ऐका प्रळयाचें लक्षण । पिंडीं दोनी प्रळये जाण । येकनिद्रा येक मरण । देहांतकाळ ॥ १ ॥

आता प्रलयाचे स्वरूप ऐका. देहाच्या ठिकाणी दोन प्रकारचे प्रलय होतात - एक म्हणजे निद्रा आणि दुसरा म्हणजे मृत्यू, म्हणजे देहान्तकाळ.

देहाधारक तिनी मूर्ती । निद्रा जेव्हां संपादिती । तो निद्राप्रळय श्रोतीं । ब्रह्मांडींचा जाणावा ॥ २ ॥

देहाला धारण करणाऱ्या ब्रह्मा-विष्णू-महेश या तिन्ही मूर्ती जेव्हा निद्रा घेतात, तेव्हा तो ब्रह्मांडाचा निद्राप्रलय होय, असे श्रोत्यांनी समजावे.

तिनी मूर्तीस होईल अंत । ब्रह्मांडास मांडेल कल्पांत । तेव्हां जाणावा नेमस्त । ब्रह्मप्रळये जाला ॥ ३ ॥

जेव्हा या तिन्ही मूर्तींचाच अंत होईल आणि ब्रह्मांडाला कल्पांत प्राप्त होईल, तेव्हाच निश्चितपणे ब्रह्मप्रलय झाला असे समजावे.

दोनी पिंडीं दोनी ब्रह्मांडीं । च्यारी प्रळय नवखंडीं । पांचवा प्रळय उदंडी । जाणिजे विवेकाचा ॥ ४ ॥

अशा प्रकारे देहाच्या ठिकाणी दोन आणि ब्रह्मांडाच्या ठिकाणी दोन, असे मिळून चार प्रलय या नऊ खंडांच्या पृथ्वीवर घडतात. आणि पाचवा जो सर्वश्रेष्ठ प्रलय आहे, तो विवेकाचा प्रलय समजावा.

ऐसे हे पांचहि प्रळये । सांगितले येथान्वयें । आतां हें अनुभवास ये । ऐसें करूं ॥ ५ ॥

अशा प्रकारे हे पाचही प्रलय क्रमाने सांगितले. आता हे सगळे प्रत्यक्ष अनुभवास येईल, असे विवरण करू.

निद्रा जेव्हां संचरे । तेव्हां जागृतीव्यापार सरे । सुषुप्ति अथवा स्वप्न भरे । अकस्मात आअंगीं ॥ ६ ॥

जेव्हा निद्रा येते, तेव्हा जागृतीचा सर्व व्यवहार थांबतो, आणि अचानक सुषुप्ती किंवा स्वप्नावस्था अंगात भरून येते.

या नांव निद्राप्रळये । जागृतीचा होये क्षये । आतां ऐका देहांतसमये । म्हणिजे मृत्युप्रळये ॥ ७ ॥

याचेच नाव निद्राप्रलय, कारण यात जागृती-अवस्थेचा लोप होतो. आता देहान्त-समय म्हणजे मृत्युप्रलयाबद्दल ऐका.

देहीं रोग बळावती । अथवा कठीण प्रसंग पडती । तेणें पंचप्राण जाती । व्यापार सांडुनी ॥ ८ ॥

देहात रोग बळावतात किंवा एखादा कठीण प्रसंग येतो, त्यामुळे पंचप्राण आपले कार्य सोडून निघून जातात.

तिकडे गेला मनपवनु । इकडे राहीली नुस्ती तनु । दुसरा प्रळयो अनुमानु । असेचिना ॥ ९ ॥

मन आणि प्राण तिकडे निघून जातात, आणि इकडे केवळ निर्जीव देह उरतो. यात दुसरा कोणताही तर्क करण्यासारखे काही उरत नाही, हाच दुसरा प्रलय होय.

