मुळीं देह त्रिगुणाचा । सत्त्वरजतमाचा । त्यामध्यें सत्त्वाचा । उत्तम गुण ॥ १ ॥

मुळात हा देह सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी बनलेला आहे. त्या तिघांमध्ये सत्त्वगुण हा सर्वांत उत्तम आहे.

सत्वगुणें भगवद्भवक्ती । रजोगुणें पुनरावृत्ती । तमोगुणें अधोगती । पावति प्राणी ॥ २ ॥

सत्त्वगुणामुळे भगवद्भक्ती घडते, रजोगुणामुळे पुनःपुन्हा जन्म-मृत्यूचे चक्र घडते, आणि तमोगुणामुळे प्राणी अधोगतीला जातो.

त्यांतहि शुद्ध आणी सबळ । तेहि बोलिजेति सकळ । शुद्ध तेंचि जें निर्मळ । सबळ बाधक जाणावें ॥ ३ ॥

या गुणांतही शुद्ध आणि सबळ असे दोन प्रकार सांगितले जातात. जे निर्मळ आहे तेच शुद्ध, आणि जे बाधक, बंधनकारक ठरते ते सबळ, असे जाणावे.

शुद्धसबळाचें लक्षण । सावध परिसा विचक्षण । शुद्ध तो परमार्थी जाण । सबळ तो संसारिक ॥ ४ ॥

शुद्ध आणि सबळ यांचे लक्षण सुज्ञांनी सावध होऊन ऐकावे: जो शुद्ध गुण असतो तो परमार्थाकडे नेणारा असतो, आणि जो सबळ असतो तो संसारात गुंतवणारा असतो.

तयां संसारिकांची स्थिती । देहीं त्रिगुण वर्तती । येक येतां दोनी जाती । निघोनियां ॥ ५ ॥

संसारी माणसांची अशी स्थिती असते की त्यांच्या देहात तिन्ही गुण आलटूनपालटून वावरत असतात; एक गुण प्रबळ होऊन आला की बाकीचे दोन मागे पडतात.

रज तम आणी सत्व । येणेंचि चाले जीवित्व । रजोगुणाचें कर्तृत्व । दाखऊं आता ॥ ६ ॥

रज, तम आणि सत्व या तिन्ही गुणांमुळेच जीवनाचा व्यवहार चालतो. आता रजोगुणाचे कार्य कसे असते ते दाखवतो.

रजोगुण येतां शरिरीं । वर्तणुक कैसी करी । सावध हो‍ऊनी चतुरीं । परिसावें ॥ ७ ॥

रजोगुण शरीरात प्रबळ झाला की माणसाचे वर्तन कसे होते, ते चतुर श्रोत्यांनी सावध होऊन ऐकावे.

माझें घर माझा संसार । देव कैंचा आणिला थोर । ऐसा करी जो निर्धार । तो रजोगुण ॥ ८ ॥

माझे घर, माझा संसार; हा देव कुठून मध्ये आणला मोठा, असा जो निर्धार करतो, म्हणजे देवाला नाकारून संसारालाच सर्वस्व मानतो, तो रजोगुण होय.

माता पिता आणी कांता । पुत्र सुना आणी दुहिता । इतुकियांची वाहे चिंता । तो रजोगोण ॥ ९ ॥

आई-वडील, पत्नी, मुलगा, सून आणि मुलगी - एवढ्या सर्वांचीच सतत चिंता वाहतो, तो रजोगुण होय.

बरें खावें बरें जेवावें । बरें ल्यावें बरें नेसावें । दुसर्याचें अभिळाषावें । तो रजोगोण ॥ १० ॥

चांगले खावे, चांगले जेवावे, चांगले अलंकार-वस्त्र घालावे, आणि दुसऱ्याच्या वस्तूंचाही लोभ धरावा, ही वृत्ती रजोगुण होय.

