सकळांचे अंतःकरण येक । किंवा येक नव्हे अनेक । ऐसें हे निश्चयात्मक । मज निरोपावें ॥ १ ॥

सर्व प्राण्यांचे अंतःकरण एकच आहे, की प्रत्येकाचे वेगळे वेगळे आहे, हे मला निश्चयाने सांगावे, अशी श्रोता विनंती करतो.

ऐसें श्रोतयानें पुसिलें । अंतःकरण येक किं वेगळालें । याचे उत्तर ऐकिलें पाहिजे श्रोतीं ॥ २ ॥

अशा प्रकारे श्रोत्याने प्रश्न विचारला की अंतःकरण एक आहे की निरनिराळे. याचे उत्तर आता श्रोत्यांनी लक्ष देऊन ऐकावे.

समस्तांचे अंतःकर्ण येक निश्चयो जाणावा नेमक । हा प्रत्ययाचा विवेक । तुज निरोपिला ॥ ३ ॥

सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे, हे नक्की जाणून घ्यावे. हा अनुभवाने सिद्ध होणारा विवेक तुला सांगितला आहे.

श्रोता म्हणे वक्तयासी । अंतःकरण येक समस्तांसी । तरी मिळेना येकायेकासी । काये निमित्य ॥ ४ ॥

श्रोता वक्त्याला म्हणतो की, जर सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे, तर मग एकाचे दुसऱ्याशी का जुळत नाही? याचे कारण काय?

येक जेवितां अवघे धाले । येक निवतां अवघे निवाले । येक मरतां अवघे मेले । पाहिजेत कीं ॥ ५ ॥

जर अंतःकरण खरोखर एकच असेल, तर एकाने जेवल्यावर सर्वांची भूक भागायला हवी, एकाला थंडावा मिळाल्यावर सर्वांना गारवा वाटायला हवा आणि एक मेल्यावर सर्वच मरायला हवेत.

येक सुखी येक दुःखी । ऐसें वर्ततें लोकिकीं । येका अंतःकरणाची वोळखी । कैसी जाणावी ॥ ६ ॥

पण जगात तर कोणी सुखी असतो आणि कोणी दुःखी असतो, असेच दिसते. मग अंतःकरण एकच आहे, हे कसे ओळखावे?

जनीं वेगळाली भावना । कोणास कोणीच मिळेना । म्हणौन हें अनुमाना । येत नाही ॥ ७ ॥

लोकांच्या भावना एकमेकांहून वेगळ्या असतात, कोणाचीही कोणाशी जुळत नाही. त्यामुळे अंतःकरण एक आहे, ही गोष्ट काही केल्या पटत नाही.

अंतःकरण येक असतें । तरी येकाचें येकास कळों येतें । कांहीं चोरितांच न येतें । गौप्य गुह्य ॥ ८ ॥

जर अंतःकरण खरोखर एकच असते, तर एकाच्या मनातले दुसऱ्याला आपोआप कळले असते, आणि कोणतेही गुपित लपवताच आले नसते.

याकरणें अनुमानेना । अंतःकरण येक हें घडेना । विरोध लागला जना । काये निमित्य ॥ ९ ॥

यामुळे अंतःकरण एक आहे, हे तर्काने पटतच नाही. मग लोकांमध्ये जो विरोध, भेदभाव दिसतो, त्याचे कारण काय?

सर्प डसाया येतो । प्राणी भेऊन पळतो । येक अंतःकरण तेरी तो । विरोध नसावा ॥ १० ॥

साप चावायला येतो आणि प्राणी घाबरून पळून जातो. जर अंतःकरण एकच असेल, तर हा विरोध, हे परस्पर वैर तरी असायला नको होते.

ऐसी श्रोतयांची आशंका । वक्ता म्हणे चळों नका । सावध होऊन ऐका । निरूपण ॥ ११ ॥

अशी श्रोत्यांची शंका ऐकून वक्ता म्हणतो, विचलित होऊ नका. सावध होऊन आता हे निरूपण ऐका.

