उपाधिविण जें आकाश । तेंचि ब्रह्म निराभास । तें निराभासीं मूळमायेस । जन्म जाला ॥ १ ॥

कोणत्याही उपाधीविरहित जे आकाश आहे, तेच निराभास, निर्गुण ब्रह्म होय. त्या निराभास ब्रह्मामध्येच मूळमायेचा जन्म झाला.

तें मूळमायेचे लक्षण ।वायोस्वरूपचि जाण । पंचभूतें आणी त्रिगुण । वायोआंगीं ॥ २ ॥

त्या मूळमायेचे स्वरूप म्हणजे वायुरूपच आहे, असे समज. पंचमहाभूते आणि त्रिगुण हे सर्व त्या वायूच्याच अंगी सामावलेले आहेत.

आकाशापासून वायो जाला । तो वायोदेव बोलिला । वायोपासून अग्नि जाला । तो अग्निदेव ॥ ३ ॥

आकाशापासून वायू निर्माण झाला, त्यालाच वायुदेव म्हणतात. वायूपासून अग्नी निर्माण झाला, त्यालाच अग्निदेव म्हणतात.

अग्निपासून जालें आप । तें नारायणाचें स्वरूप । आपापासून पृथ्वीचें रूप । तें बीजाकारें ॥ ४ ॥

अग्नीपासून जल निर्माण झाले, तेच नारायणाचे स्वरूप होय. जलापासून पृथ्वीचे रूप निर्माण झाले, ते बीजाच्या आकारात.

ते पृथ्वीचे पोटीं पाषाण । बहु देवांचें लक्षण । नाना प्रचित प्रमाण । पाषाणदेवीं ॥ ५ ॥

त्या पृथ्वीच्या पोटातून पाषाण निर्माण झाले, आणि त्या पाषाणांतच अनेक देवांचे स्वरूप, अनेक प्रकारच्या प्रचीती दिसून येतात.

नाना वृक्ष मृत्तिका । प्रचित रोकडी विश्वलोकां । समस्त देवांचा थारा येका । वायोमध्यें ॥ ६ ॥

नाना वृक्ष आणि मृत्तिका यांतही जगाला प्रत्यक्ष अनुभव येतो. पण या सर्व देवांचा मूळ आश्रय मात्र त्या एका वायूमध्येच आहे.

देव यक्षिणी कात्यायेणी । चामुंडा जखिणी मानविणी । नाना शक्ति नाना स्थानीं । देशपरत्वें ॥ ७ ॥

देव, यक्षिणी, कात्यायणी, चामुंडा, जखिणी, मानविणी अशा नाना देवता प्रदेशानुसार नाना ठिकाणी नाना रूपांत वसलेल्या आहेत.

पुरुषनामें कित्येक । देव असती अनेक । भूतें देवतें नपुषक । नामें बोलिजेती ॥ ८ ॥

पुरुषनामांनी ओळखले जाणारे अनेक देव आहेत. तसेच भूते, देवता आणि नपुंसक अशी नावेही या शक्तींना दिली जातात.

देव देवतांदेवतेंभूतें । पृथ्वीमध्यें असंख्यातें । परंतु यां समस्तांतें । वायोस्वरूप बोलिजे ॥ ९ ॥

देव, देवता, उपदेवता, भूते अशा असंख्य शक्ती पृथ्वीवर आहेत. पण या सर्वांचे मूळ स्वरूप मात्र वायुरूपच आहे, असे म्हणतात.

वायोस्वरूप सदा असणें । प्रसंगें नाना देह धरणें । गुप्त प्रगट होणें जाणें । समस्तांसी ॥ १० ॥

हे सर्व मुळात नेहमी वायुरूपानेच असतात, पण प्रसंगानुसार निरनिराळे देह धारण करतात आणि सर्वांनाच गुप्त होणे व प्रगट होणे शक्य असते.

वायोस्वरूपें विचरती । वायोमध्यें जगज्जोती । जाणीवकळा वासना वृत्ति । नाना भेदें ॥ ११ ॥

ते सर्व वायुरूपानेच संचार करतात, आणि त्या वायूमध्येच जगज्ज्योती म्हणजे चैतन्य वास करते. त्यातूनच जाणीव, वासना, वृत्ती हे नाना प्रकारचे भेद निर्माण होतात.

