ॐ नमोजि गजानना । येकदंता त्रिनयना । कृपादृष्टि भक्तजना अवलोकावें ॥ १ ॥

मी गजाननाला (गणपतीला) नमस्कार करतो, जो एकदंत आणि त्रिनयन आहे. हे देवा, तू कृपादृष्टीने आपल्या भक्तांकडे पाहावेस, अशी प्रार्थना आहे.

तुज नमूं वेदमाते । श्रीशारदे ब्रह्मसुते । अंतरी वसे कृपावंते । स्फूर्तिरूपें ॥ २ ॥

हे वेदमाते शारदे, हे ब्रह्मदेवाच्या कन्ये, तुला मी नमस्कार करतो. हे कृपाळू देवी, तू माझ्या अंतःकरणात स्फूर्तीच्या रूपाने वास कर, म्हणजे मला ग्रंथरचना करता येईल.

वंदून सद्गुरुचरण । करून रघुनाथस्मरण । त्यागार्थ मूर्खलक्षण । बोलिजेल ॥ ३ ॥

सद्गुरूंच्या चरणांना वंदन करून आणि श्रीरामाचे स्मरण करून, मूर्खांची लक्षणे लोकांनी ओळखून सोडून द्यावीत म्हणून आता सांगितली जातील.

येक मूर्ख येक पढतमूर्ख । उभय लक्षणीं कौतुक । श्रोतीं सादर विवेक । केला पाहिजे ॥ ४ ॥

मूर्ख दोन प्रकारचे असतात - एक साधा मूर्ख आणि दुसरा पढतमूर्ख, म्हणजे विद्वान असूनही मूर्खासारखा वागणारा. या दोन्ही प्रकारच्या लक्षणांमध्ये मोठी मार्मिकता आहे, म्हणून श्रोत्यांनी आदरपूर्वक व विवेकाने ते ऐकावे.

पढतमूर्खाचें लक्षण । पुढिले समासीं निरूपण । साअवध हो‍ऊनि विचक्षण । परिसोत पुढें ॥ ५ ॥

पढतमूर्खाचे लक्षण पुढील समासात सांगितले जाईल. सुज्ञ श्रोत्यांनी सावध होऊन ते पुढे ऐकावे.

आतां प्रस्तुत विचार । लक्षणें सांगतां अपार । परि कांहीं येक तत्पर । हो‍ऊन ऐका ॥ ६ ॥

आता सध्याचा विषय असा की, मूर्खाची लक्षणे सांगू लागल्यास ती अगणित आहेत, पण त्यांतील काही मोजकी लक्षणे सांगतो; ती श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावीत.

जे प्रपंचिक जन । जयांस नाहीं आत्मज्ञान । जे केवळ अज्ञान । त्यांचीं लक्षणें ॥ ७ ॥

जे लोक केवळ प्रपंचात (संसारात) गुंतलेले आहेत, ज्यांना आत्मज्ञान नाही, जे पूर्णपणे अज्ञानी आहेत, त्यांचीच ही लक्षणे पुढे सांगितली जात आहेत.

जन्मला जयांचे उदरीं । तयासि जो विरोध करी । सखी मनिली अंतुरी । तो येक मूर्ख ॥ ८ ॥

जिच्या पोटी आपला जन्म झाला तिच्याशी, म्हणजे आपल्या आईशी, जो विरोध करतो आणि बायकोलाच आपली खरी सोबती मानतो, तो एक मूर्ख होय.

सांडून सर्वही गोत । स्त्री‍आधेन जीवित । सांगे अंतरींची मात । तो येक मूर्ख ॥ ९ ॥

सर्व नातेवाईकांना सोडून जो पूर्णपणे बायकोच्या अधीन जगतो आणि आपल्या मनातील गुपित गोष्टीही तिला सांगून टाकतो, तो एक मूर्ख होय.

परस्त्रीसीं प्रेमा धरी । श्वशुरगृही वास करी । कुळेंविण कन्या वरी । तो येक मूर्ख ॥ १० ॥

जो परस्त्रीशी प्रेम करतो, सासुरवाडीतच कायम राहतो, आणि कुळाचा विचार न करता हलक्या कुळातील मुलीशी विवाह करतो, तो एक मूर्ख होय.

समर्थावरी अहंता । अंतरीं मानी समता । सामर्थ्येंविण करी सत्ता । तो येक मूर्ख ॥ ११ ॥

जो आपल्यापेक्षा समर्थ व्यक्तीशी बरोबरी मानून त्याच्यावर अहंकार दाखवतो, आणि स्वतःपाशी सामर्थ्य नसतानाही सत्ता गाजवू पाहतो, तो एक मूर्ख होय.

आपली आपण करी स्तुती । स्वदेशीं भोगी विपत्ति । सांगे वडिलांची कीर्ती । तो येक मूर्ख ॥ १२ ॥

जो स्वतःच स्वतःची स्तुती करतो, स्वतःच्या गावातच अवहेलना सहन करतो, आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाऐवजी आपल्या पूर्वजांची कीर्ती सांगत बसतो, तो एक मूर्ख होय.

अकारण हास्य करी । विवेक सांगतां न धरी । जो बहुतांचा वैरी । तो येक मूर्ख ॥ १३ ॥

जो विनाकारण हसतो, त्याला विवेकाची गोष्ट सांगितली तरी ती मनावर घेत नाही, आणि जो पुष्कळ लोकांशी वैर धरतो, तो एक मूर्ख होय.