तिसरा ब्रह्मा निजेला । तों हा मृत्यलोक गोळा जाला । अवघा व्यापार खुंटला । प्राणीमात्रांचा ॥ १० ॥

तिसरा प्रलय म्हणजे ब्रह्मदेव निद्रिस्त झाला की, हा संपूर्ण मृत्युलोक गोळा होऊन विलीन होतो, आणि सर्व प्राणिमात्रांचा व्यवहार थांबतो.

तेव्हां प्राणीयांचे सुक्ष्मांश । वायोचक्रीं करिती वास । कित्येक काल जातां ब्रह्मयास । जागृती घडे ॥ ११ ॥

त्यावेळी सर्व प्राण्यांचे सूक्ष्मांश वायुचक्रात वास्तव्य करतात. काही काळ गेल्यावर पुन्हा ब्रह्मदेवाला जाग येते.

पुन्हा मागुती सृष्टि रची । विसंचिले जीव मागुतें संची । सीमा होतां आयुष्याची । ब्रह्मप्रळय मांडे ॥ १२ ॥

जागा झाल्यावर तो पुन्हा सृष्टी रचतो, आणि विसर्जित झालेल्या जीवांना पुन्हा एकत्र करतो. पुढे त्याच्या आयुष्याची मर्यादा संपली की ब्रह्मप्रलय घडतो.

शत वरुषें मेघ जाती । तेणें प्राणी मृत्यु पावती । असंभाव्य तर्के क्षिती । मर्यादेवेगळी ॥ १३ ॥

शंभर वर्षे सतत मेघ बरसत राहतात, अशी कल्पना असून त्यामुळे प्राणी मृत्यू पावतात. अशा असंभाव्य वाटणाऱ्या घटनांनी पृथ्वी आपली मर्यादा सोडते.

सूर्य तपे बाराकळी । तेणें पृथ्वीची होय होळी । अग्नी पावतां पाताळीं । शेष विष वमी ॥ १४ ॥

सूर्य आपल्या बारा कळांनी तळपू लागतो, त्यामुळे पृथ्वीची होळी होते. अग्नी पाताळापर्यंत पोहोचतो, आणि तेव्हा शेषनागही विष ओकू लागतो.

आकाशीं सूर्याच्या ज्वाळा । पाताळीं शेष विष वमी गरळा । दोहिकडून जळतां भूगोळा । उरी कैंची ॥ १५ ॥

आकाशात सूर्याच्या ज्वाळा भडकतात आणि पाताळात शेषनाग विषाची गरळ ओकतो. अशा दोन्ही बाजूंनी भूगोल जळू लागल्यावर त्याला उरी कशी राहणार?

सूर्यास खडतरता चढे । हलकालोळ चहुंकडे । कोंसळती मेरूचे कडे । घडघडायमान ॥ १६ ॥

सूर्याला अधिकच तीव्रता चढते, चोहीकडे प्रचंड हलकल्लोळ माजतो, आणि मेरू पर्वताचे कडे घडघडाट करत कोसळू लागतात.

अमरावती सत्यलोक । वैकुंठ कैळासादिक । याहिवेगळे नाना लोक । भस्मोन जाती ॥ १७ ॥

इंद्राची अमरावती, सत्यलोक, वैकुंठ, कैलास आणि याखेरीज इतरही नाना लोक हे सर्व भस्म होऊन जातात.

मेरु अवघाचि घसरे । तेथील महीमाच वोसरे । देवसमुदाव वावरे । वायोचक्रीं ॥ १८ ॥

मेरू पर्वत संपूर्णपणे ढासळतो, आणि तेथील सर्व महिमा नाहीसा होतो. तेव्हा देवांचा समुदाय केवळ वायुचक्रातच संचार करत राहतो.

भस्म जालिया धरत्री । प्रजन्य पडें शुंडाधारीं । मही विरे जळांतरीं । निमिष्यमात्रें ॥ १९ ॥

पृथ्वी अशी भस्म झाल्यावर सोंडेच्या धारेसारखा प्रचंड पाऊस पडू लागतो, आणि क्षणार्धातच ती पृथ्वी पाण्यात विरघळून जाते.

