ऐका विरक्तांची लक्षणें । विरक्तें असावें कोण्या गुणें । जेणें आंगीं सामर्थ्य बाणें । योगियाचें ॥ १ ॥

आता विरक्त, वैराग्यशील माणसाची लक्षणे ऐका. विरक्ताने कोणत्या गुणांनी युक्त असावे, ज्यायोगे त्याच्या अंगी योग्याचे सामर्थ्य निर्माण होईल.

जेणें सत्कीर्ति वाढे । जेणें सार्थकता घडे । जेणेंकरितां महिमा चढे । विरक्तांसी ॥ २ ॥

ज्यामुळे सत्कीर्ती वाढते, ज्यामुळे जीवनाचे सार्थक घडते, आणि ज्यामुळे विरक्ताचा महिमा वाढत जातो, अशी लक्षणे पुढे सांगितली आहेत.

जेणें परमार्थ फावे । जेणें आनंद हेलावे । जेणें विरक्ति दुणावे । विवेकेंसहित ॥ ३ ॥

ज्यामुळे परमार्थ साध्य होतो, ज्यामुळे मनात आनंदाची लहर उठते, आणि ज्यामुळे विवेकासहित वैराग्य द्विगुणित होते.

जेणें सुख उचंबळे । जेणें सद्विद्या वोळे । जेणें भाग्यश्री प्रबळे । मोक्षेंसहित ॥ ४ ॥

ज्यामुळे सुख उचंबळून येते, ज्यामुळे सद्विद्या प्राप्त होते, आणि ज्यामुळे मोक्षासहित भाग्यश्री प्रबळ होते.

मनोरथ पूर्ण होती । सकळ कामना पुरती । मुखीं राहे सरस्वती । मधुर बोलावया ॥ ५ ॥

या गुणांमुळे मनातील इच्छा पूर्ण होतात, सर्व कामना पूर्ण होतात, आणि गोड बोलण्यासाठी वाणीदेवता सरस्वती मुखात वास करते.

हे लक्षणें श्रवण कीजे । आणी सदृढ जीवीं धरिजे । तरी मग विख्यात हो‍ईजे । भूमंडळीं ॥ ६ ॥

ही लक्षणे ऐकावीत आणि दृढपणे मनात धरावीत; असे केले तरच मनुष्य या भूमंडळावर विख्यात होतो.

विरक्तें विवेकें असावें । विरक्तें अध्यात्म वाढवावें । विरक्तें धारिष्ट धरावें । दमनविषईं ॥ ७ ॥

विरक्ताने विवेकाने वागावे, अध्यात्मिक ज्ञान वाढवावे, आणि इंद्रिय-दमनाच्या बाबतीत धैर्य धरावे.

विरक्तें राखावें साधन । विरक्तें लावावें भजन । विरक्तें विशेष ब्रह्मज्ञान । प्रगटवावें ॥ ८ ॥

विरक्ताने आपली साधना जपावी, भजनाला लागावे, आणि विशेष ब्रह्मज्ञान प्रकट करावे.

विरक्तें भक्ती वाढवावी । विरक्ते शांती दाखवावी । विरक्तें येत्नें करावी । विरक्ती आपुली ॥ ९ ॥

विरक्ताने भक्ती वाढवावी, शांती दाखवावी, आणि आपले वैराग्य प्रयत्नपूर्वक टिकवावे.

विरक्तें सद्क्रि या प्रतिष्ठावी । विरक्तें निवृत्ति विस्तारावी । विरक्तें नैराशता धरावी । सदृढ जिवेंसीं ॥ १० ॥

विरक्ताने चांगल्या कृतींची प्रतिष्ठा वाढवावी, निवृत्तिमार्गाचा विस्तार करावा, आणि निरिच्छता जिवाभावाने दृढपणे धरावी.

विरक्तें धर्मस्थापना करावी । विरक्तें नीति आवलंबावी । विरक्तें क्ष्मा सांभाळावी । अत्यादरेंसी ॥ ११ ॥

विरक्ताने धर्माची स्थापना करावी, नीतीचा अवलंब करावा, आणि अत्यंत आदराने क्षमावृत्ती जपावी.