अंतःकर्ण म्हणिजे जाणीव । जाणिव जाणता स्वभाव । देहरक्षणाचा उपाव । जाणती कळा ॥ १२ ॥

अंतःकरण म्हणजे जाणीव होय. जाणणे हाच तिचा स्वभाव आहे. देहाचे रक्षण कसे करावे, हे समजणारी शक्ती म्हणजेच ही जाणीव-कळा.

सर्प जाणोन डंखूं आला । प्राणी जाणोन पळाला । दोहींकडे जाणीवेला । बरें पाहा ॥ १३ ॥

साप जाणून-बुजून चावायला आला आणि प्राणी जाणून-बुजून पळाला. दोन्हीकडे नीट पाहिले तर तीच जाणीव कार्यरत आहे.

दोहींकडे जाणीवेसी पाहिलें । तरी अंतःकर्ण येकचि जालें । विचारितां प्रत्यया आलें । जाणीवरूपें ॥ १४ ॥

दोन्हीकडची जाणीव नीट पाहिली, तर अंतःकरण एकच असल्याचे लक्षात येते. नीट विचार केला की जाणीव-रूपानेच याचा अनुभव येतो.

जाणीवरूपें अंतःकर्ण । सकळांचे येक हें प्रमाण । जीवमात्रास जाणपण । येकचि असे ॥ १५ ॥

जाणीव-रूपानेच अंतःकरण सर्वांचे एक आहे, हे सिद्ध होते. सर्व जीवांच्या ठिकाणी असणारी जाणण्याची शक्ती एकच आहे.

येके दृष्टीचें देखणें । येके जिव्हेचें चाखणें । ऐकणें स्पर्शणें वास घेणें । सर्वत्रास येक ॥ १६ ॥

डोळ्याने पाहणे, जिभेने चव घेणे, कानाने ऐकणे, त्वचेने स्पर्श जाणणे, नाकाने वास घेणे - हे सर्व सर्वांच्या ठिकाणी सारखेच घडते.

पशु पक्षी किडा मुंगी । जीवमात्र निर्माण जगीं । जाणीवकळा सर्वांलागीं । येकचि आहे ॥ १७ ॥

पशू, पक्षी, किडा, मुंगी - जगात जन्मलेले जितके म्हणून जीव आहेत, त्या सर्वांच्या ठिकाणी असणारी जाणीव-शक्ती एकच आहे.

सर्वांस जळ तें सीतळ । सर्वांस अग्नि तेजाळ । सर्वांस अंतःकर्ण केवळ । जाणीव कळा ॥ १८ ॥

पाणी सर्वांना सारखेच थंड वाटते, अग्नी सर्वांना सारखाच तेजस्वी-उष्ण वाटतो; त्याचप्रमाणे सर्वांचे अंतःकरण म्हणजे केवळ एकच जाणीव-शक्ती आहे.

आवडे नावडे ऐसें जालें । तरी हें देहस्वभावावरी गेलें । परंतु हें कळों आलें । अंतःकर्णयोगें ॥ १९ ॥

एखादी गोष्ट आवडणे किंवा न आवडणे हे ज्याच्या त्याच्या देहस्वभावावर, आवडी-निवडीवर अवलंबून असते; पण ते आवडणे-न आवडणे कळते मात्र त्या एका अंतःकरणामुळेच.

सर्वांचे अंतःकर्ण येक । ऐसा निश्चयो निश्चयात्मक । जाणती याअचें कौतुक । चहुंकडे ॥ २० ॥

अशा रीतीने सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे, हा निश्चय पक्का होतो. जे विचारी असतात तेच याचे हे कौतुक सर्वत्र जाणून घेतात.

इतुकेन फिटली आशंका । आतां अनुमान करूं नका । जाणणें तितुकें येका । अंतःकर्णाचें ॥ २१ ॥

एवढ्याने शंकेचे निरसन झाले. आता याबद्दल शंका घेऊ नका. जितके म्हणून जाणणे आहे, ते सर्व त्या एकाच अंतःकरणाचे आहे.

