ऐका सद्विद्येचीं लक्षणें । परम शुद्ध सुलक्षणें । विचार घेतां बळेंचि बाणे । सद्विद्या आंगीं ॥ १ ॥

आता सद्विद्येची, म्हणजे शुद्ध उत्तम शिक्षण-संस्काराची, लक्षणे ऐका - ती परम शुद्ध व सुलक्षणी आहेत. त्यांचा विचार केला असता सद्विद्या आपोआप अंगी बाणते.

सद्विद्येचा जो पुरुष । तो उत्तमलक्षणी विशेष । त्याचे गुण ऐकतां संतोष । परम वाटे ॥ २ ॥

सद्विद्या असलेला पुरुष हा विशेषतः उत्तम लक्षणांनी युक्त असतो. त्याचे गुण ऐकताच मनाला परम संतोष वाटतो.

भाविक सात्विक प्रेमळ । शांति क्ष्मा दयासीळ । लीन तत्पर केवळ । अमृतवचनी ॥ ३ ॥

तो श्रद्धाळू, सात्त्विक, प्रेमळ, शांत, क्षमाशील, दयाळू, नम्र, तत्पर आणि अमृतासारखे गोड बोलणारा असतो.

परम सुंदर आणी चतुर । परम सबळ आणी धीर । परम संपन्न आणी उदार । आतिशयेंसीं ॥ ४ ॥

तो अत्यंत सुंदर आणि चतुर, अत्यंत बलवान आणि धैर्यशाली, आणि अत्यंत संपन्न आणि उदार असतो.

परम ज्ञाता आणी भक्त । माहा पंडीत आणी विरक्त । माहा तपस्वी आणी शांत । आतिशयेंसीं ॥ ५ ॥

तो परम ज्ञानी आणि भक्त, महापंडित आणि विरक्त, आणि महातपस्वी आणि शांत असतो.

वक्ता आणी नैराशता । सर्वज्ञ आणी सादरता । श्रेष्ठ आणी नम्रता । सर्वत्रांसी ॥ ६ ॥

तो उत्तम वक्ता असूनही निरिच्छ, सर्वज्ञ असूनही सर्वांशी आदराने वागणारा, आणि श्रेष्ठ असूनही सर्वांशी नम्र असतो.

राजा आणी धार्मिक । शूर आणी विवेक । तारुण्य आणी नेमक । आतिशयेंसीं ॥ ७ ॥

तो राजासारखा असूनही धार्मिक, शूर असूनही विवेकी, आणि तरुण असूनही अत्यंत संयमी-नियमबद्ध असतो.

वृधाचारी कुळाचारी । युक्ताहारी निर्विकारी । धन्वंतरी परोपकारी । पद्महस्ती ॥ ८ ॥

तो वडीलधाऱ्यांच्या आचारांचे पालन करणारा, कुळाचार सांभाळणारा, योग्य प्रमाणात आहार घेणारा, विकाररहित, वैद्यकीय ज्ञानी, परोपकारी आणि दानशूर असतो.

कार्यकर्ता निराभिमानी । गायक आणी वैष्णव जनी । वैभव आणी भगवद्भभजनी । अत्यादरें ॥ ९ ॥

तो कार्यक्षम असूनही निरभिमानी, गायक असूनही वैष्णवजनांत मान्यता पावलेला, आणि वैभव असूनही अत्यंत आदराने भगवद्भजन करणारा असतो.

तत्वज्ञ आणी उदासीन । बहुश्रुत आणी सज्जन । मंत्री आणी सगुण । नीतिवंत ॥ १० ॥

तो तत्त्वज्ञानी असूनही अनासक्त, बहुश्रुत असूनही सज्जन, आणि मंत्रीपदावर असूनही सद्गुणी व नीतिमान असतो.

आधु पवित्र पुण्यसीळ । अंतरशुद्ध धर्मात्मा कृपाळ । कर्मनिष्ठ स्वधर्में निर्मळ । निर्लोभ अनुतापी ॥ ११ ॥

तो अगदी सुरुवातीपासूनच पवित्र, पुण्यशील, अंतःकरणाने शुद्ध, धर्मात्मा, कृपाळू, आपल्या कर्मात निष्ठावान, स्वधर्माने निर्मळ, निर्लोभी आणि पश्चातापी वृत्तीचा असतो.

