उत्पत्ति स्थिति संव्हार । याचा निरोपिला वेव्हार । परमात्मा निर्गुण निराकार । जैसा तैसा ॥ १ ॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार यांचा सगळा व्यवहार आतापर्यंत सांगितला. पण परमात्मा मात्र निर्गुण, निराकार आणि जसाच्या तसाच अपरिवर्तित असतो.

होतें वर्ततें आणि जातें । याचा समंध नाहीं तेथें । आद्य मद्य अवसान तें । संचलेंचि आहे ॥ २ ॥

होणे, टिकणे आणि नाहीसे होणे, याचा त्या परमात्म्याशी काहीही संबंध नाही. आरंभ, मध्य आणि शेवट या सर्व अवस्थांत तो सारखाच, अपरिवर्तित भरून राहिलेला असतो.

परब्रह्म असतचि असे । मध्येंचि हा भ्रम भासे । भासे परंतु अवघा नासे । काळांतरी ॥ ३ ॥

परब्रह्म हे नित्य, सदैव असतच असते. त्याच्या मध्येच हा भासमान भ्रम निर्माण होतो. तो भासतो खरा, पण कालांतराने तो पूर्णपणे नाहीसा होतो.

उत्पत्तिस्थितीसंव्हारत । मध्येंहि अखंड होत जात । पुढें सेवटीं कल्पांत । सकळांस आहे ॥ ४॥

उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार हे मध्यंतरीही अखंडपणे होत-जात असतात. आणि शेवटी सर्वांनाच कल्पांताला सामोरे जावे लागते.

यामधें ज्यास विवेक आहे । तो आधींच जाणताहे । सारासार विचारें पाहे। म्हणौनियां ॥ ५ ॥

यामध्ये ज्याच्याजवळ विवेक आहे, त्याला हे आधीच कळलेले असते. कारण तो नेहमी सार-असार यांचा नीट विचार करून पाहतो.

बहुत भ्रमिष्ट मिळाले । त्यांत उमजल्याचें काय चाले । सृष्टिमधें उमजले । ऐसें थोडे ॥ ६॥

पण जगात बहुतांश लोक भ्रमिष्टच जमलेले असतात, त्यांच्यात खऱ्या अर्थाने समजलेल्यांचे काय चालणार? या सृष्टीत खरोखर उमजलेले लोक फार थोडेच आहेत.

त्या उमजल्यांचे लक्षण । कांहीं करूं निरूपण । ब्रम्हाहून विलक्षण । महापुरुष ॥ ७ ॥

त्या उमजलेल्या लोकांची लक्षणे आता काही सांगू. असे महापुरुष हे सामान्य ब्रह्मदेवाच्याहूनही विलक्षण असतात.

भ्रम हा नसेल जयासी । मनीं वोळखावे तयासी । ऐके आतां भ्रमासीं । निरोपिजेल ॥ ८॥

ज्याच्या ठिकाणी भ्रम उरलेला नसतो, त्यालाच मनात खरा जाणकार म्हणून ओळखावे. आता भ्रम म्हणजे काय, ते समजावून सांगतो, ऐक.

येक परब्रह्म संचलें । कदापी नाहीं विकारले । त्यावेगळें भासलें । तें भ्रमरूप ॥ ९ ॥

एक परब्रह्मच सर्वत्र भरून राहिलेले आहे, ते कधीही विकार पावत नाही. त्याच्यावेगळे जे काही भासते, ते सर्व भ्रमरूपच आहे.

जयासी बोलिला कल्पांत । त्रिगुण आणि पंचभूत । हें अवघेंचि समस्त । भ्रमरूप ॥ १० ॥

ज्याला कल्पांत म्हणतात, तसेच त्रिगुण आणि पंचमहाभूते - हे सगळेच्या सगळे भ्रमरूपच आहे.

मी तूं हा भ्रम । उपासनाहि भ्रम । ईश्वरभाव हाहि भ्रम । निश्चयेंसीं ॥ ११ ॥

मी आणि तू हाही भ्रमच आहे, उपासनासुद्धा भ्रमच आहे, आणि ईश्वर हा वेगळा भाव मानणे, हाही निश्चितपणे भ्रमच आहे.

