मागां सांगितलीं लक्षणें । मूर्खा‍आंगी चातुर्य बाणे । आतां ऐका शाहाणे- । असोनि, मूर्ख ॥ १ ॥

यापूर्वी अशी लक्षणे सांगितली, जी अंगी बाणवली असता मूर्खाच्याही ठायी चातुर्य निर्माण होते. आता शहाणा असूनही मूर्ख असणाऱ्या माणसाची लक्षणे ऐका.

तया नांव पढतमूर्ख । श्रोतीं न मनावें दुःख । अवगुण त्यागितां , सुख- । प्राप्त होये ॥ २ ॥

अशा माणसाला "पढतमूर्ख", म्हणजे शिकूनही मूर्ख, असे म्हणतात. श्रोत्यांनी याचे दुःख मानू नये; कारण असे दुर्गुण सोडून दिल्याने सुखच प्राप्त होते.

बहुश्रुत आणि वित्पन्न । प्रांजळ बोले ब्रह्मज्ञान । दुराशा आणि अभिमान । धरी, तो येक पढतमूर्ख ॥ ३ ॥

बहुश्रुत आणि विद्वान असून सरळ भाषेत ब्रह्मज्ञान बोलतो, पण मनात दुराशा आणि अभिमान बाळगतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

मुक्तक्रिया प्रतिपादी । सगुणभक्ति उछेदी । स्वधर्म आणि साधन निंदी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ४ ॥

ज्ञानी असल्याच्या अहंकारात कर्मबंधनातून मुक्त झाल्याचा दावा करून स्वैर वर्तनाचे समर्थन करतो, सगुणभक्तीचा उच्छेद करतो, आणि स्वधर्म व साधना यांची निंदा करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

आपलेन ज्ञातेपणें । सकळांस शब्द ठेवणें । प्राणीमात्राचें पाहे उणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ ५ ॥

आपल्या ज्ञानी असल्याच्या अहंकारापोटी सर्वांना दोष देतो, आणि प्रत्येक प्राणिमात्रामध्ये फक्त उणीवाच शोधत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

शिष्यास अवज्ञा घडे । कां तो संकटीं पडे । जयाचेनि शब्दें मन मोडे । तो येक पढतमूर्ख ॥ ६ ॥

ज्याच्या बोलण्यामुळे शिष्याकडून गुरूची अवज्ञा घडते, किंवा तो संकटात सापडतो, आणि ज्याच्या शब्दांनी दुसऱ्याचे मन दुखावले जाते, तो एक पढतमूर्ख होय.

रजोगुणी तमोगुणी । कपटी कुटिळ अंतःकर्णी । वैभव देखोन वाखाणी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ७ ॥

स्वतः रजोगुणी-तमोगुणी, कपटी आणि अंतःकरणाने कुटिल असूनही, दुसऱ्याचे वैभव पाहून त्याची स्तुती करत सुटतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

समूळ ग्रंथ पाहिल्याविण । उगाच ठेवी जो दूषण । गुण सांगतां अवगुण- । पाहे तो येक पढतमूर्ख ॥ ८ ॥

एखादा ग्रंथ पूर्णपणे न वाचताच त्यावर उगीचच दोष ठेवतो, आणि त्याचे गुण सांगत असता त्यातही दोषच शोधत बसतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

लक्षणें ऐकोन मानी वीट । मत्सरें करी खटपट । नीतिन्याय उद्धट । तो येक पढतमूर्ख ॥ ९ ॥

चांगली लक्षणे ऐकून त्यांचा कंटाळा करतो, मत्सरापोटी उलटसुलट कारस्थाने करतो, आणि नीति-न्यायाच्या बाबतीत उद्धटपणे वागतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

जाणपणें भरीं भरे । आला क्रोध नावरे । क्रिया शब्दास अंतरे । तो येक पढतमूर्ख ॥ १० ॥

आपल्या शहाणपणाच्या भरात वाहवत जातो, आलेला क्रोध आवरता येत नाही, आणि त्याची कृती त्याच्या बोलण्याशी विसंगत असते, तो एक पढतमूर्ख होय.

