नाना सुकृताचें फळ । तो हा नरदेह केवळ । त्याहिमधें भाग्य सफळ । तरीच सन्मार्ग लागे ॥ १ ॥

अनेक सत्कर्मांचे फळ म्हणजेच हा मनुष्यदेह मिळणे होय. त्यातही भाग्य पूर्ण फळाला आले तरच माणसाला सन्मार्ग सापडतो.

नरदेहीं विशेष ब्राह्मण । त्याहीवरी संध्यास्नान । सद्वासना भगवद्भयजन । घडे पूर्वपुण्यें ॥ २ ॥

मनुष्यदेहांमध्येही ब्राह्मणकुळात जन्म मिळणे विशेष भाग्याचे; त्याहीपेक्षा स्नान-संध्या करणे, चांगली वासना असणे आणि भगवद्भजन घडणे हे तर पूर्वपुण्याईनेच शक्य होते.

भगवद्भनक्ति हे उत्तम । त्याहिवरी सत्समागम । काळ सार्थक हाचि परम । लाभ, जाणावा ॥ ३ ॥

भगवंताची भक्ती करणे हे सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि त्यातही संतांचा सहवास मिळणे हा वेळेचे सार्थक करणारा परम लाभ आहे, हे जाणावे.

प्रेमप्रीतीचा सद्भा व । आणी भक्तांचा समुदाव । हरिकथा मोहोत्साव । तेणें प्रेमा दुणावे ॥ ४ ॥

प्रेम आणि भक्तिभाव खरेपणाने असणे, भक्तांचा जमाव, आणि हरिकथेचा उत्सव - यांमुळे भगवंताविषयीचे प्रेम अधिकच वाढते.

नरदेहीं आलियां येक । कांही करावें सार्थक । जेणें पाविजे परलोक । परम दुल्लभ जो ॥ ५ ॥

मनुष्यदेह मिळाल्यावर काहीतरी सार्थक करावे, ज्यायोगे अत्यंत दुर्लभ असा परलोक, म्हणजे मोक्ष, प्राप्त होईल.

विधियुक्त ब्रह्मकर्म । अथवा दया दान धर्म । अथवा करणें सुगम । भजन भगवंताचें ॥ ६ ॥

विधिपूर्वक वैदिक कर्म करावे, किंवा दया-दान-धर्म आचरावा, किंवा सुलभ असे भगवंताचे भजन करावे.

अनुतापें करावा त्याग । अथवा करणें भक्तियोग । नाहीं तरी धरणें संग । साधुजनाचा ॥ ७ ॥

पश्चातापाने संसाराचा त्याग करावा, किंवा भक्तियोग आचरावा, नाहीतर निदान साधुसंतांची संगत तरी धरावी.

नाना शास्त्रें धांडोळावीं । अथवा तीर्थे तरी करावीं । अथवा पुरश्चरणें बरवीं । पापक्षयाकारणें ॥ ८ ॥

अनेक शास्त्रांचा शोध घ्यावा, किंवा तीर्थयात्रा कराव्यात, किंवा पापक्षयासाठी चांगली पुरश्चरणे, म्हणजे मंत्रजपादी साधना, कराव्यात.

अथवा कीजे परोपकार । अथवा ज्ञानाचा विचार । निरूपणीं सारासार । विवेक करणें ॥ ९ ॥

किंवा परोपकार करावा, किंवा ज्ञानाचा विचार करावा, किंवा निरूपण ऐकून त्यातील सार-असार ओळखण्याचा विवेक करावा.

पाळावी वेदांची आज्ञा । कर्मकांड उपासना । जेणें हो‍इजे ज्ञाना- । आधिकारपात्र ॥ १० ॥

वेदांची आज्ञा पाळावी, कर्मकांड आणि उपासना करावी, ज्यायोगे मनुष्य ज्ञानाला पात्र होतो.

काया वाचा आणी मनें । पत्रें पुष्पें फळें जीवनें । कांहीं तरी येका भजनें । सार्थक करावें ॥ ११ ॥

शरीराने, वाणीने आणि मनाने, तसेच पत्र-पुष्प-फळ-जल अर्पण करून, कोणत्या ना कोणत्या एका भजन-मार्गाने आपल्या जीवनाचे सार्थक करावे.

जन्मा आलियाचें फळ । कांहीं करावें सफळ । ऐसें न करितां निर्फळ । भूमिभार होये ॥ १२ ॥

जन्माला आल्याचे काहीतरी फळ, म्हणजे सार्थक मिळवावे. असे न केल्यास, तो मनुष्य निष्फळ ठरून केवळ पृथ्वीवरचा भार बनतो.

नरदेहाचे उचित । कांहीं करावें आत्महित । येथानुशक्त्या चित्तवित्त । सर्वोत्तमीं लावावें ॥ १३ ॥

मनुष्यदेहाला साजेल असे काहीतरी आत्महित साधावे. आपल्या शक्तीप्रमाणे आपले चित्त आणि धन त्या सर्वश्रेष्ठ परमेश्वराकडे लावावे.

हें कांहींच न धरी जो मनीं । तो मृत्यप्राय वर्ते जनीं । जन्मा ये‍ऊन तेणें जननी । वायांच कष्टविली ॥ १४ ॥

हे काहीच जो मनात धरत नाही, तो जगात जिवंत असूनही मेल्यासारखाच वावरतो; अशा माणसाने जन्म घेऊन आपल्या आईला विनाकारणच कष्ट दिले, असे म्हणावे लागते.

