अवतारादिक ज्ञानी संत । सारासारविचारें मुक्त । त्यांचे सामर्थ्य चालत । कोण्या प्रकारें ॥ १ ॥

अवतारी पुरुष, ज्ञानी संत हे सारासार विवेकाने मुक्त झालेले असतात. मग त्यांचे सामर्थ्य अजूनही कोणत्या प्रकारे कार्यरत राहते?

हें श्रोतयांची आशंका । पाहातां प्रश्न केला निका । सावध होऊन ऐका । म्हणे वक्ता ॥ २ ॥

ही श्रोत्यांची शंका आहे, आणि हा प्रश्न त्यांनी अगदी योग्यच विचारला आहे. वक्ता म्हणतो, आता सावध होऊन ऐका.

ज्ञानी मुक्त होऊन गेले । मागें त्यांचे सामर्थ्य चाले । परंतु ते नाहीं आले । वासना धरूनी ॥ ३ ॥

ज्ञानी पुरुष मुक्त होऊन निघून गेले, तरी मागे त्यांचे सामर्थ्य कार्यरत राहते. पण ते काही वासना धरून पुन्हा परत आलेले नसतात.

लोकांस होतो चमत्कार । लोक मानिती साचार । परंतु याचा विचार । पाहिला पाहिजे ॥ ४ ॥

लोकांना जे चमत्कार अनुभवायला येतात, ते लोक खरेच मानतात. पण याचाही विचार नीट करून पाहिला पाहिजे.

जीत अस्तां नेणों किती । जनामधें चमत्कार होती । ऐसियाची सद्य प्रचिती । रोकडी पाहावी ॥ ५ ॥

ते जिवंत असतानाच लोकांमध्ये असंख्य चमत्कार घडत असतात. अशा गोष्टींची प्रत्यक्ष, तत्काळ प्रचीतीच पाहावी.

तो तरी आपण नाहीं गेला । लोकीं प्रत्यक्ष देखिला । ऐसा चमत्कार जाला । यास काये म्हणावें ॥ ६ ॥

तो स्वतः तर कोठे गेलेला नाही, लोकांनी त्याला प्रत्यक्ष पाहिलेले असते, आणि तरीही असा चमत्कार घडलेला असतो - याला काय म्हणावे?

तरी तो लोकांचा भावार्थ । भाविकां देव येथार्थ । अनेत्र कल्पना वेर्थ । कुतर्काची ॥ ७ ॥

तर हे लोकांच्या श्रद्धेचेच फळ आहे - भाविकांना देव खरोखरच प्रत्यक्ष अनुभवास येतो. याखेरीज केलेली कोणतीही कुतर्काची कल्पना व्यर्थच ठरते.

आवडे तें स्वप्नीं देखिलें। तरीकाय तेथून आलें । म्हणाल तेणें आठविलें । तरी द्रव्य कां दिसे ॥ ८ ॥

आवडते ते स्वप्नात दिसले, तर ते खरोखर कोठून तरी आले असे म्हणता येईल का? म्हणाल की त्याने ते आठवले म्हणून दिसले, तर मग स्वप्नात प्रत्यक्ष धनही का दिसते?

एवं आपली कल्पना । स्वप्नीं येती पदार्थ नाना । परी ते पदार्थ चालतीना । अथवा आठऊ नाहीं ॥ ९ ॥

म्हणजे आपल्याच कल्पनेने स्वप्नात नाना पदार्थ येतात, पण ते पदार्थ प्रत्यक्षात काही चालत नाहीत, किंवा आपण त्यांची आठवणही ठेवलेली नसते.

येथें तुटली आशंका । ज्ञात्यास जन्म कल्पूं नका । उमजेना तरी विवेका । बरें पाहा ॥ १० ॥

येथे ही शंका दूर झाली. ज्ञात्याने पुन्हा जन्म घेतला असे मानू नका. जर हे समजत नसेल, तर विवेकाने पुन्हा नीट विचार करून पाहा.

