श्रोतां व्हावें सावधान । आतां सांगतों उत्तम गुण । जेणें करितां बाणे खुण । सर्वज्ञपणाची ॥ १ ॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे. आता मी उत्तम गुण सांगतो, जे अंगी बाणले असता सर्वज्ञपणाची खूण प्रकट होते.

वाट पुसल्याविण जाऊं नये । फळ वोळखिल्याविण खाऊं नये । पडिली वस्तु घे‍ऊं नये । येकायेकीं ॥ २ ॥

वाट विचारल्याशिवाय अनोळखी मार्गाने जाऊ नये, फळ ओळखल्याशिवाय खाऊ नये, आणि रस्त्यात पडलेली वस्तू विनाविचार उचलू नये.

अति वाद करूं नये । पोटीं कपट धरूं नये । शोधल्याविण करूं नये । कुळहीन कांता ॥ ३ ॥

फार वाद-भांडण करू नये, मनात कपट धरू नये, आणि नीट शोध घेतल्याशिवाय कुळहीन मुलीशी विवाह करू नये.

विचारेंविण बोलों नये । विवंचनेविण चालों नये । मर्यादेविण हालों नये । कांहीं येक ॥ ४ ॥

विचार केल्याशिवाय बोलू नये, नीट विवंचना केल्याशिवाय वागू नये, आणि कोणतीही गोष्ट मर्यादेच्या बाहेर जाऊन करू नये.

प्रीतीविण रुसों नये । चोरास वोळखी पुसों नये । रात्री पंथ क्रमूं नये । येकायेकीं ॥ ५ ॥

प्रेम नसताना उगीच रुसू नये, चोराकडे त्याची ओळख विचारून त्याच्याशी संबंध ठेवू नये, आणि रात्रीच्या वेळी एकट्याने प्रवास करू नये.

जनीं आर्जव तोडूं नये । पापद्रव्य जोडूं नये । पुण्यमार्ग सोडूं नये । कदाकाळीं ॥ ६ ॥

लोकांशी असलेला सलोखा तोडू नये, पापाने धन कमवू नये, आणि पुण्यमार्ग कधीही सोडू नये.

निंदा द्वेष करूं नये । असत्संग धरूं नये । द्रव्यदारा हरूं नये । बळात्कारें ॥ ७ ॥

कोणाची निंदा किंवा द्वेष करू नये, वाईट माणसांची संगत धरू नये, आणि बळजबरीने दुसऱ्याचे धन किंवा त्याची स्त्री हिरावून घेऊ नये.

वक्तयास खोदूं नये । ऐक्यतेसी फोडूं नये । विद्याअभ्यास सोडूं नये । कांहीं केल्या ॥ ८ ॥

प्रवचन करणाऱ्याला मध्येच छेडू नये, ऐक्यभावाला तडा जाईल असे वागू नये, आणि विद्याभ्यास कोणत्याही परिस्थितीत सोडू नये.

तोंडाळासि भांडों नये । वाचाळासी तंडों नये । संतसंग खंडूं नये । अंतर्यामीं ॥ ९ ॥

भांडखोर माणसाशी भांडू नये, बडबड्या माणसाशी वाद घालू नये, आणि आपल्या अंतःकरणातून संतांची संगत कधी तुटू देऊ नये.

अति क्रोध करूं नये । जिवलगांस खेदूं नये । मनीं वीट मानूं नये । सिकवणेचा ॥ १० ॥

फार क्रोध करू नये, जिवलगांना दुःख देऊ नये, आणि मिळणाऱ्या शिकवणुकीचा मनात कंटाळा मानू नये.

क्षणाक्षणां रुसों नये । लटिका पुरुषार्थ बोलों नये । केल्याविण सांगों नये । आपला पराक्रमु ॥ ११ ॥

क्षणोक्षणी रुसू नये, खोटा पराक्रम बोलू नये, आणि प्रत्यक्ष केल्याशिवाय आपला पराक्रम सांगत सुटू नये.

बोलिला बोल विसरों नये । प्रसंगी सामर्थ्य चुकों नये । केल्याविण निखंदूं नये । पुढिलांसि कदा ॥ १२ ॥

एकदा दिलेला शब्द विसरू नये, प्रसंग आल्यास आपले सामर्थ्य दाखवायला चुकू नये, आणि सत्य पडताळल्याशिवाय दुसऱ्याला कधीही खोटे ठरवू नये.

आळसें सुख मानूं नये । चाहाडी मनास आणूं नये । शोधिलुआविण करूं नये । कार्य कांहीं ॥ १३ ॥

आळशीपणात सुख मानू नये, चहाडी मनावर घेऊ नये, आणि नीट शहानिशा केल्याशिवाय कोणतेही काम करू नये.

सुखा आंग दे‍ऊं नये । प्रेत्न पुरुषें सांडूं नये । कष्ट करितां त्रासों नये । निरंतर ॥ १४ ॥

सुखलोलुपतेला बळी पडू नये, प्रयत्न करणे कधी सोडू नये, आणि कष्ट करताना कधीही कंटाळू नये.