पुढें नुस्ते उरेल जळ । तयास शोषील अनळ । पुढें एकवटती ज्वाळ । मर्यादेवेगळे ॥ २० ॥

पुढे फक्त पाणीच शिल्लक उरते, आणि तेही अग्नी शोषून घेतो. मग सर्व ज्वाळा एकवटतात, त्यांना कोणतीही मर्यादा राहत नाही.

समुद्रींचा वडवानळ । शिवनेत्रींचा नेत्रानळ । सप्तकंचुकींचा आवर्णानळ । सूर्य आणी विद्युल्यता ॥ २१ ॥

समुद्रातील वडवानळ, शिवाच्या तिसऱ्या नेत्रातील नेत्रानळ, सप्तकंचुकांतील आवर्णानळ, तसेच सूर्य आणि विद्युत - हे सर्व अग्नी एकत्र येतात.

ऐसे ज्वाळ एकवटती । तेणें देव देह सोडिती । पूर्वरूपें मिळोन जाती । प्रभंजनीं ॥ २२ ॥

अशा प्रकारे सर्व ज्वाळा एकवटतात, आणि त्यामुळे देवही आपापले देह सोडून देतात. ते सर्व आपल्या पूर्वरूपात, म्हणजे वायुरूपात मिसळून जातात.

तो वारा झडपी वैश्वानरा । वन्ही विझेल येकसरा । वायो धावें सैरावैरा । परब्रह्मीं ॥ २३ ॥

तो वारा अग्नीलाच झडप घालतो, आणि त्या क्षणी अग्नी एकदम विझून जातो. मग तो वायूच बेभानपणे धावत जाऊन परब्रह्मात विलीन होतो.

धूम्र वितुळे आकाशीं । तैसे होईल समीरासी । वहुतां मधें थोडियासी । नाश बोलिला ॥ २४ ॥

जसा धूर आकाशात विरून जातो, तसेच त्या वायूचेही होईल. अनेकांच्या तुलनेत ही जी थोडीशी उरलेली गोष्ट आहे, तिचाही असा नाश सांगितला आहे.

वायो वितुळतांच जाण । सूक्ष्म भूतें आणी त्रिगुण । ईश्वर सांडी अधिष्ठान । निर्विकल्पीं ॥ २५ ॥

वायू विरघळताच सूक्ष्म पंचमहाभूते आणि त्रिगुणही लय पावतात, हे समज. आणि तेव्हा ईश्वरही आपले अधिष्ठान सोडून निर्विकल्प अवस्थेत विलीन होतो.

तेथें जाणिव राहिली । आणी जगज्जोती निमाली । शुद्ध सारांश उरली । स्वरूपस्थिती ॥ २६ ॥

तेथे जाणीवही राहत नाही आणि जगज्ज्योतीचाही लोप होतो. फक्त शुद्ध, सारभूत अशी स्वस्वरूपाची स्थिती तेवढी उरते.

जितुकीं काहीं नामाभिधानें । तये प्रकृतीचेनि गुणें । प्रकृती नस्तां बोलणें । कैसें बोलावें ॥ २७ ॥

जितकी काही नावे आणि रूपे आहेत, ती सर्व त्या प्रकृतीच्या गुणांमुळेच असतात. प्रकृतीच नसताना मग काय बोलावे, कसे बोलावे?

प्रकृती अस्तां विवेक कीजे । त्यास विवेकप्रळये बोलिजे । पांचहि प्रळय वोजें । तुज निरोपिलें ॥ २८ ॥

प्रकृती असतानाच जो विवेकाने तिचा त्याग करून स्वरूपाकडे वळतो, त्यालाच विवेकप्रलय म्हणतात. अशा प्रकारे हे पाचही प्रलय क्रमाने तुला सांगितले.