आकाशीं वायो जाला निर्माण । तैसी ब्रह्मीं मूळमाया जाण । त्या वायोमधें त्रिगुण । आणी पंचभूतें ॥ १ ॥

जसा आकाशात वायू निर्माण झाला, तशीच ब्रह्मामध्ये मूळमाया निर्माण झाली, हे समज. त्या वायूमध्येच त्रिगुण आणि पंचमहाभूते सामावलेली आहेत.

वटबीजीं असे वाड । फोडून पाहातां न दिसे झाड । नाना वृक्षांचे जुंबाड । बीजापासून होती ॥ २ ॥

वडाच्या बीजात एवढा मोठा वटवृक्ष सामावलेला असतो, पण ते बीज फोडून पाहिले तर आत झाड दिसत नाही. तरीही नाना वृक्षांचे जंगलच्या जंगल त्या बीजापासूनच निर्माण होते.

तैसी बीजरूप मुळमाया । विस्तार जाला तेथुनियां । तिचें स्वरूप शोधुनियां । बरें पाहावें ॥ ३ ॥

त्याचप्रमाणे बीजरूप मूळमाया आहे, आणि तिच्यापासूनच हा सगळा विस्तार झालेला आहे. तिचे खरे स्वरूप नीट शोधून पाहावे.

तेथें दोनी भेद दिसती । विवेकें पाहावी प्रचिती । निश्चळीं जे चंचळ स्थिती । तोचि वायो ॥ ४ ॥

तेथे दोन भेद दिसतात, ते विवेकाने प्रत्यक्ष पडताळून पाहावेत. निश्चल अशा ब्रह्मामध्ये जी चंचल अवस्था उत्पन्न झाली, तीच वायुरूप होय.

तयामधें जाणीवकळा । जगज्जोतीचा जिव्हाळा । वायो जाणीव मिळोन मेळा । मूळमाया बोलिजे ॥ ५ ॥

त्या वायूमध्येच जाणिवेची कळा, जगज्ज्योतीचा जिव्हाळा वसलेला असतो. वायू आणि जाणीव यांचा मिलाफ झाला, म्हणजेच त्याला मूळमाया म्हणतात.

सरिता म्हणतां बायको भासे । तेथें पाहातां पाणीच असे । विवेकी हो समजा तैसें । मूळमायेसी ॥ ६ ॥

'सरिता' हा शब्द उच्चारला की स्त्रीचे नाव वाटते, पण प्रत्यक्षात पाहिले तर ते फक्त पाणीच असते. विवेकी लोकांनी मूळमायेच्या बाबतीतही असेच समजून घ्यावे.

वायो जाणीव जगज्जोती । तयास मूळमाया म्हणती । पुरुष आणी प्रकृती । याचेंच नांव ॥ ७ ॥

वायू, जाणीव आणि जगज्ज्योती यांच्या मिलाफालाच मूळमाया म्हणतात. पुरुष आणि प्रकृती हेही याच गोष्टीचे दुसरे नाव आहे.

वायोस म्हणती प्रकृती । आणी पुरुष म्हणती जगज्जोती । पुरुषप्रकृती शिवशक्ती । याचेंच नांव ॥ ८ ॥

वायूला प्रकृती म्हणतात, आणि जगज्ज्योतीला पुरुष म्हणतात. पुरुष-प्रकृती किंवा शिव-शक्ती ही देखील याचीच नावे आहेत.

वायोमधें जाणीव विशेष । तेंचि प्रकृतुमधें पुरुष । ये गोष्टीचा विश्वास । धरिला पाहिजे॥ ९॥

वायूमध्ये जी विशेष जाणीव असते, तीच प्रकृतीमधील पुरुष होय. या गोष्टीवर दृढ विश्वास ठेवला पाहिजे.

वायो शक्ति जाणीव ईश्वर । अर्धनारी नटेश्वर । लोक म्हणती निरंतर । येणें प्रकारें ॥ १० ॥

वायू म्हणजे शक्ती आणि जाणीव म्हणजे ईश्वर - या मिलाफालाच लोक नेहमी अर्धनारीनटेश्वर असे म्हणतात.