सभेमध्यें लाजों नये । बाष्कळपणें बोलों नये । पैज होड घालूं नये । काहीं केल्या ॥ १५ ॥

सभेत बोलताना लाजू नये, बाष्कळपणे बोलू नये, आणि कशाही प्रसंगी विनाकारण पैज-होड लावू नये.

बहुत चिंता करूं नये । निसुगपणें राहों नये । परस्त्रीतें पाहों नये । पापबुद्धी ॥ १६ ॥

फार काळजी करू नये, आळसात-बेफिकीरपणे राहू नये, आणि परस्त्रीकडे पापबुद्धीने पाहू नये.

कोणाचा उपकार घे‍ऊं नये । घेतला तरी राखों नये । परपीडा करूं नये । विस्वासघात ॥ १७ ॥

शक्यतो कोणाचा उपकार घेऊ नये, आणि घेतलाच तर तो परतफेड न करता तसाच ठेवू नये, आणि दुसऱ्याला पीडा देऊन विश्वासघात करू नये.

शोच्येंविण असों नये । मळिण वस्त्र नेसों नये । जणारास पुसों नये । कोठें जातोस म्हणौनी ॥ १८ ॥

अस्वच्छतेने राहू नये, मळकी वस्त्रे नेसू नये, आणि जाणाऱ्या माणसाला "कुठे चाललास?" असे विचारू नये.

व्यापकपण सांडूं नये । पराधेन हो‍ऊं नये । आपलें वोझें घालूं नये । कोणीयेकासी ॥ १९ ॥

आपली व्यापक, उदार वृत्ती सोडू नये, दुसऱ्याच्या अधीन होऊ नये, आणि आपले ओझे दुसऱ्यावर टाकू नये.

पत्रेंविण पर्वत करूं नये । हीनाचें रुण घे‍ऊं नये । गोहीविण जाऊं नये । राजद्वारा ॥ २० ॥

लेखी पुराव्याशिवाय मोठा व्यवहार करू नये, हलक्या माणसाकडून कर्ज घेऊ नये, आणि साक्षीदाराशिवाय न्यायालयात जाऊ नये.

लटिकी जाजू घे‍ऊं नये । सभेस लटिकें करूं नये । आदर नस्तां बोलों नये । स्वभाविक ॥ २१ ॥

खोटी साक्ष घेऊ नये, सभेत खोटे बोलू नये, आणि आदर नसताना उगीचच सहजपणे बोलत बसू नये.

आदखणेपण करूं नये । अन्यायेंविण गांजूं नये । अवनीतीनें वर्तों नये । आंगबळें ॥ २२ ॥

क्षुद्रपणा-हलकटपणा करू नये, विनाकारण कोणाला त्रास देऊ नये, आणि अंगच्या बळाचा वापर करून अनीतीने वागू नये.

बहुत अन्न खाऊं नये । बहुत निद्रा करूं नये । बहुत दिवस राहूं नये । पिसुणाचेथें ॥ २३ ॥

फार अन्न खाऊ नये, फार झोप घेऊ नये, आणि चहाडखोर माणसाच्या घरी बरेच दिवस राहू नये.

आपल्याची गोही दे‍ऊं नये । आपली कीर्ती वर्णूं नये । आपलें आपण हांसों नये । गोष्टी सांगोनी ॥ २४ ॥

स्वतःचीच स्वतःसाठी साक्ष देऊ नये, स्वतःच स्वतःची स्तुती-कीर्ती सांगत बसू नये, आणि गोष्टी सांगून स्वतःच स्वतःवर हसू नये, म्हणजे आत्मप्रौढी मिरवू नये.

धूम्रपान घे‍ऊं नये । उन्मत्त द्रव्य सेवूं नये । बहुचकासीं करूं नये । मैत्री कदा ॥ २५ ॥

धूम्रपान करू नये, नशा आणणारे पदार्थ सेवन करू नये, आणि लबाड, अस्थिर माणसाशी कधी मैत्री करू नये.

कामेंविण राहों नये । नीच उत्तर साहों नये । आसुदें अन्न से‍ऊं नये । वडिलांचेंहि ॥ २६ ॥

काहीतरी काम केल्याशिवाय रिकामे राहू नये, हलक्या माणसाचे उर्मट उत्तर सहन करू नये, आणि उष्टे-अशुद्ध अन्न वडीलधाऱ्यांचेदेखील खाऊ नये.

तोंडीं सीवी असों नये । दुसयास देखोन हांसों नये । उणें अंगीं संचारों नये । कुळवंताचे ॥ २७ ॥

तोंडात शिवीगाळ नसावी, दुसऱ्याला पाहून त्याची टिंगल करू नये, आणि कुलीन माणसाच्या अंगी उणेपणा येईल असे वागू नये.

देखिली वस्तु चोरूं नये । बहुत कृपण हो‍ऊं नये । जिवलगांसी करूं नये । कळह कदा ॥ २८ ॥

दिसलेली वस्तू चोरू नये, फार कंजूष होऊ नये, आणि जिवलग माणसांशी कधीही भांडण करू नये.

