळावे, असेच परमेश्वराने कृपाळूपणाने करावे.

वेद मातृकावीण नाहीं । मातृका देहावीण नाहीं । देह निर्माण होत नाहीं । देहावेगळा ॥ १६ ॥

वेद हे मुळाक्षरांशिवाय असू शकत नाहीत, मुळाक्षरे देहाशिवाय असू शकत नाहीत, आणि देह हा दुसऱ्या देहाशिवाय निर्माण होत नाही.

तया देहामधें नरदेहो । त्या नरदेहांत ब्राह्मणदेहो । तया ब्राह्मणदेहास पाहो । अधिकार वेदीं ॥ १७ ॥

सर्व देहांमध्ये मनुष्यदेह श्रेष्ठ, मनुष्यदेहांमध्ये ब्राह्मणाचा देह श्रेष्ठ, आणि वेदांचा अधिकार त्या ब्राह्मणदेहालाच आहे.

असो वेद कोठून जाले । देह कासयाचे केले । दैव कैसे प्रगटले । कोण्या प्रकरें ॥ १८ ॥

असो, पण वेद मुळात कोठून निर्माण झाले, देह कशापासून बनले, आणि दैव कोणत्या प्रकारे प्रगट झाले, हे प्रश्न शिल्लक राहतातच.

ऐसा बळावया अनुमान । केलें पाहिजे समाधान । वक्ता म्हणे सावधान । होईं आता ॥ १९॥

अशा प्रकारे मनात वाढत जाणाऱ्या शंकांचे समाधान केले पाहिजे. म्हणून वक्ता म्हणतो, आता सावध होऊन ऐक.

प्रत्यये पाहातां सांकडी । अवघी होते विघडाविघडी । अनुमानितां घडीनें घडी । काळ जातो ॥ २०॥

प्रत्यक्ष अनुभव शोधायला गेले, तर सगळी गुंतागुंत उलगडत जाते. पण नुसते तर्क करत बसले, तर घडीघडीने वेळ मात्र वाया जातो.

लोकधाटी शास्त्रनिर्णये । येथें बहुधा निश्चये । म्हणोनियां येक प्रत्यये । येणार नाहीं ॥ २१ ॥

लोकरूढी आणि शास्त्रांचे निर्णय यांमध्ये बहुतेक वेळा वेगवेगळे निश्चय दिसतात. त्यामुळे यातून एकच निश्चित प्रत्यय मिळणे कठीण आहे.

आतां शास्त्राची भीड धरावी । तरी सुटेना हे गथागोवी । गथागोवी हे उगवावी । तरी शास्त्रभेद दिसे ॥ २२ ॥

आता शास्त्राचाच मान राखावा, तर ही गुंतागुंत सुटत नाही. आणि ही गुंतागुंत सोडवायला गेले, तर शास्त्रांमध्येच परस्परविरोध दिसतो.

शास्त्र रक्षून प्रत्यये आणिला । पूर्वपक्ष त्यागून सिद्धांत पाहिला । शहाणा मुर्ख समजाविला । येका वचनें ॥ २३ ॥

शास्त्राचा मान राखूनच प्रत्यक्ष अनुभव मिळवला पाहिजे. पूर्वपक्ष सोडून सिद्धांत तेवढा पाहावा, म्हणजे एकाच बोलण्याने शहाणा आणि मूर्ख दोघांचेही समाधान होईल.

शास्त्रींच पूर्वपक्ष बोलिला । पूर्वपक्ष म्हणावें लटक्याला । विचार पाहातां आम्हांला । शब्द नाहीं ॥ २४ ॥

शास्त्रांतच पूर्वपक्ष मांडलेला असतो, आणि पूर्वपक्ष म्हणजे तात्पुरती, खोटी बाजू असते. याचा विचार केला असता, त्याबद्दल आम्हाला फारसे बोलण्यासारखे काही नाही.

तथापि बोलों कांहींयेक । शास्त्र रक्षून कौतुक । श्रोतीं सादर विवेक । केला पाहिजे ॥ २५ ॥

तरीही शास्त्राचा मान राखून काहीएक कौतुकाने सांगतो. श्रोत्यांनीही आदराने आणि विवेकाने ते ऐकावे.