आकाशापासून वायो जाला । तो दों प्रकारें विभागला । सावधपणें विचार केला । पाहिजे श्रोतीं ॥ १२ ॥

आकाशापासून जो वायू निर्माण झाला, तो पुढे दोन प्रकारांत विभागला गेला. श्रोत्यांनी हे सावधपणे लक्ष देऊन समजून घ्यावे.

येक वारा सकळ जणती । येक वायोमधील जगज्जोती । जगज्जोतीच्या अनंत मूर्ती । देवदेवतांच्या ॥ १३ ॥

एक म्हणजे सर्वांना जाणवणारा साधा वारा, आणि दुसरे म्हणजे त्या वायूमधील चैतन्यरूप जगज्ज्योती. या जगज्ज्योतीच्याच अनंत देवदेवतांच्या मूर्ती आहेत.

वायो बहुत विकारला । परंतु दों प्रकारें विभागला । आतां विचार ऐकिला । पाहिजे तेजाचा ॥ १४ ॥

वायूने अनेक प्रकारची रूपे धारण केली असली, तरी मुख्यतः तो दोनच प्रकारांत विभागला जातो. आता तेजाचाही असाच विचार ऐकावा.

वायोपाऊन तेज जालें । उष्ण सीतळ प्रकाशलें । द्विविध रूप ऐकिलें । पाहिजें तेजाचें ॥ १५ ॥

वायूपासून तेज निर्माण झाले, आणि ते उष्ण व शीतल अशा दोन रूपांत प्रकाशले. तेजाचे हे दुहेरी स्वरूप समजून घ्यावे.

उष्णापासून जाला भानु । प्रकाशरूप दैदीप्यमानु । सर्वभक्षक हुताशनु । आणी विद्युल्यता ॥ १६ ॥

उष्ण तेजापासून सूर्य निर्माण झाला, जो अत्यंत तेजस्वी, प्रकाशमान आहे. तसेच सर्वभक्षक अग्नी आणि वीजही याच उष्ण तेजापासून निर्माण झाले.

सीतळापासून आप अमृत । चंद्र तारा आणी सीत । आतां परिसा सावचित्त। होऊन श्रोते ॥ १७ ॥

शीतल तेजापासून जल, अमृत, चंद्र, तारे आणि शीतलता निर्माण झाली. आता श्रोत्यांनी सावचित्त होऊन पुढील गोष्ट ऐकावी.

तेज बहुत विकारलें । परंतु द्विविधाच बोलिलें । आपहि द्विविधाच निरोपिलें । आप आणि अमृत ॥ १८ ॥

तेजाने अनेक रूपे धारण केली, तरी मुख्यतः ते दोनच प्रकारांत सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे जलही दोनच प्रकारांचे सांगितले आहे - सामान्य जल आणि अमृत.

ऐकें पृथ्वीचा विचार । पाषाण मृत्तिका निरंतर । आणीक दुसरा प्रकार । सुवर्ण परीस नाना रत्नें ॥ १९ ॥

आता पृथ्वीचाही विचार ऐक. पृथ्वी नेहमी पाषाण व मातीच्या रूपात असते; आणि दुसरा प्रकार म्हणजे सोने, परीस व नाना रत्ने.

बहुरत्ना वसुंधरा । कोण खोटा कोण खरा । अवघें कळे विचारा- । रूढ होतां ॥ २० ॥

पृथ्वी अनेक रत्नांनी भरलेली आहे. त्यांतील कोणते खोटे आणि कोणते खरे, हे सर्व विचाराला चिकाटीने लागल्यावरच कळते.

मनुष्यें कोठून जालीं । हे मुख्य आशंका राहिली । पुढें वृत्ति सावध केली । पाहिजे श्रोतीं ॥ २१ ॥

मनुष्ये मुळात कोठून निर्माण झाली, ही मुख्य शंका अजून बाकी आहे. यापुढे श्रोत्यांनी वृत्ती सावध ठेवून ऐकावे.