जाणोन जीव चारा घेती । जाणोन भिती लपती । जाणोनियां पळोन जाती । प्राणीमात्र ॥ २२ ॥

जाणीव असल्यामुळेच सर्व जीव अन्न मिळवतात, जाणीव असल्यामुळेच घाबरून लपतात आणि जाणीव असल्यामुळेच पळून जातात.

किडामुंगीपासून ब्रह्मादिक । समस्तां अंतःकर्ण येक । ये गोष्टीचें कौतुक । प्रत्यें जाणावें ॥ २३ ॥

किड्या-मुंगीपासून ब्रह्मदेवापर्यंत सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे. या गोष्टीचे आश्चर्य प्रत्येकाने स्वतः अनुभवून जाणावे.

थोर लहान तरी अग्नी । थोडें बहु तरी पाणी । न्यून पूर्ण तरी प्राणी । अंतःकर्णें जाणती ॥ २४ ॥

अग्नी मोठा असो वा लहान, पाणी थोडे असो वा भरपूर, प्राणी कमी दर्जाचा असो वा श्रेष्ठ - सर्व काही अंतःकरणानेच जाणले जाते.

कोठें उणें कोठें अधीक । परंतु जिनसमासला येक । जंगम प्राणी कोणीयेक । जाटिल्याविण नाहीं ॥ २५ ॥

कोठे ती जाणीव थोडी असते, कोठे जास्त असते; पण तिचा मूळ गुणधर्म मात्र एकच आहे. जग-अवस्थेत असलेला असा एकही प्राणी नाही, ज्याच्या ठिकाणी ही जाणीव-कळा नाही.

जाणीव म्हणिजे अंतःकर्ण । अंतःकर्ण विष्णूचा अंश जाण । विष्णु करितो पाळण । येणें प्रकारें ॥ २६ ॥

जाणीव म्हणजेच अंतःकरण. हे अंतःकरण विष्णूचाच अंश आहे असे समज. याच जाणीव-रूपाने विष्णू सर्व जीवांचे पालनपोषण करतो.

नेणतां प्राणी संव्हारितो । नेणीव तमोगुण बोलिजेतो । तमोगुणें रुद्र संव्हारितो । येणें प्रकारें ॥ २७ ॥

प्राणी नेणतेपणाने म्हणजे बेसावधपणे नाश पावतो. या नेणिवेलाच तमोगुण म्हणतात. याच तमोगुणाच्या रूपाने रुद्र संहार करतो.

कांही जाणीव कांही नेणीव । हा रजोगुणाचा स्वभाव । जाणतां नेणतां जीव । जन्मास येती ॥ २८ ॥

थोडी जाणीव आणि थोडी नेणीव मिसळलेली असणे, हा रजोगुणाचा स्वभाव आहे. या जाणते-नेणतेपणातूनच जीव पुन्हा जन्माला येतात.

जाणीवेनें होतें सुख । नेणीवेनें होतें दुःख । सुखदुःख अवश्यक । उत्पत्तिगुणें ॥ २९ ॥

जाणिवेमुळे सुख होते आणि नेणिवेमुळे दुःख होते. सृष्टीच्या उत्पत्तीला कारण असणाऱ्या गुणांमुळे सुख आणि दुःख हे अपरिहार्यपणे भोगावे लागतात.

जाणण्यानेणण्याची बुद्धि । तोंचि देहीं जाणावा विधी । स्थूळ देहीं ब्रह्मा त्रिशुद्धि । उत्पत्तिकर्ता ॥ ३० ॥

जाणणे आणि न जाणणे यांची जी बुद्धी असते, तिलाच देहामध्ये ब्रह्मदेव समज. स्थूल देहामध्ये खरोखरच उत्पत्ती घडवणारा तो ब्रह्मदेवच आहे.

ऐसा उत्पत्ति स्थिति संहार । प्रसंगें बोलिला विचार । परंतु याचा निर्धार । प्रत्यें पाहावा ॥ ३१ ॥

अशा प्रकारे उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांचा विचार प्रसंगानुरूप सांगितला. पण याची खात्री प्रत्येकाने स्वतःच्या अनुभवाने पाहून घ्यावी.