विरक्तें परमार्थ उजळावा । विरक्तें विचार शोधावा । विरक्तें सन्निध ठेवावा । सन्मार्ग सत्वगुण ॥ १२ ॥

विरक्ताने परमार्थाला उजाळा द्यावा, नीट विचार शोधून काढावा, आणि सन्मार्ग व सत्त्वगुण सदैव जवळ बाळगावा.

विरक्तें भाविकें सांभाळावीं । विरक्तें प्रेमळें निववावीं । विरक्तें साबडीं नुपेक्षावीं । शरणागतें ॥ १३ ॥

विरक्ताने श्रद्धाळू लोकांना सांभाळावे, प्रेमळ लोकांना समाधान द्यावे, आणि भोळ्याभाबड्या शरणागतांची उपेक्षा करू नये.

विरक्तें असावें परम दक्ष । विरक्तें असावें अंतरसाक्ष । विरक्तें वोढावा कैपक्ष । परमार्थाचा ॥ १४ ॥

विरक्ताने अत्यंत दक्ष असावे, अंतर्यामी साक्षी वृत्तीने राहावे, आणि परमार्थाची बाजू ओढून धरावी.

विरक्तें अभ्यास करावा । विरक्तें साक्षेप धरावा । विरक्तें वग्त्रृत्वें उभारावा । मोडला परमार्थ ॥ १५ ॥

विरक्ताने अभ्यास करावा, तळमळीने प्रयत्न करावा, आणि आपल्या वक्तृत्वाने ढासळलेला परमार्थ पुन्हा उभा करावा.

विरक्तें विमळज्ञान बोलावें । विरक्तें वैराग्य स्तवीत जावें । विरक्तें निश्चयाचें करावें । समाधान ॥ १६ ॥

विरक्ताने निर्मळ ज्ञान सांगावे, वैराग्याचे गुणगान करत राहावे, आणि दृढ निश्चयाने समाधान मिळवावे.

पर्वें करावीं अचाटें । चालवावी भक्तांची थाटे । नाना वैभवें कचाटें । उपासनामार्ग ॥ १७ ॥

सण-उत्सव मोठ्या थाटामाटाने साजरे करावेत, भक्तांचा समुदाय चालवावा, आणि नाना वैभवांनी उपासनामार्ग भरभक्कम करावा.

हरिकीर्तनें करावीं । निरूपणें माजवावीं । भक्तिमार्गे लाजवावीं । निंदक दुर्जनें ॥ १८ ॥

हरिकीर्तने करावीत, निरूपणांना उधाण आणावे, आणि भक्तिमार्गाच्या सामर्थ्याने निंदक-दुर्जनांना लाजवावे, नामोहरम करावे.

बहुतांस करावे परोपकार । भलेपणाचा जीर्णोद्धार । पुण्यमार्गाचा विस्तार । बळेंचि करावा ॥ १९ ॥

पुष्कळ लोकांवर परोपकार करावा, चांगुलपणाचा जीर्णोद्धार करावा, आणि पुण्यमार्गाचा विस्तार जोमाने करावा.

स्नान संध्या जप ध्यान । तीर्थयात्रा भगवद्भोजन । नित्यनेम पवित्रपण । अंतरशुद्ध असावें ॥ २० ॥

स्नान-संध्या, जप-ध्यान, तीर्थयात्रा, भगवंताला अर्पण करून भोजन घेणे, नित्यनियम आणि पावित्र्य - हे सर्व राखताना अंतःकरण शुद्ध असावे.

दृढ निश्चयो धरावा । संसार सुखाचा करावा । विश्वजन उद्धरावा । संसर्गमात्रें ॥ २१ ॥

दृढ निश्चय धरावा, आपला संसार सुखाचा करावा, आणि आपल्या सहवासमात्रानेच विश्वातील लोकांचा उद्धार करावा.

विरक्तें असावें धीर । विरक्तें असावें उदार । विरक्तें असावें तत्पर । निरूपणविषईं ॥ २२ ॥

विरक्ताने धीरगंभीर असावे, उदार असावे, आणि निरूपण करण्यात सदैव तत्पर असावे.