गोडी आवडी परमार्थप्रीती । सन्मार्ग सत्क्रिया धारणा धृती । श्रुति स्मृती लीळा युक्ति । स्तुती मती परीक्षा ॥ १२ ॥

त्याला परमार्थाची गोडी-आवड-प्रीती असते, सन्मार्ग व सत्कर्मे आचरतो, धारणाशक्ती व धैर्य बाळगतो, श्रुती-स्मृतींचे ज्ञान असते, आणि स्तुती-मती-परीक्षा यांत तो कुशल असतो.

दक्ष धूर्त योग्य तार्किक । सत्यसाहित्य नेमक भेदक । कुशळ चपळ चमत्कारिक । नाना प्रकारें ॥ १३ ॥

तो दक्ष, चतुर, योग्य, तार्किक, सत्यनिष्ठ, नेमकेपणाने विश्लेषण करणारा, आणि नाना प्रकारे कुशल, चपळ व विलक्षण कौशल्याचा असतो.

आदर सन्मान तार्तम्य जाणे । प्रयोगसमयो प्रसंग जाणे । कार्याकारण चिन्हें जाणे । विचक्षण बोलिका ॥ १४ ॥

तो आदर-सन्मानाचा फरक जाणतो, योग्य वेळ व प्रसंग जाणतो, कार्य-कारणाची चिन्हे ओळखतो, आणि विवेकपूर्वक बोलणारा असतो.

सावध साक्षेपी साधक । आगम निगम शोधक । ज्ञानविज्ञान बोधक । निश्चयात्मक ॥ १५ ॥

तो सावध, तत्पर, साधना करणारा, शास्त्रग्रंथांचा शोध घेणारा, ज्ञान-विज्ञानाचा बोध करून देणारा, आणि दृढनिश्चयी असतो.

पुरश्चरणी तीर्थवासी । धृढव्रती कायाक्लेसी । उपासक, निग्रहासी- । करूं जाणे ॥ १६ ॥

तो सतत साधना करणारा, तीर्थक्षेत्री वास करणारा, दृढव्रती, देहकष्ट सोसणारा, उपासक असून निग्रहही म्हणजे आत्मसंयम करू शकणारा असतो.

सत्यवचनी शुभवचनी । कोमळवचनी येकवचनी । निश्चयवचनी सौख्यवचनी । सर्वकाळ ॥ १७ ॥

तो नेहमी सत्य बोलणारा, शुभ बोलणारा, कोमल बोलणारा, शब्दाला पक्का असणारा, निश्चयपूर्वक बोलणारा, आणि समाधान देणारे बोलणारा असतो.

वासनातृप्त सखोल योगी । भव्य सुप्रसन्न वीतरागी । सौम्य सात्विक शुद्धमार्गी । निःकपट निर्वेसनी ॥ १८ ॥

त्याच्या वासना तृप्त असतात, तो सखोल योगी, भव्य, प्रसन्न, विरक्त, सौम्य, सात्त्विक, शुद्ध मार्गाने जाणारा, निष्कपट आणि व्यसनरहित असतो.

सुगड संगीत गुणग्राही । अनापेक्षी लोकसंग्रही । आर्जव सख्य सर्वहि । प्राणीमात्रासी ॥ १९ ॥

तो सुयोग्य, संगीतज्ञ, गुणग्राही, निरपेक्ष, लोकांना एकत्र बांधणारा, आणि सर्व प्राणिमात्रांशी सरळपणे व मैत्रीने वागणारा असतो.

द्रव्यसुची दारासुची । न्यायसुची अंतरसुची । प्रवृत्तिसुची निवृत्तिसुची । सर्वसुची निःसंगपणें ॥ २० ॥

तो धनाच्या बाबतीत शुचिर्भूत, पत्नीच्या बाबतीत निर्मळ, न्यायाच्या बाबतीत शुद्ध, अंतःकरणाने शुद्ध, आणि प्रवृत्तिमार्ग व निवृत्तिमार्ग या दोन्हींत निःसंगपणे शुद्ध असतो.

मित्रपणें परहितकारी । वाग्माधुर्य परशोकहारी । सामर्थ्यपणें वेत्रधारी । पुरूषार्थें जगमित्र ॥ २१ ॥

तो मित्रत्वाने दुसऱ्याचे हित करणारा, वाणीच्या माधुर्याने दुसऱ्याचे दुःख हरण करणारा, सामर्थ्याने शिस्त राखणारा, आणि पुरुषार्थाने साऱ्या जगाचा मित्र बनणारा असतो.