येकाचा घात करूं नये । लटिकी गोही दे‍ऊं नये । अप्रमाण वर्तों नये । कदाकाळीं ॥ २९ ॥

कोणाचाही घात करू नये, खोटी साक्ष देऊ नये, आणि कधीही प्रमाणाबाहेर, अविश्वसनीयपणे वागू नये.

चाहाडी चोरी धरूं नये । परद्वार करूं नये । मागें उणें बोलों नये । कोणीयेकाचें ॥ ३० ॥

चहाडी आणि चोरी करू नये, परस्त्रीगमन करू नये, आणि कोणाच्याही पाठीमागे त्याची निंदा करू नये.

समईं यावा चुकों नये । सत्वगुण सांडूं नये । वैरियांस दंडूं नये । शरण आलियां ॥ ३१ ॥

वेळेवर पोहोचायला चुकू नये, सत्वगुण कधी सोडू नये, आणि शत्रू शरण आला असता त्याला शिक्षा करू नये.

अल्पधनें माजों नये । हरिभक्तीस लाजों नये । मर्यादेविण चालों नये । पवित्र जनीं ॥ ३२ ॥

थोडेसे धन मिळाले म्हणून गर्विष्ठ होऊ नये, हरिभक्ती करण्याची लाज बाळगू नये, आणि सज्जन लोकांमध्ये मर्यादा सोडून वागू नये.

मूर्खासीं संमंध पडों नये । अंधारीं हात घालूं नये । दुश्चितपणें विसरों नये । वस्तु आपुली ॥ ३३ ॥

मूर्ख माणसाशी संबंध ठेवू नये, अंधारात न पाहता हात घालू नये, आणि दुर्लक्षामुळे आपली वस्तू विसरून-हरवून घेऊ नये.

स्नानसंध्या सांडूं नये । कुळाचार खंडूं नये । अनाचार मांडूं नये । चुकुरपणें ॥ ३४ ॥

स्नान-संध्या सोडू नये, कुळाचार खंडित करू नये, आणि हलगर्जीपणाने अनाचार माजवू नये.

हरिकथा सांडूं नये । निरूपण तोडूं नये । परमार्थास मोडूं नये । प्रपंचबळें ॥ ३५ ॥

हरिकथा ऐकणे सोडू नये, प्रवचन मध्येच तोडू नये, आणि संसाराच्या रेट्याने परमार्थाला मोडून टाकू नये.

देवाचा नवस बुडऊं नये । आपला धर्म उडऊं नये । भलते भरीं भरों नये । विचारेंविण ॥ ३६ ॥

देवाला केलेला नवस चुकवू नये, आपला धर्म सोडून देऊ नये, आणि विचार न करता वाटेल त्या भरात वाहवत जाऊ नये.

निष्ठुरपण धरूं नये । जीवहत्या करूं नये । पा‍उस देखोन जाऊं नये । अथवा अवकाळीं ॥ ३७ ॥

निष्ठुरपणा बाळगू नये, जीवहत्या करू नये, आणि पाऊस पडत असताना किंवा अवेळी प्रवासाला निघू नये.

सभा देखोन गळों नये । समईं उत्तर टळों नये । धिःकारितां चळों नये । धारिष्ट आपुलें ॥ ३८ ॥

सभा पाहून धीर सोडू नये, वेळ आली असता उत्तर द्यायला टाळाटाळ करू नये, आणि कोणी धिक्कार केला तरी आपले धैर्य ढळू देऊ नये.

गुरुविरहित असों नये । नीच यातीचा गुरु करूं नये । जिणें शाश्वत मानूं नये । वैभवेंसीं ॥ ३९ ॥

गुरूविना राहू नये, नीच जातीचा अयोग्य गुरू करू नये, आणि आपले जीवन व वैभव शाश्वत आहे असे मानू नये.

सत्यमार्ग सांडूं नये । असत्य पंथें जाऊं नये । कदा अभिमान घे‍ऊं नये । असत्याचा ॥ ४० ॥

सत्याचा मार्ग सोडू नये, असत्याच्या वाटेने जाऊ नये, आणि असत्याचा कधीही अभिमान बाळगू नये.

अपकीर्ति ते सांडावी । सद्की्र्ति वाढवावी । विवेकें दृढ धरावी । वाट सत्याची ॥ ४१ ॥

अपकीर्ती सोडून द्यावी, सत्कीर्ती वाढवावी, आणि विवेकाने सत्याचा मार्ग दृढपणे धरून ठेवावा.

नेघतां हे उत्तम गुण । तें मनुष्य अवलक्षण । ऐक तयांचे लक्षण । पुढिले समासीं ॥ ४२ ॥

हे उत्तम गुण अंगी न बाणवणारा मनुष्य अवलक्षणी, दुर्गुणी ठरतो. त्याची लक्षणे पुढील समासात ऐकावीत.