वक्ता अधिकारेंवीण । वग्त्रृत्वाचा करी सीण । वचन जयाचें कठीण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ११ ॥

स्वतःमध्ये पात्रता नसतानाही वक्ता बनून वक्तृत्वाचा निष्फळ आटापिटा करतो, आणि ज्याचे बोलणे कठोर असते, तो एक पढतमूर्ख होय.

श्रोता बहुश्रुतपणें । वक्तयास आणी उणें । वाचाळपणाचेनि गुणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ १२ ॥

श्रोता असूनही आपल्या बहुश्रुतपणाच्या जोरावर वक्त्यालाच कमी लेखतो, आणि वाचाळपणाच्या सवयीने असे वागतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

दोष ठेवी पुढिलांसी । तेंचि स्वयें आपणापासीं । ऐसें कळेना जयासी । तो येक पढतमूर्ख ॥ १३ ॥

दुसऱ्यावर जो दोष ठेवतो, तोच दोष स्वतःमध्येही आहे, हे ज्याला कळत नाही, तो एक पढतमूर्ख होय.

अभ्यासाचेनि गुणें । सकळ विद्या जाणे । जनास निवऊं नेणें । तो येक पढतमूर्ख ॥ १४ ॥

अभ्यासाच्या जोरावर सर्व विद्या जाणतो, पण त्या ज्ञानाने लोकांना समाधान द्यायला मात्र जमत नाही, तो एक पढतमूर्ख होय.

हस्त बांधीजे ऊर्णतंतें । लोभें मृत्य भ्रमरातें । ऐसा जो प्रपंची गुंते । तो येक पढतमूर्ख ॥ १५ ॥

भुंगा ज्याप्रमाणे लोभापायी फुलात अडकून मरतो, त्याचप्रमाणे जो, ज्ञानी असूनही, लोभापायी संसारात गुंतून पडतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

स्त्रियंचा संग धरी । स्त्रियांसी निरूपण करी । निंद्य वस्तु आंगिकारी । तो येक पढतमूर्ख ॥ १६ ॥

स्त्रियांची संगत धरतो, स्त्रियांनाच अनावश्यकपणे एकांतात निरूपण सांगत बसतो, आणि निंद्य गोष्टींचा स्वीकार करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

जेणें उणीव ये आंगासी । तेंचि दृढ धरी मानसीं । देहबुद्धि जयापासीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ १७ ॥

ज्यामुळे स्वतःला उणेपणा येतो, तेच मनात घट्ट धरून ठेवतो, आणि ज्याच्या ठायी अजूनही देहबुद्धीच, म्हणजे मी म्हणजे शरीर ही समजूत, कायम आहे, तो एक पढतमूर्ख होय.

सांडूनियां श्रीपती । जो करी नरस्तुती । कां दृष्टी पडिल्यांची कीर्ती- । वर्णी, तो येक पढतमूर्ख ॥ १८ ॥

भगवंताला सोडून जो मनुष्याचीच स्तुती करतो, किंवा दृष्टीस पडेल त्याचीच कीर्ती वर्णन करत बसतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

वर्णी स्त्रियांचे आवेव । नाना नाटकें हावभाव । देवा विसरे जो मानव । तो येक पढतमूर्ख ॥ १९ ॥

स्त्रियांच्या अवयवांचे वर्णन करतो, नाना नाटकी हावभाव करत राहतो, आणि देवालाच विसरतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

भरोन वैभवाचे भरीं । जीवमात्रास तुछ्य करी । पाषांडमत थावरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २० ॥

वैभवाच्या धुंदीत भरून जाऊन सर्व प्राणिमात्रांना तुच्छ लेखतो, आणि पाखंडी मताची स्थापना करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