ज्ञानी मुक्त होऊन गेले । त्यांचें सामर्थ्य उगेचि चाले । कां जे पुण्यमार्गें चालिलें । म्हणोनियां ॥ ११ ॥

ज्ञानी पुरुष मुक्त होऊन गेले, तरी त्यांचे सामर्थ्य आपोआपच कार्यरत राहते. कारण ते पुण्यमार्गानेच चालले होते, म्हणून.

याकारणें पुण्यमार्गें चालावें । भजन देवाचें वाढवावें । न्याये सांडून न जावें । अन्यायमार्गें ॥ १२ ॥

याकारणास्तव आपणही पुण्यमार्गानेच चालावे, देवाचे भजन वाढवत राहावे, आणि न्याय सोडून अन्यायाच्या मार्गाने कधी जाऊ नये.

नानापुरश्चरणें करावीं । नाना तीर्थाटणें फीरावीं । नाना सामर्थ्यें वाढवावीं। वैराग्यबळें ॥ १३ ॥

नाना पुरश्चरणे करावीत, नाना तीर्थयात्रा कराव्यात, आणि वैराग्याच्या बळावर नाना प्रकारचे सामर्थ्य वाढवावे.

निश्चये बैसे वस्तूकडे । तरी ज्ञानमार्गेंहि सामर्थ्य चढे । कोणीयेक येकांत मोडे । ऐसें न करावें ॥ १४ ॥

निश्चयाने मन वस्तूकडे म्हणजे परब्रह्माकडे लागले, तर ज्ञानमार्गानेही सामर्थ्य वाढतच जाते. पण कोणत्याही एका बाजूला अती जाऊन दुसरी बाजू मोडेल, असे करू नये.

येक गुरु येक देव । कोठें तरी असावा भाव । भावार्थ नस्तां वाव । सर्व कांहीं ॥ १५ ॥

एक गुरु आणि एक देव यांच्याविषयी कोठे तरी मनात दृढ श्रद्धा असावीच. श्रद्धा नसेल, तर बाकी सर्व काही व्यर्थच ठरते.

निर्गुणीं ज्ञान जालें । म्हणोन सगुण अलक्ष केलें । तरी तें ज्ञातें नागवलें । दोहिंकडे ॥ १६ ॥

निर्गुणाचे ज्ञान झाले म्हणून सगुणाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले, तर तो ज्ञाता दोन्ही बाजूंनी उघडा पडतो, नागवला जातो.

नाहीं भक्ती नाहीं ज्ञान । मधेंच पैसावला अभिमान । म्हणोनियां जपध्यान । सांडूंच नये ॥१७ ॥

अशा माणसाला ना भक्ती लाभते ना ज्ञान, फक्त मध्येच अहंकार पसरून राहतो. म्हणूनच जप-ध्यान कधीच सोडू नये.

सांडील सगुणभजनासी । तरी तो ज्ञाता परी अपेसी । म्हणोनियां सगुणभजनासी । सांडूंच नये ॥ १८ ॥

जो सगुण भजन सोडून देईल, तो कदाचित ज्ञाता असला तरी अपयशीच ठरतो. म्हणूनच सगुण भजन कधीच सोडू नये.

निःकाम बुद्धीचिया भजना । त्रैलोकीं नाहीं तुळणा । समर्थेंविण घडेना । निःकाम भजन ॥ १९ ॥

निष्काम बुद्धीने केलेल्या भजनाची तुलना त्रैलोक्यातही कशाशीही होऊ शकत नाही. पण असे निष्काम भजन समर्थाशिवाय, म्हणजे परिपक्व वैराग्याशिवाय घडणे शक्य नाही.

कामनेनें फळ घडे । निःकाम भजनें भगवंत जोडे । फळभगवंता कोणीकडे । महदांतर ॥ २० ॥

कामनेने केलेल्या भजनातून केवळ फळ मिळते, पण निष्काम भजनाने प्रत्यक्ष भगवंतच प्राप्त होतो. फळ आणि भगवंत यांच्यात केवढे तरी मोठे अंतर आहे.

नाना फळे देवापासी । आणी फळ अंतरीं भगवंतासी । याकारणें परमेश्वरासी । निःकाम भजावें ॥ २१ ॥

नाना प्रकारची फळे देवाजवळ असतात, पण भगवंत स्वतःच त्या फळांहून अंतरातील अधिक मोठे फळ आहे. याकारणास्तव परमेश्वराचे भजन निष्कामपणेच करावे.