याकारणें सृष्टि भासत । परंतु भ्रमचि हा समस्त । यामध्यें जे विचारवंत । तेचि धन्य ॥ १२ ॥

यामुळेच ही सृष्टी भासते, पण हे सगळे केवळ भ्रमच आहे. यांतही जे विचारवंत असतात, तेच खरोखर धन्य होत.

आतां भ्रमाचा विचारु । अत्यंतचि प्रांजळ करूं । दृष्टांतद्वारे विवरूं । श्रोतयासी ॥ १३॥

आता भ्रम म्हणजे काय, याचा विचार अगदी सोप्या शब्दांत करू. श्रोत्यांना दृष्टांतांद्वारे हे नीट समजावून सांगू.

भ्रमण करीतां दुरीं देसीं । दिशाभूली आपणासी । कां वोळखी मोडे जीवलगांसी । या नांव भ्रम ॥ १४॥

दूरच्या प्रदेशात फिरताना स्वतःची दिशाच चुकणे, किंवा जवळच्या माणसाचीही ओळख न पटणे - याचेच नाव भ्रम.

कां उन्मत्त द्रव्य सेविलें । तेणें अनेक भासों लागलें । नाना वेथां कां झडपिलें । भुतें तो भ्रम ॥ १५ ॥

किंवा अमली पदार्थ सेवन केल्यामुळे नाना गोष्टी भासू लागणे, किंवा नाना रोगांनी अथवा भुताटकीने झपाटले जाणे - हाही भ्रमच होय.

दशावतारीं वाटती नारी । कां ते मांडली बाजीगरी । उगाच संदेह अंतरीं । या नांव भ्रम ॥ १६ ॥

दशावतारी खेळात पुरुष स्त्रियांसारखे वाटणे, किंवा जादूगाराने मांडलेली बाजीगिरी खरी वाटणे, किंवा उगीचच मनात संशय निर्माण होणे - याचेच नाव भ्रम.

ठेविला ठाव तो विसरला । कां मार्गीं जातां मार्ग चुकला । पट्टणामधें भांबावला । या नांव भ्रम ॥ १७ ॥

एखादी वस्तू कोठे ठेवली, ते विसरणे, किंवा वाटेने जाताना मार्गच चुकणे, किंवा गावात भांबावून जाणे - याचेच नाव भ्रम.

वस्तु आपणापासीं असतां । गेली म्हणोनि होये दुचिता । आपलें आपण विसरतां । या नांव भ्रम ॥ १८ ॥

वस्तू आपल्याजवळच असूनही ती हरवली असे वाटून काळजीत पडणे, आणि स्वतःच स्वतःला विसरणे - याचेच नाव भ्रम.

कांही पदार्थ विसरोन गेला । कां जें सिकला तें विसरला । स्वप्नदुःखें घाबिरा जाला । या नांव भ्रम ॥ १९ ॥

एखादी गोष्ट विसरून जाणे, किंवा शिकलेले विसरून जाणे, किंवा स्वप्नातल्या दुःखानेही घाबरून जाणे - याचेच नाव भ्रम.

दुश्चिन्हें अथवा अपशकुन । मिथ्या वार्तेनें भंगे मन । वचके पदार्थ देखोन । या नांव भ्रम ॥ २० ॥

वाईट चिन्हे किंवा अपशकुन पाहून, किंवा खोट्या बातमीने मन खचणे, किंवा एखादी वस्तू पाहून उगाचच दचकणे - याचेच नाव भ्रम.

वृक्ष काष्ठ देखिलें । मनांत वाटें भूत आलें । कांहींच नस्तां हडबडिलें । या नांव भ्रम ॥ २१॥

झाड किंवा लाकूड पाहून मनात भूत आले असे वाटणे, आणि प्रत्यक्षात काहीच नसताना उगाचच हडबडून जाणे - याचेच नाव भ्रम.