संशयछेदक विशाळ वक्ता । सकळ क्लृप्त असोनी श्रोता । कथानिरूपणीं शब्दार्था । जाऊंच नेदी ॥ २२ ॥

तो संशयांचे निरसन करणारा, विशाल दृष्टीचा वक्ता असतो, आणि स्वतः श्रोता म्हणूनही इतका कुशल असतो की कथा-निरूपणातील शब्दांचा अर्थ जराही चुकून जाऊ देत नाही.

वेवादरहित संवादी । संगरहित निरोपाधी । दुराशारहित अक्रोधी । निर्दोष निर्मत्सरी ॥ २३ ॥

तो वादविरहित, संवादप्रिय, आसक्तिरहित, उपाधिरहित, दुराशारहित, क्रोधरहित, निर्दोष आणि निर्मत्सर असतो.

विमळज्ञानी निश्चयात्मक । समाधानी आणी भजक । सिद्ध असोनी साधक । साधन रक्षी ॥ २४ ॥

तो निर्मळ ज्ञानी, दृढनिश्चयी, समाधानी आणि भजन करणारा असतो; सिद्ध म्हणजे परिपूर्ण असूनही स्वतःला साधकच मानून साधना जपत राहतो.

सुखरूप संतोषरूप । आनंदरूप हास्यरूप । ऐक्यरूप आत्मरूप । सर्वत्रांसी ॥ २५ ॥

तो सर्वांना सुखरूप, संतोषरूप, आनंदरूप, हास्ययुक्त, ऐक्यभावाचा आणि आत्मस्वरूपाचाच अनुभव देणारा वाटतो.

भाग्यवंत जयवंत । रूपवंत गुणवंत । आचारवंत क्रियावंत । विचारवंत स्थिती ॥ २६ ॥

तो भाग्यवान, विजयी, रूपवान, गुणवान, सदाचारी, कर्तृत्ववान आणि विचारशील अवस्थेचा असतो.

येशवंत किर्तिवंत । शक्तिवंत सामर्थ्यवंत । वीर्यवंत वरदवंत । सत्यवंत सुकृती ॥ २७ ॥

तो यशस्वी, कीर्तिमान, शक्तिमान, सामर्थ्यवान, पराक्रमी, वरदान लाभलेला, सत्यनिष्ठ आणि पुण्यवान असतो.

विद्यावंत कळावंत । लक्ष्मीवंत लक्ष्णवंत । कुळवंत सुचिष्मंत । बळवंत दयाळु ॥ २८ ॥

तो विद्वान, कलानिपुण, संपन्न, सुलक्षणी, कुलीन, शुचिर्भूत, बलवान आणि दयाळू असतो.

युक्तिवंत गुणवंत वरिष्ठ । बुद्धिवंत बहुधारिष्ट । दीक्षावंत सदासंतुष्ट । निस्पृह वीतरागी ॥ २९ ॥

तो युक्तिवान, गुणवान, वरिष्ठ, बुद्धिमान, अत्यंत धैर्यशाली, दीक्षा घेतलेला, सदैव संतुष्ट, निस्पृह आणि विरक्त असतो.

असो ऐसे उत्तम गुण । हें सद्विद्यचें लक्षण । अभ्यासाया निरूपण । अल्पमात्र बोलिलें ॥ ३० ॥

असे हे उत्तम गुण म्हणजेच सद्विद्येचे लक्षण होय. ते अंगी बाणवण्यासाठी येथे थोडक्यातच निरूपण केले आहे.

रूपलावण्य अभ्यासितां न ये । सहजगुणास न चले उपाये । कांहीं तरी धरावी सोये । अगांतुक गुणाची ॥ ३१ ॥

रूप-लावण्य हे अभ्यासाने मिळवता येत नाही, आणि जन्मजात गुणांवरही कोणताच उपाय चालत नाही; परंतु जे गुण प्रयत्नाने मिळवता येतात, त्यांची सोय तरी धरावी.

ऐसी सद्विद्या बरवी । सर्वत्रांपासी असावी । परी विरक्तपुरुषें अभ्यासवी । अगत्यरूप ॥ ३२ ॥

अशी ही चांगली सद्विद्या सर्वांच्याच अंगी असावी; पण विशेषतः विरक्त पुरुषाने ती आवर्जून अभ्यासावी.