निःकामभजनाचें फळ आगळे । सामर्थ्य चढे मर्यादावेगळें । तेथें बापुडी फळें । कोणीकडे ॥ २२॥

निष्काम भजनाचे फळ हे अगदी वेगळेच, विशेष असते; त्यातून मिळणारे सामर्थ्य कोणत्याही मर्यादेपलीकडचे असते. त्यापुढे साधी, क्षुद्र फळे कशाला मोजायची?

भक्तें जें मनीं धरावें । तें देवें आपणचि करावें । तेथें वेगळें भावावें । नलगे कदा ॥ २३ ॥

भक्ताने जे मनात इच्छिले, ते देवानेच स्वतः पूर्ण करावे, इतकी जवळीक निर्माण होते. तेथे मग वेगळे असे काही मानण्याची गरजच उरत नाही.

दोनी सामर्थ्यें येक होतां । काळास नाटोपे सर्वथा । तेथें इतरांसी कोण कथा । कीटकन्यायें ॥ २४ ॥

भक्त आणि भगवंत यांची दोन्ही सामर्थ्ये एक होतात, तेव्हा त्यांना काळही मुळीच आवरू शकत नाही. मग इतरांची कथा काय, ते तर किड्यामुंगीसारखेच क्षुद्र ठरतात.

म्हणोनि निःकाम भजन । वरी विशेष ब्रह्मज्ञान । तयास तुळितां त्रिभुवन । उणें वाटे ॥ २५॥

म्हणून निष्काम भजन आणि त्याहीवर विशेष ब्रह्मज्ञान असणे, या दोहोंची तुलना केली, तर त्रिभुवनही त्यापुढे उणे वाटते.

येथें बुद्धीचा प्रकाश । आणिक न चढे विशेष । प्रताप कीर्ती आणी येश । निरंतर ॥ २६॥

यामुळे बुद्धीला जो प्रकाश मिळतो, त्याहून अधिक विशेष असे काही चढत नाही. त्यातूनच प्रताप, कीर्ती आणि यश हे निरंतर लाभत राहतात.

निरूपणाचा विचार । आणी हरिकथेचा गजर । तेथें होती तत्पर । प्राणीमात्र ॥ २७ ॥

निरूपणाचा विचार आणि हरिकथेचा गजर जेथे चालतो, तेथे सर्व प्राणीमात्र तत्परतेने सामील होतात.

जेथें भ्रष्टाकार घडेना । तो परमार्थहि दडेना । समाधान विघडेना । निश्चयाचें ॥ २८ ॥

जेथे कोणताही भ्रष्टाचार घडत नाही, तेथे परमार्थही लपून राहत नाही, आणि निश्चयाचे समाधानही कधी ढळत नाही.

सारासारव्हिचार करणें । न्याये अन्याये अखंड पाहाणें । बुद्धि भगवंताचें देणें । पालटेना ॥ २९ ॥

सार-असार यांचा नित्य विचार करणे, न्याय-अन्याय याकडे सतत लक्ष ठेवणे - अशी बुद्धी हे भगवंताचेच देणे आहे, आणि ते कधी बदलत नाही.

भक्त भगवंतीं अनन्य । त्यासी बुद्धी देतो आपण । येदर्थीं भगवद्वचन । सावध ऐका ॥ ३० ॥

जो भक्त भगवंताशी अनन्यभावाने एकरूप होतो, त्याला भगवंत स्वतःच अशी बुद्धी देतो. याविषयीचे भगवंताचे वचनच आता सावध होऊन ऐका.

म्हणौन सगुण भजन । वरी विशेष ब्रह्मज्ञान । प्रत्ययाचें समाधान । दुर्ल्लभ जगीं ॥ ३१ ॥

म्हणूनच सगुण भजन आणि त्याहीवर विशेष ब्रह्मज्ञान असणे, आणि त्यातून मिळणारे प्रत्यक्ष अनुभवाचे समाधान - हे जगात फार दुर्मिळ आहे.