कैंचा धर्म कैंचें दान । कैंचा जप कैंचें ध्यान । विचारीना पापपुण्य । तो रजोगुण ॥ ११ ॥

कुठला धर्म, कुठले दान, कुठला जप, कुठले ध्यान, असे म्हणत जो पाप-पुण्याचा विचारच करत नाही, तो रजोगुण होय.

नेणे तीर्थ नेणे व्रत । नेणे अतीत अभ्यागत । अनाचारीं मनोगत । तो रजोगोण ॥ १२ ॥

तीर्थयात्रा माहीत नाही, व्रत माहीत नाही, अतिथी-पाहुण्याचा आदरही माहीत नाही; ज्याचे मन अनाचारातच रमते, तो रजोगुण होय.

धनधान्याचे संचित । मन होये द्रव्यासक्त । अत्यंत कृपण जीवित्व । तो रजोगोण ॥ १३ ॥

धनधान्याचा साठा करण्यात मन आसक्त होते, आणि जीवन अत्यंत कंजूषपणाने जगले जाते, ही वृत्ती रजोगुण होय.

मी तरुण मी सुंदर । मी बलाढ्य मी चतुर । मी सकळांमध्ये थोर- । म्हणे, तो रजोगुण ॥ १४ ॥

मी तरुण आहे, मी सुंदर आहे, मी बलवान आहे, मी चतुर आहे, मी सर्वांत श्रेष्ठ आहे, असे जो म्हणतो, तो रजोगुण होय.

माझा देश माझा गांव । माझा वाडा माझा ठाव । ऐसी मनीं धरी हांव । तो रजोगोण ॥ १५ ॥

माझा देश, माझे गाव, माझा वाडा, माझी जागा, असा अभिमान मनात धरतो, तो रजोगुण होय.

दुसर्या चें सर्व जावें । माझेचेंचि बरें असावें । ऐसें आठवे स्वभावें । तो रजोगोण ॥ १६ ॥

दुसऱ्याचे सर्व नष्ट व्हावे, फक्त माझेच चांगले राहावे, असे स्वाभाविकपणे ज्याच्या मनात येते, तो रजोगुण होय.

कपट आणी मत्सर । उठे देहीं तिरस्कार । अथवा कामाचा विकार । तो रजोगोण ॥ १७ ॥

कपट, मत्सर, दुसऱ्याविषयी तिरस्कार, किंवा कामवासनेचा विकार शरीरात उठतो, तो रजोगुण होय.

बाळकावरी ममताअ । प्रीतीनें आवडे कांता । लोभ वाटे समस्तां । तो रजोगोण ॥ १८ ॥

मुलांवर ममता वाटते, पत्नी प्रेमाने आवडते, आणि सर्व गोष्टींचा लोभ वाटतो, ही वृत्ती रजोगुण होय.

जिवलगांची खंती । जेणें काळें वाटे चित्तीं । तेणें काळें सीघ्रगती । रजोगुण आला ॥ १९ ॥

जिवलग माणसांची काळजी जेव्हा मनाला वाटते, तेव्हा समजावे की रजोगुण झपाट्याने अंगात प्रवेशला आहे.

संसाराचे बहुत कष्ट । कैसा हो‍ईल सेवट । मनास आठवे संकट । तो रजोगोण ॥ २० ॥

संसारातील अनेक कष्टांचा शेवट कसा होईल, याची काळजी मनाला सतत वाटते, तो रजोगुण होय.

कां मागें जें जें भोगिलें । तें तें मनीं आठवलें । दुःख अत्यंत वाटलें । तो रजोगोण ॥ २१ ॥

भूतकाळात जे जे भोगले, ते ते सर्व आठवून मनाला अतिशय दुःख वाटते, ही वृत्ती रजोगुण होय.