काच देखोन उदकांत पडे । कां सभा देखोन दर्पणीं पवाडे । द्वार चुकोन भल्तीकडें जाणें । या नांव भ्रम ॥ २२॥

काच पाहून पाण्यात पडल्याचा भास होणे, किंवा आरशात सभा दिसल्याचा भास होऊन त्यात शिरू पाहणे, किंवा दार चुकून भलत्याच दिशेला जाणे - याचेच नाव भ्रम.

येक अस्तां येक वाटे । येक सांगतां येक निवटे । येक दिसतां येक उठे । या नांव भ्रम ॥ २३ ॥

एक गोष्ट असताना ती भलतीच वाटणे, एक सांगताना भलतेच समजणे, एक गोष्ट दिसताना मनात भलतीच कल्पना उठणे - याचेच नाव भ्रम.

आतां जें जें देइजेतें । तें तें पुढें पाविजेतें । मेलें माणुस भोजना येतें । या नांव भ्रम ॥ २४ ॥

आता जे जे अर्पण केले जाते, ते ते मृतात्म्यापर्यंत पोहोचते असे मानणे, आणि मेलेला माणूस भोजनास (श्राद्धाच्या जेवणास) येतो, अशी समजूत बाळगणे - याचेच नाव भ्रम.

ये जन्मींचें पुढिले जन्मीं । कांहीं येक पावेन मी । प्रीतीगुंतली मनुष्याचे नामीं । या नांव भ्रम ॥ २५ ॥

या जन्मीचे काहीतरी मला पुढच्या जन्मी मिळेल, अशी आशा बाळगणे, किंवा एखाद्या माणसाच्या नुसत्या नावातच मन गुंतून राहणे - याचेच नाव भ्रम.

मेलें मनुष्य स्वप्ना आलें । तेणें कांहीं मागितलें । मनीं अखंड बैसलें । यानांव भ्रम ॥ २६ ॥

मृत व्यक्ती स्वप्नात येऊन काहीतरी मागत आहे, असे वाटणे आणि तीच गोष्ट मनात कायमची घर करून बसणे - याचेच नाव भ्रम.

अवघें मिथ्या म्हणोन बोले । आणि समर्थावरी मन चाले । ज्ञाते वैभवें दपटले । या नांव भ्रम ॥ २७ ॥

तोंडाने सगळे मिथ्या आहे असे बोलायचे, आणि तरीही मन श्रीमंत, सत्ताधाऱ्यांकडेच धावायचे; ज्ञानी माणसालाही ऐश्वर्याने दिपून जावे - याचेच नाव भ्रम.

कर्मठपणें ज्ञान विटे । कां ज्ञातेपणें बळें भ्रष्टे । कोणीयेक सीमा फिटे । या नांव भ्रम ॥ २८ ॥

कर्मकांडाच्या अति आग्रहाने ज्ञानाचा तिरस्कार करणे, किंवा नुसत्या ज्ञातेपणाच्या अहंकाराने आचरण बिघडवणे - अशा प्रकारे कोणतीही एक मर्यादा सुटणे, याचेच नाव भ्रम.

देहाभिमान । कर्माभिमान जात्याभिमान कुळाभिमान । ज्ञानाभिमान मोक्षाभिमान । या नांव भ्रम ॥ २९ ॥

देहाचा अभिमान, कर्माचा अभिमान, जातीचा अभिमान, कुळाचा अभिमान, ज्ञानाचा अभिमान आणि मोक्षाचाही अभिमान - या सर्वांचेच नाव भ्रम.

कैसा न्याय तो न कळे । केला अन्याने तो नाडले । उगाच अभिमानें खवळे । या नांव भ्रम ॥ ३० ॥

योग्य न्याय काय आहे, हे न कळणे, अन्यायाने वागून स्वतःचेच नुकसान करून घेणे, आणि उगाचच अभिमानाने खवळून जाणे - याचेच नाव भ्रम.