वायोमधें जाणीव गुण । तेंचि ईश्वराचें लक्षण । तयापासून त्रिगुण । पुढें जाले ॥ ११ ॥

वायूमध्ये जो जाणिवेचा गुण आहे, तेच ईश्वराचे खरे लक्षण होय. त्यापासूनच पुढे त्रिगुणांची उत्पत्ती झाली.

तया गुणामधें सत्वगुण । निखळ जाणीवलक्षण । त्याचा देहधारी आपण । विष्णु जाला ॥ १२ ॥

त्या गुणांमध्ये सत्त्वगुण हा शुद्ध जाणिवेचेच लक्षण आहे. त्याचाच देह धारण करून स्वतः विष्णू झाला.

त्याच्या अंशे जग चाले । ऐसे भगवद्गीता बोले। गुंतले तेंचि उगवले । विचार पाहातां ॥ १३ ॥

त्याच्याच अंशाने हे सर्व जग चालते, असे भगवद्गीता सांगते. जे गुंतागुंतीचे वाटत होते, तेच नीट विचार केला असता उलगडून जाते.

येक जाणीव वांटली । प्राणीमात्रास विभागली । जाणजाणों वांचविली । सर्वत्र काया ॥ १४ ॥

ती एकच जाणीव सर्व प्राणिमात्रांमध्ये विभागलेली आहे. जाणीवपूर्वकच ती सर्वत्र देहाचे रक्षण करत राहते.

तयेंचे नांव जगज्जोती । प्राणीमात्र तिचेन जिती । याची रोकडी प्रचिती । प्रत्यक्ष पाहावी ॥ १५ ॥

तिलाच जगज्ज्योती म्हणतात, आणि तिच्याच बळावर सर्व प्राणिमात्र जिवंत राहतात. याची प्रत्यक्ष, रोखठोक प्रचीत स्वतःच पाहून घ्यावी.

पक्षी श्वापद किडा मुंगी । कोणीयेक प्राणी जगीं । जाणीव खेळे त्याच्या आंगीं । निरंतर ॥१६ ॥

पक्षी, श्वापद, किडा, मुंगी - जगातील असा एकही प्राणी नाही, ज्याच्या अंगी ही जाणीव निरंतर खेळत नसेल.

जाणोनी काया पळविती । तेणें गुणें वांचती । दडती आणि लपती । जाणजाणों ॥ १७ ॥

याच जाणिवेमुळेच प्राणी आपला देह वाचवण्यासाठी पळतात, आणि याच गुणामुळेच ते जिवंत राहतात. तेच जाणीवपूर्वक दडून लपूनही राहतात.

आवघ्या जगस वांचविती । म्हणोन नामें जगज्जोती । ते गेलियां प्राणी मरती । जेथील तेथें॥ १८॥

ती संपूर्ण जगाला जगवत असते, म्हणूनच तिचे नाव जगज्ज्योती आहे. ती निघून गेली की प्राणी जिथल्या तिथेच मरून जातात.

मुळींचे जाणीवेचा विकार । पुढें जाला विस्तार । जैसे उदकाचे तुषार । अनंत रेणु ॥ १९ ॥

मुळातील त्या एकाच जाणिवेचा विकार होऊन पुढे तिचा मोठा विस्तार झाला - जसे पाण्याच्या थेंबांचे असंख्य तुषार-कण होतात, तसे.

तैसे देव देवता भूतें । मिथ्या म्हणोनये त्यांतें । आपलाल्या सामर्थ्यें ते । सृष्टीमधें फिरती ॥ २० ॥

त्याचप्रमाणे देव, देवता, भूते हेही सगळे त्या जाणिवेचेच रूप आहेत, त्यांना मिथ्या म्हणू नये. ते सर्व आपापल्या सामर्थ्यानुसार या सृष्टीत संचार करत असतात.