वैभव देखोनि दृष्टी । आवडी उपजली पोटीं । आशागुणें हिंपुटी- । करी, तो रजोगुण ॥ २२ ॥

दुसऱ्याचे वैभव पाहून मनात त्याची हाव उत्पन्न होते, आणि त्या आशेमुळे मन व्याकुळ होते, तो रजोगुण होय.

जें जें दृष्टी पडिलें । तें तें मनें मागितलें । लभ्य नस्तां दुःख जालें । तो रजोगोण ॥ २३ ॥

जे जे दिसते तेच मन मागू लागते, आणि ते मिळाले नाही की दुःख होते, ही वृत्ती रजोगुण होय.

विनोदार्थीं भरे मन । शृंघारिक करी गायेन । राग रंग तान मान । तो रजोगोण ॥ २४ ॥

मन विनोद व चैनीत रमते, शृंगारिक गाणी गाते, आणि गायन-वादनाच्या कलाकुसरीत रमते, तो रजोगुण होय.

टवाळी ढवाळी निंदा । सांगणें घडे वेवादा । हास्य विनोद करी सर्वदा । तो रजोगोण ॥ २५ ॥

टवाळी, चेष्टा, निंदा करणे, वाद घालत बसणे, आणि सतत हास्यविनोदात रमणे, ही वृत्ती रजोगुण होय.

आळस उठे प्रबळ । कर्मणुकेचा नाना खेळ । कां उपभोगाचे गोंधळ । तो रजोगोण ॥ २६ ॥

आळस अंगात प्रबळ होतो, नाना प्रकारचे खेळ-करमणूक हवीशी वाटते, किंवा उपभोगाच्या गोंधळात मन गुंतते, तो रजोगुण होय.

कळावंत बहुरूपी । नटावलोकी साक्षेपी । नाना खेळी दान अर्पी । तो रजोगोण ॥ २७ ॥

कलावंत, बहुरूपी, नाटकवाले यांच्याकडे विशेष आस्थेने पाहतो, आणि अशा नाना खेळांना दान देतो, तो रजोगुण होय.

उन्मत्त द्रव्यापरी अति प्रीती । ग्रामज्य आठवे चित्तीं । आवडे नीचाची संगती । तो रजोगुण ॥ २८ ॥

नशा आणणाऱ्या पदार्थांची अतिशय आवड असते, गावगप्पा-कुतूहल मनात सतत आठवते, आणि नीच माणसांची संगत आवडते, तो रजोगुण होय.

तश्करविद्या जीवीं उठे । परन्यून बोलावें वाटे । नित्यनेमास मन विटे । तो रजोगुण ॥ २९ ॥

मनात चोरीची कला शिकावीशी वाटते, दुसऱ्याची निंदा-नालस्ती करावीशी वाटते, आणि नित्यनेमाचा मनाला कंटाळा येतो, तो रजोगुण होय.

देवकारणीं लाजाळु । उदरालागीं कष्टाळु । प्रपंची जो स्नेहाळु । तो रजोगुण ॥ ३० ॥

देवाच्या कामासाठी लाजतो-कंटाळा करतो, पण पोटासाठी मात्र खूप कष्ट करतो, आणि प्रपंचातच स्नेह ठेवतो, तो रजोगुण होय.

गोडग्रासीं आळकेपण । अत्यादरें पिंडपोषण । रजोगुणें उपोषण । केलें न वचे ॥ ३१ ॥

गोड घास खाण्यात हावरेपणा असतो, स्वतःच्या शरीराचे अत्यंत काळजीपूर्वक पोषण केले जाते; रजोगुणी माणसाला उपवास करणे मात्र जमत नाही.

शृंगारिक तें आवडे । भक्ती वैराग्य नावडे । कळालाघवीं पवाडे । तो रजोगुण ॥ ३२ ॥

शृंगारिक गोष्टी आवडतात, पण भक्ती आणि वैराग्य आवडत नाही; कला-कौशल्यातील चतुराई मात्र दाखवावीशी वाटते, तो रजोगुण होय.