नाहीं संध्या नाहीं स्नान । नाहीं भजन देवतार्चन । नाहीं मंत्र जप ध्यान । मानसपूजा ॥ १५ ॥

त्याच्याकडे स्नान-संध्या नाही, भजन-देवपूजा नाही, मंत्रजप-ध्यान किंवा मानसपूजाही नाही.

नाहीं भक्ति नाहीं प्रेम । नाहीं निष्ठा नाहीं नेम । नाहीं देव नाहीं धर्म । अतीत अभ्यागत ॥ १६ ॥

त्याच्याकडे भक्ती नाही, प्रेम नाही, निष्ठा नाही, नियम-व्रत नाही; देवाची किंवा धर्माची पर्वा नाही, आणि अतिथी-पाहुण्यांचाही आदर नाही.

नाहीं सद्बुाद्धि नाहीं गुण । नाहीं कथा नाहीं श्रवण । नाहीं अध्यात्मनिरूपण । ऐकिलें कदां ॥ १७ ॥

त्याच्याकडे सद्बुद्धी नाही, चांगले गुण नाहीत, कथाश्रवणाची आवड नाही, आणि अध्यात्मिक निरूपणही त्याने कधी ऐकलेले नाही.

नाहीं भल्यांची संगती । नाहीं शुद्ध चित्तवृत्ती । नाहीं कैवल्याची प्राप्ती । मिथ्यामदें ॥ १८ ॥

त्याला चांगल्या माणसांची संगत नाही, चित्तवृत्ती शुद्ध नाही, आणि खोट्या गर्वामुळे त्याला मोक्षाची प्राप्तीही होत नाही.

नाहीं नीति नाहीं न्याये । नाहीं पुण्याचा उपाये । नाहीं परत्रीची सोये । युक्तायुक्त क्रिया ॥ १९ ॥

त्याच्याजवळ नीती नाही, न्याय नाही, पुण्य मिळवण्याचा प्रयत्नही नाही, आणि परलोकाची तरतूदही नाही; योग्य-अयोग्य कृतीचा विचारही तो करत नाही.

नाहीं विद्या नाहीं वैभव । नाहीं चातुर्याचा भाव । नाहीं कळा नाहीं लाघव । रम्यसरस्वतीचें ॥ २० ॥

त्याच्याकडे विद्या नाही, वैभव नाही, चातुर्याचा लवलेशही नाही, आणि विद्येची कोणतीही कला किंवा हातोटीही नाही.

शांती नाहीं क्ष्मा नाहीं । दीक्षा नाहीं मैत्री नाहीं । शुभाशुभ कांहींच नाहीं । साधनादिक ॥ २१ ॥

त्याच्याकडे शांती नाही, क्षमा नाही, दीक्षा नाही, मैत्री नाही; शुभ किंवा अशुभ कोणतेही साधन त्याच्याकडे नाही.

सुचि नाहीं स्वधर्म नाहीं । आचार नाहीं विचार नाहीं । आरत्र नाहीं परत्र नाहीं । मुक्त क्रिया मनाची ॥ २२ ॥

त्याच्याकडे शुचिता नाही, स्वधर्माचरण नाही, सदाचार नाही, विचार नाही, इहलोकाची किंवा परलोकाची तमा नाही; तो केवळ मनाला वाटेल तसे स्वैरपणे वागतो.

कर्म नाहीं उपासना नाहीं । ज्ञान नाहीं वैराग्य नाहीं । योग नाहीं धारिष्ट नाहीं । कांहीच नाहीं पाहातां ॥ २३ ॥

त्याच्याकडे कर्म नाही, उपासना नाही, ज्ञान नाही, वैराग्य नाही, योग नाही, धैर्यही नाही - पाहू गेले तर त्याच्याजवळ खरोखर काहीच नाही.

उपरती नाहीं त्याग नाहीं । समता नाहीं लक्षण नाहीं । आदर नाहीं प्रीति नाहीं । परमेश्वराची ॥ २४ ॥

त्याला वाईट कृत्यांबद्दल पश्चातापही होत नाही, त्याग नाही, समदृष्टी नाही, चांगली लक्षणे नाहीत; आणि परमेश्वराबद्दल आदरही नाही, प्रेमही नाही.

परगुणाचा संतोष नाहीं । परोपकारें सुख नाहीं । हरिभक्तीचा लेश नाहीं । अंतर्यामीं ॥ २५ ॥

दुसऱ्याच्या गुणांबद्दल त्याला संतोष वाटत नाही, परोपकार केल्याने सुखही वाटत नाही, आणि त्याच्या अंतःकरणात हरिभक्तीचा लवलेशही नाही.

ऐसे प्रकारीचे पाहातां जन । ते जीतचि प्रेतासमान । त्यांसीं न करावें भाषण । पवित्र जनीं ॥ २६ ॥

अशा प्रकारचे लोक पाहिले असता, ते जिवंत असूनही प्रेतासमानच होत. पवित्र, सज्जन लोकांनी त्यांच्याशी बोलणेही टाळावे.

पुण्यसामग्री पुरती । तयासीच घडें भगवद्भाक्ती । जें जें जैसें करिती । ते पावती तैसेंचि ॥ २७ ॥

ज्याच्यापाशी पुण्याची सामग्री, म्हणजे पुण्यकर्मांची शिदोरी, पुरेशी असते, त्यालाच भगवद्भक्ती साध्य होते. प्रत्येकजण जसजसे कर्म करतो, तसतसे फळ त्याला मिळते.