वित्पन्न आणी वीतरागी । ब्रह्मज्ञानी माहायोगी । भविष्य सांगों लागे जगीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ २१ ॥

विद्वान, विरक्त, ब्रह्मज्ञानी आणि महायोगी असूनही, जगात भविष्य सांगण्याचा धंदा करू लागतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

श्रवण होतां अभ्यांतरीं । गुणदोषाची चाळणा करी । परभूषणें मत्सरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २२ ॥

निरूपण ऐकताना मनातल्या मनात त्याच्यातील गुण-दोषांची चिकित्सा करत बसतो, आणि दुसऱ्याच्या गौरवाचा मत्सर करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

नाहीं भक्तीचें साधन । नाहीं वैराग्य ना भजन । क्रियेविण ब्रह्मज्ञान- । बोले, तो येक पढतमूर्ख ॥ २३ ॥

ज्याच्याकडे भक्तीचे साधन नाही, वैराग्य नाही, भजनही नाही, तरीही आचरणाशिवाय नुसतेच ब्रह्मज्ञान बडबडत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

न मनी तीर्थ न मनी क्षेत्र । न मनी वेद न मनी शास्त्र । पवित्रकुळीं जो अपवित्र । तो येक पढतमूर्ख ॥ २४ ॥

तीर्थाला मानत नाही, क्षेत्राला मानत नाही, वेदांना मानत नाही, शास्त्रांनाही मानत नाही, आणि पवित्र कुळात जन्म घेऊनही जो अपवित्रच राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

आदर देखोनि मन धरी । कीर्तीविण स्तुती करी । सवेंचि निंदी अनादरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ २५ ॥

आदर मिळताना पाहून मनात हावभाव धरतो, विनाकारण स्तुती करतो, आणि लगेच मागे वळून निंदाही करतो आणि अनादरही करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

मागें येक पुढें येक । ऐसा जयाचा दंडक । बोले येक करी येक । तो येक पढतमूर्ख ॥ २६ ॥

मागे एक बोलतो, समोर आल्यावर वेगळेच बोलतो - असा ज्याचा दुटप्पी खाक्या असतो, म्हणजे बोलतो एक आणि करतो भलतेच, तो एक पढतमूर्ख होय.

प्रपंचविशीं सादर । परमार्थीं ज्याचा अनादर । जाणपणें घे अधार । तो येक पढतमूर्ख ॥ २७ ॥

संसाराच्या बाबतीत अत्यंत तत्पर असतो, पण परमार्थाबद्दल मात्र अनादर बाळगतो, आणि आपल्या ज्ञानीपणाचाच उगाच आधार घेत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

येथार्थ सांडून वचन । जो रक्षून बोले मन । ज्याचें जिणें पराधेन । तो येक पढतमूर्ख ॥ २८ ॥

खरे बोलणे सोडून जो आपला स्वार्थ राखत मन राखून बोलतो, आणि ज्याचे जगणे परक्यांच्या अधीन असते, तो एक पढतमूर्ख होय.

सोंग संपाधी वरीवरी । करूं नये तेंचि करी । मार्ग चुकोन भरे भरीं । तो येक पढतमूर्ख ॥ २९ ॥

वरवर सोंग आणतो, पण जे करू नये तेच करत राहतो, आणि योग्य मार्ग चुकून भलत्याच भरात वाहवत जातो, तो एक पढतमूर्ख होय.

रात्रंदिवस करी श्रवण । न संडी आपले अवगुण । स्वहित आपलें आपण । नेणे तो येक पढतमूर्ख ॥ ३० ॥

रात्रंदिवस निरूपण-श्रवण करतो, तरीही आपले दुर्गुण सोडत नाही, आणि आपले स्वतःचे हित काय आहे हेही त्याला कळत नाही, तो एक पढतमूर्ख होय.