नेणोनियां परमात्मा । सकळ पदार्थी प्रेमा । बळात्कारें घाली जन्मा । तो रजोगुण ॥ ३३ ॥

परमात्म्याला न जाणता सर्व जड पदार्थांवरच प्रेम ठेवतो, आणि त्यामुळे तो स्वतःला जबरदस्तीने पुन्हा पुन्हा जन्माला घालतो, तो रजोगुण होय.

असो ऐसा रजोगुण । लोभें दावी जन्ममरण । प्रपंची तो सबळ जाण । दारुण दुःख भोगवी ॥ ३४ ॥

असा हा रजोगुण आहे. लोभामुळे तो जन्म-मृत्यूचे चक्र दाखवत राहतो. संसारी माणसांत हा प्रबळ असतो, आणि तो भयंकर दुःख भोगायला लावतो.

आतां रजोगुण हा सुटेना । संसारिक हें तुटेना । प्रपंचीं गुंतली वासना । यास उपाय कोण ॥ ३५ ॥

आता हा रजोगुण काही सुटत नाही, आणि संसाराचे बंधनही तुटत नाही. वासना प्रपंचातच गुंतलेली आहे; यावर उपाय काय?

उपाये येक भगवद्भवक्ती । जरी ठाकेना विरक्ती । तरी येथानुशक्ती । भजन करावें ॥ ३६ ॥

यावर एकच उपाय आहे - भगवद्भक्ती. जरी पूर्ण वैराग्य साधले नाही, तरी आपल्या शक्तीप्रमाणे भजन तरी करावे.

काया वाचा आणी मनें । पत्रें पुष्पें फळें जीवनें । ईश्वरीं अर्पूनियां मनें । सार्थक करावें ॥ ३७ ॥

शरीराने, वाणीने, मनाने आणि पत्र-पुष्प-फळ-जल अर्पण करून, ईश्वराला मन अर्पून आपल्या जीवनाचे सार्थक करावे.

येथानुशक्ती दानपुण्य । परी भगवंतीं अनन्य । सुखदुःखें परी चिंतन । देवाचेंचि करावें ॥ ३८ ॥

आपल्या शक्तीप्रमाणे दान-पुण्य करावे, पण मन मात्र भगवंताशीच एकनिष्ठ ठेवावे. सुख असो वा दुःख, त्यातही देवाचेच चिंतन करावे.

आदि‍अंती येक देव । मध्येंचि लाविली माव । म्हणोनियां पूर्ण भाव । भगवंतीं असावा ॥ ३९ ॥

सुरुवातीला आणि शेवटी एकच देव असतो; मध्ये मात्र माया, म्हणजे भासमान जग, उभी केली गेली आहे. म्हणून पूर्ण श्रद्धा भगवंतावरच असावी.

ऐसा सबळ रजोगुण । संक्षेपें केलें कथन । आतां शुद्ध तो तूं जाण । परमार्थिक ॥ ४० ॥

असा हा सबळ रजोगुण थोडक्यात सांगितला. आता शुद्ध रजोगुण परमार्थाला उपयोगी असतो, हे जाण.

त्याचे वोळखीचें चिन्ह । सत्वगुणीं असे जाण । तो रजोगुण परिपूर्ण । भजनमूळ ॥ ४१ ॥

त्या शुद्ध रजोगुणाच्या ओळखीची खूण सत्त्वगुणात सापडते, हे जाण. तो रजोगुण भजनाचे मूळ कारण बनून पूर्णत्वाला पोहोचतो.

ऐसा रजोगुण बोलिला । श्रोतीं मनें अनुमानिला । आतां पुढें परिसिला । पाहिजे तमोगुण ॥ ४२ ॥

असा हा रजोगुण सांगितला; श्रोत्यांनी तो मनाने नीट समजून घेतला असेल. आता पुढे तमोगुण ऐकावा.