विरक्तें सावध असावें । विरक्तें शुद्ध मार्गें जावें । विरक्तें झिजोन उरवावें । सद्कीरर्तीसी ॥ २३ ॥

विरक्ताने सावध राहावे, शुद्ध मार्गाने चालावे, आणि स्वतः झिजून, कष्ट सोसून मागे चांगली कीर्ती ठेवावी.

विरक्तें विरक्त धुंडावे । विरक्तें साधु वोळखावे । विरक्तें मित्र करावे । संत योगी सज्जन ॥ २४ ॥

विरक्ताने इतर विरक्तांचा शोध घ्यावा, साधुसंतांना ओळखावे, आणि संत, योगी, सज्जन यांना मित्र बनवावे.

विरक्तें करावीं पुरश्चरणें । विरक्तें फिरावीं तीर्थाटणें । विरक्तें करावीं नानास्थानें । परम रमणीय ॥ २५ ॥

विरक्ताने पुरश्चरणे करावीत, तीर्थाटन करत फिरावे, आणि अत्यंत रमणीय अशी नाना स्थळे निर्माण करावीत.

विरक्तें उपाधी करावी । आणि उदासवृत्ति न संडावी । दुराशा जडो नेदावी । कोणयेकविषईं ॥ २६ ॥

विरक्ताने जगाच्या हितासाठी कार्यभार स्वीकारावा, पण त्याबरोबरच आपली उदासीन-अनासक्त वृत्ती सोडू नये, आणि कशाचीही दुराशा मनाला चिकटू देऊ नये.

विरक्तें असावें अंतरनिष्ठ । विरक्तें नसावें क्रियाभ्रष्ट । विरक्तें न व्हावें कनिष्ठ । पराधेनपणें ॥ २७ ॥

विरक्ताने अंतरातून निष्ठावान असावे, आचरणाने भ्रष्ट होऊ नये, आणि दुसऱ्याच्या अधीन होऊन हलक्या दर्जाचे होऊ नये.

विरक्तें समय जाणावा । विरक्तें प्रसंग वोळखावा । विरक्त चतुर असाअवा । सर्वप्रकारें ॥ २८ ॥

विरक्ताने योग्य वेळ जाणावी, प्रसंग ओळखावा, आणि सर्व प्रकारे चतुर असावे.

विरक्तें येकदेसी नसावें । विरक्तें सर्व अभ्यासावें । विरक्तें अवघें जाणावें । ज्याचें त्यापरी ॥ २९ ॥

विरक्ताने एकांगी, मर्यादित दृष्टीचा नसावे, सर्व प्रकारच्या ज्ञानाचा अभ्यास करावा, आणि प्रत्येक गोष्ट तिच्या त्या त्या स्वरूपाप्रमाणे जाणून घ्यावी.

हरिकथा निरूपण । सगुणभजन ब्रह्मज्ञान । पिंडज्ञान तत्वज्ञान । सर्व जाणावें ॥ ३० ॥

हरिकथा, निरूपण, सगुणभक्ती, ब्रह्मज्ञान, देहासंबंधीचे ज्ञान आणि तत्त्वज्ञान - हे सर्व त्याने जाणून घ्यावे.

कर्ममार्ग उपासनामार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग । प्रवृत्तिमार्ग निवृत्तिमार्ग । सकळ जाणावें ॥ ३१ ॥

कर्ममार्ग, उपासनामार्ग, ज्ञानमार्ग, सिद्धांतमार्ग, प्रवृत्तिमार्ग आणि निवृत्तिमार्ग - हे सर्व मार्ग त्याने जाणून घ्यावेत.

प्रेमळ स्थिती उदास स्थिती । योगस्थिती ध्यानस्थिती । विदेह स्थिती सहज स्थिती । सकळ जाणावें ॥ ३२ ॥

प्रेमळ अवस्था, उदासीन अवस्था, योगावस्था, ध्यानावस्था, विदेह अवस्था आणि सहज अवस्था - या सर्व अवस्था त्याने जाणून घ्याव्यात.