निरूपणीं भले भले । श्रोते ये‍ऊन बैसले । क्षुद्रें लक्षुनी बोले । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३१ ॥

निरूपणाला मोठमोठे चांगले श्रोते येऊन बसलेले असतानाही, त्यांच्यातील एखाद्या क्षुल्लक व्यक्तीलाच लक्ष्य करून बोलतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

शिष्य जाला अनधिकारी । आपली अवज्ञा करी । पुन्हां त्याची आशा धरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३२ ॥

शिष्य जर अपात्र ठरून आपली, गुरूची, अवज्ञा करत असेल, तरीही त्याच्याकडूनच पुन्हा काही आशा बाळगत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

होत असतां श्रवण । देहास आलें उणेपण । क्रोधें करी चिणचिण । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३३ ॥

निरूपण चालू असताना, त्यात आपल्या प्रतिष्ठेला थोडा जरी उणेपणा आला, तरी रागाने चरफडत राहतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

भरोन वैभवाचे भरीं । सद्गु२रूची उपेक्षा करी । गुरुपरंपरा चोरी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३४ ॥

वैभवाच्या धुंदीत भरून जाऊन सद्गुरूचीच उपेक्षा करतो, आणि गुरुपरंपरेचे श्रेय लपवून टाकतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

ज्ञान बोलोन करी स्वार्थ । कृपणा ऐसा सांची अर्थ । अर्थासाठीं लावी परमार्थ । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३५ ॥

ज्ञानाच्या गोष्टी सांगून स्वतःचा स्वार्थ साधतो, कंजूष माणसासारखा पैसा साठवतो, आणि पैशासाठीच परमार्थाचा वापर करतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

वर्तल्यावीण सिकवी । ब्रह्मज्ञान लावणी लावी । पराधेन गोसावी । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३६ ॥

स्वतः तसे न वागताच दुसऱ्याला शिकवत सुटतो, ब्रह्मज्ञानाची उगाच पेरणी करत राहतो, आणि परक्यांच्या अधीन झालेला साधू असतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

भक्तिमार्ग अवघा मोडे । आपणामध्यें उपंढर पडे । ऐसिये कर्मीं पवाडे । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३७ ॥

ज्याच्या वर्तनाने भक्तिमार्गाचा संपूर्ण भंग होतो, स्वतःमध्येच ढोंग उघड होते, आणि तरीही अशाच कृत्यांत तो पुढे पुढे जातो, तो एक पढतमूर्ख होय.

प्रपंच गेला हातीचा । लेश नाहीं परमार्थाचा । द्वेषी देवां ब्राह्मणाचा । तो येक पढतमूर्ख ॥ ३८ ॥

संसारही हातचा गेलेला, आणि परमार्थाचा लवलेशही नाही, आणि देव व ब्राह्मण यांचा द्वेष करणारा असतो, तो एक पढतमूर्ख होय.

त्यागावया अवगुण । बोलिलें पढतमूर्खाचें लक्षण । विचक्षणें नी‍उन पूर्ण । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ३९ ॥

हे दुर्गुण सोडून द्यावेत यासाठीच पढतमूर्खाचे हे लक्षण सांगितले. सुज्ञ श्रोत्यांनी यातील कमतरता समजून घेऊन क्षमा करावी.

परम मूर्खामाजी मूर्ख । जो संसारीं मानी सुख । या संसारदुःखा ऐसें दुःख । आणीक नाहीं ॥ ४० ॥

जो संसारातच खरे सुख मानतो, तो सर्व मूर्खांमध्येही परम मूर्ख होय; कारण या संसारदुःखासारखे दुसरे दुःखच नाही.

तेंचि पुढें निरूपण । जन्मदुःखाचें लक्षण । गर्भवास हा दारुण । पुढें निरोपिला ॥ ४१ ॥

त्याचेच पुढे निरूपण केले जाईल - जन्माच्या दुःखाचे लक्षण. भयंकर असा गर्भवास पुढे सांगितला जाईल.