सदा विचरती वायोस्वरूपें । स्वैछा पालटिती रूपें । अज्ञान प्राणी भ्रमें संकल्पें त्यास । बाधिती ॥ २१ ॥

ते नेहमी वायुरूपानेच संचार करतात, आणि इच्छेनुसार आपली रूपे बदलत राहतात. अज्ञानी प्राणी मात्र भ्रमाने आणि संकल्पाने त्यांच्याबद्दल उगाच भीती बाळगतात.

ज्ञात्यास संकल्पेचि असेना । म्हणोन त्यांचेन बाधवेना । याकारणें आत्मज्ञाना । अभ्यासावें ॥ २२ ॥

ज्ञात्याच्या ठिकाणी असा संकल्पच उरत नाही, म्हणून त्यांच्याकडून त्याला कोणतीही बाधा होऊ शकत नाही. यासाठीच आत्मज्ञानाचा अभ्यास करावा.

अभ्यासिलिया आत्मज्ञान। सर्वकर्मास होये खंडण । हे रोकडी प्रचित प्रमाण । संदेह नाहीं ॥ २३ ॥

आत्मज्ञानाचा अभ्यास केला की सर्व कर्मांचे बंधन तुटून जाते. ही अगदी प्रत्यक्ष अनुभवाने सिद्ध होणारी गोष्ट आहे, यात कोणताही संशय नाही.

ज्ञानेविण कर्म विघडे । हें तों कदापि न घडे । सद्गुेरुवीण ज्ञान जोडे । हेंहि अघटीत ॥ २४ ॥

ज्ञानाशिवाय कर्मबंधन तुटते, हे कधीही घडणे शक्य नाही. आणि सद्गुरूशिवाय ज्ञान प्राप्त होते, हेही तितकेच अशक्य आहे.

म्हणोन सद्गुरु करावा । सत्संग शोधून धरावा । तत्वविचार विवरावा । अंतर्यामीं ॥ २५॥

म्हणून सद्गुरू करावा, चांगला सत्संग शोधून तो धरावा, आणि अंतर्यामी तत्त्वांचा नीट विचार करत राहावे.

तत्वें तत्व निरसोन जातां । आपला आपणचि तत्वता । अनन्यभावें सार्थकता । सहजचि जाली ॥ २६ ॥

एकेक तत्त्व मागे टाकत गेल्यावर शेवटी आपणच खरोखर आपले राहतो. अशा अनन्यभावाने आयुष्याची सार्थकता सहजच साधली जाते.

विचार न करितां जें जें केलें । तें तें वाउगें वेर्थ गेलें । म्हणोनि विचारीं प्रवर्तलें । पाहिजे आधीं ॥ २७ ॥

विचार न करता जे जे केले, ते ते सगळे व्यर्थ, फुकट गेले. म्हणूनच कोणतेही काम करण्याआधी प्रथम विचारातच प्रवृत्त झाले पाहिजे.

विचार पाहेल तो पुरुषु । विचार न पाहे तो पशु । ऐसी वचनें सर्वेशु । ठाईं ठाईं बोलिला ॥ २८ ॥

जो विचार करतो, तोच खरा पुरुष; जो विचार करत नाही, तो पशूसमान. अशी वचने सर्वेश्वराने ठिकठिकाणी सांगितलेली आहेत.

सिद्धांत साधायाकारणें । पूर्वपक्ष लागे उडवणें । परंतु साधकां निरूपणें । साक्षात्कार ॥ २९ ॥

सिद्धांतापर्यंत पोहोचण्यासाठी आधी पूर्वपक्ष खोडून काढावा लागतो. पण साधकांना मात्र नुसत्या निरूपणानेसुद्धा साक्षात्कार घडू शकतो.

श्रवण मनन निजध्यास । प्रचितीनें बाणतां विश्वास । रोकड साक्षात्कार सायास । करणेंचि नलगे ॥ ३० ॥

श्रवण, मनन आणि निदिध्यास यांनी प्रचीतीने विश्वास दृढ बाणला की मग प्रत्यक्ष साक्षात्कारासाठी वेगळे कष्ट करावेच लागत नाहीत.