मागील कांही आठवेना । पुढील विचार सुचेना । अखंड आरूढ अनुमाना । या नांव भ्रम ॥ ३१ ॥

मागचे काहीच आठवेनासे होणे, पुढचा विचारही सुचेनासा होणे, आणि सतत नुसत्या तर्कावरच स्वार राहणे - याचेच नाव भ्रम.

प्रचीतिविण औषध घेणे । प्रचित नस्ता पथ्य करणे । प्रचीतीविण ज्ञान सांगणें । या नांव भ्रम ॥ ३२ ॥

प्रत्यक्ष तपासणीविना औषध घेणे, प्रचिती नसताना पथ्य पाळणे, आणि प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय दुसऱ्याला ज्ञान सांगत बसणे - याचेच नाव भ्रम.

फळश्रुतीवीण प्रयोग । ज्ञानेंवीण नुस्ता योग । उगाच शरीरें भोगिजे भोग । या नांव भ्रम ॥ ३३ ॥

फळाची खात्री नसताना उगाच प्रयोग करत बसणे, ज्ञानाशिवाय केवळ योगाभ्यास करणे, आणि उगाचच देहाचे भोग भोगत राहणे - याचेच नाव भ्रम.

ब्रह्मा लिहितो अदृष्टीं आणि वाचून जाते सटी । ऐशा प्रकारीच्या गोष्टी । या नांव भ्रम ॥ ३४ ॥

ब्रह्मदेव प्रत्येकाचे प्राक्तन कपाळावर लिहितो आणि सटवाई ते वाचून जाते, अशा प्रकारच्या समजुती - याचेच नाव भ्रम.

उदंड भ्रम विसरला । अज्ञानजनीं पैसावला। अल्प संकेतें बोलिला । कळावया कारणें ॥ ३५॥

असे भ्रम अगणित आहेत, जे अज्ञानी लोकांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पसरलेले असतात. ते सर्व सांगणे शक्य नाही, म्हणून फक्त काही थोडक्या उदाहरणांनी समजावून सांगितले.

भ्रमरूप विश्व स्वभावें । तेथें काये म्हणोन सांगावें । निर्गुण ब्रह्मावेगळें अघवें । भ्रमरूप ॥३६ ॥

हे संपूर्ण विश्व स्वभावतःच भ्रमरूप आहे, त्याबद्दल आणखी काय वेगळे सांगावे? निर्गुण ब्रह्माव्यतिरिक्त जे जे काही आहे, ते सगळेच भ्रमरूप आहे.

ज्ञातास नाहीं संसार । ऐसें बोलती अपार । गत ज्ञात्याचे चमत्कार । या नांव भ्रम ॥ ३७ ॥

ज्ञात्याला संसार उरत नाही, असे पुष्कळजण म्हणतात. मृत झालेल्या ज्ञात्याचे चमत्कार अजूनही घडतात असे मानणे - याचेच नाव भ्रम.

येथें आशंका उठिली । ज्ञात्याची समधी पूजिली । तेथें कांहीं प्रचीत आली । किंवा नाहीं ॥ ३८ ॥

येथे एक शंका उद्भवते - ज्ञात्याची समाधी पूजिली जाते, तर तेथे काही प्रत्यक्ष अनुभव येतो की नाही?

तैसेचि अवतारी संपले । त्यांचेहि सामर्थ्य उदंड चाले । तरी ते काये गुंतले । वासना धरूनि ॥ ३९ ॥

त्याचप्रमाणे जे अवतारी पुरुष देहत्याग करून गेले, त्यांचेही सामर्थ्य अजूनही मोठ्या प्रमाणात चालत असल्याचे दिसते. तर मग ते कोणती वासना धरून अजून गुंतलेले आहेत काय?

ऐसी आशंका उद्भवली । समर्थें पाहिजे निरसिली । इतुकेन हे समाप्त जाली । कथा भ्रमाची ॥ ४० ॥

अशी शंका मनात उद्भवली आहे, आणि समर्थांनीच ती दूर केली पाहिजे. एवढ्याने भ्रमाची ही कथा येथे समाप्त झाली.