ध्वनी लक्ष मुद्रा आसनें । मंत्र यंत्र विधी विधानें । नाना मतांचें देखणें । पाहोन सांडावें ॥ ३३ ॥

नादसाधना, लक्ष्यसाधना, विविध मुद्रा, आसने, मंत्र, यंत्रे, विधी-विधाने आणि नाना मतांचे स्वरूप हे सर्व पाहून जाणून घ्यावे, आणि जे उपयुक्त नाही ते सोडूनही द्यावे.

विरक्तें असावें जगमित्र । विरक्तें असावें स्वतंत्र । विरक्तें असावें विचित्र । बहुगुणी ॥ ३४ ॥

विरक्ताने साऱ्या जगाचा मित्र असावे, स्वतंत्र वृत्तीचे असावे, आणि विविध गुणांनी युक्त, विलक्षण असावे.

विरक्तें असावें विरक्त । विरक्तें असावें हरिभक्त । विरक्तें असावें नित्यमुक्त । अलिप्तपणें ॥ ३५ ॥

विरक्ताने खरोखरच विरक्त असावे, हरिभक्त असावे, आणि अलिप्तपणे सदैव मुक्त, बंधनरहित असावे.

विरक्तें शास्त्रें धांडोळावीं । विरक्तें मतें विभांडावीं । विरक्तें मुमुक्षें लावावीं । शुद्धमार्गें ॥ ३६ ॥

विरक्ताने शास्त्रांचा शोध घ्यावा, चुकीच्या मतांचे खंडन करावे, आणि मुमुक्षू जनांना शुद्ध मार्गाला लावावे.

विरक्तें शुद्धमार्ग सांगावा । विरक्तें संशय छेदावा । विरक्तें आपला म्हणावा । विश्वजन ॥ ३७ ॥

विरक्ताने शुद्ध मार्ग सांगावा, लोकांचे संशय दूर करावेत, आणि सर्व जगातील लोकांना आपले मानावे.

विरक्तें निंदक वंदावें । विरक्तें साधक बोधावे । विरक्तें बद्ध चेववावे- । मुमुक्षनिरूपणें ॥ ३८ ॥

विरक्ताने निंदा करणाऱ्यालाही सन्मान राखावा, साधकांना बोध द्यावा, आणि मुमुक्षुत्व जागृत करणाऱ्या निरूपणाने संसारबद्ध जनांना जागे करावे.

विरक्तें उत्तम गुण घ्यावे । विरक्तें अवगुण त्यागावे । नाना अपाय भंगावे । विवेकबळें ॥ ३९ ॥

विरक्ताने उत्तम गुण स्वीकारावेत, दुर्गुण सोडून द्यावेत, आणि विवेकाच्या बळावर नाना संकटांचा नाश करावा.

ऐसीं हे उत्तम लक्षणें । ऐकावीं येकाग्र मनें । याचा अव्हेर न करणें । विरक्त पुरुषें ॥ ४० ॥

अशी ही उत्तम लक्षणे एकाग्र मनाने ऐकावीत. विरक्त पुरुषाने यांचा अव्हेर करू नये.

इतुकें बोलिलें स्वभावें । त्यांत मानेल तितुकें घ्यावें । श्रोतीं उदास न करावें । बहु बोलिलें म्हणौनी ॥ ४१ ॥

हे सर्व सहजपणे सांगितले; त्यातून जेवढे पटेल तेवढे घ्यावे. "फार सांगितले" असे म्हणून श्रोत्यांनी त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

परंतु लक्षणें ने घेतां । अवलक्षणें बाष्कळता । तेणें त्यास पढतमूर्खता । येवों पाहे ॥ ४२ ॥

परंतु ही उत्तम लक्षणे अंगी न बाणवल्यास, अवलक्षणे व बाष्कळपणा अंगी येतो, आणि त्यामुळे त्याला पढतमूर्खता, म्हणजे शिकूनही मूर्खपणा, प्राप्त होऊ लागते.

त्या पढतमूर्खाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरूपण । बोलिलें असे सावधान- । हो‍ऊन आ‍इका ॥ ४३ ॥

त्या पढतमूर्खाचे लक्षण पुढील समासात सांगितले आहे. सावध होऊन ते ऐका.