आपुलीं धरूनियां दुरी । पराव्यासीं करी मीत्री । परन्यून बोले रात्रीं । तो येक मूर्ख ॥ १४ ॥

जो आपल्या माणसांना दूर लोटून परक्यांशी मैत्री करतो, आणि रात्रीच्या वेळी दुसऱ्यांची निंदा-नालस्ती करत बसतो, तो एक मूर्ख होय.

बहुत जागते जन । तयांमध्यें करी शयन । परस्थळीं बहु भोजन- । करी, तो येक मूर्ख ॥ १५ ॥

पुष्कळ लोक जागे असताना सर्वांसमोर झोपी जातो, आणि दुसऱ्याच्या घरी जाऊन हावरटपणे खूप जेवण करतो, तो एक मूर्ख होय.

मान अथवा अपमान । स्वयें करी परिच्छिन्न । सप्त वेसनीं जयाचें मन । तो येक मूर्ख ॥ १६ ॥

मान असो किंवा अपमान, त्याचा स्वतःच मनमानी निवाडा करतो, आणि ज्याचे मन जुगार-मद्यपानासारख्या सात व्यसनांमध्ये गुंतलेले आहे, तो एक मूर्ख होय.

धरून परावी आस । प्रेत्न सांडी सावकास । निसुगाईचा संतोष- । मानी, तो येक मूर्ख ॥ १७ ॥

दुसऱ्यावर आशा ठेवून स्वतः प्रयत्न करण्याचे सोडून देतो, आणि आळशीपणातच समाधान मानतो, तो एक मूर्ख होय.

घरीं विवेक उमजे । आणि सभेमध्यें लाजे । शब्द बोलतां निर्बुजे । तो येक मूर्ख ॥ १८ ॥

घरी बसून विवेकाच्या गोष्टी समजतात, पण सभेत जाऊन बोलताना लाजतो, आणि शब्द बोलताना धीर सुटून गोंधळून जातो, तो एक मूर्ख होय.

आपणाहून जो श्रेष्ठ । तयासीं अत्यंत निकट । सिकवेणेचा मानी वीट । तो येक मूर्ख ॥ १९ ॥

जो स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या व्यक्तीच्या अगदी जवळ असूनही, त्याच्याकडून मिळणाऱ्या शिकवणुकीचा कंटाळा करतो, तो एक मूर्ख होय.

नायेके त्यांसी सिकवी । वडिलांसी जाणीव दावी । जो आरजास गोवी । तो येक मूर्ख ॥ २० ॥

जो स्वतः चांगला उपदेश ऐकत नाही, उलट इतरांना शिकवू लागतो, वडीलधाऱ्यांपुढे आपला शहाणपणा दाखवतो, आणि सरळ स्वभावाच्या माणसाला अडचणीत आणतो, तो एक मूर्ख होय.

येकायेकीं येकसरा । जाला विषईं निलाजिरा । मर्यादा सांडून सैरा- । वर्ते, तो येक मूर्ख ॥ २१ ॥

जो अचानक विषयासक्तीच्या बाबतीत पूर्णपणे निर्लज्ज बनतो, आणि सर्व मर्यादा सोडून मनाला वाटेल तसा बेताल वागतो, तो एक मूर्ख होय.

औषध न घे असोन वेथा । पथ्य न करी सर्वथा । न मिळे आलिया पदार्था । तो येक मूर्ख ॥ २२॥

रोग असूनही जो औषध घेत नाही, अजिबात पथ्य पाळत नाही, आणि जे काही मिळाले आहे त्यातच जो संतोष मानत नाही, तो एक मूर्ख होय.

संगेंविण विदेश करी । वोळखीविण संग धरी । उडी घाली माहापुरीं । तो येक मूर्ख ॥ २३॥

जो सोबतीशिवाय परमुलखी जातो, ओळख नसताना अनोळखी लोकांशी संगत धरतो, आणि विचार न करता महापुरात उडी घालतो, तो एक मूर्ख होय.

आपणास जेथें मान । तेथें अखंड करी गमन । रक्षूं नेणे मानाभिमान । तो येक मूर्ख ॥ २४ ॥

जिथे आपला मान राखला जातो तिथेच वारंवार जात राहतो, पण आपला मान-सन्मान कसा राखावा हेच त्याला कळत नाही, तो एक मूर्ख होय.

सेवक जाला लक्ष्मीवंत । तयाचा होय अंकित । सर्वकाळ दुश्चित्त । तो येक मूर्ख ॥ २५ ॥

जो नोकर श्रीमंत झाला की त्याचाच अंकित होऊन बसतो, आणि ज्याचे चित्त सदैव अस्वस्थ-असमाधानी राहते, तो एक मूर्ख होय.

विचार न करितां कारण । दंड करी अपराधेंविण । स्वल्पासाठीं जो कृपण । तो येक मूर्ख ॥ २६ ॥

कारणाचा विचार न करता जो विनाअपराध शिक्षा करतो, आणि क्षुल्लक गोष्टींसाठी कंजूषपणा करतो, तो एक मूर्ख होय.

देवलंड पितृलंड । शक्तिवीण करी तोड । ज्याचे मुखीं भंडउशभंड । तो येक मूर्ख ॥ २७ ॥

देव आणि पितरांविषयी बेपर्वाईने वागतो, स्वतःमध्ये सामर्थ्य नसतानाही मोठमोठ्या गोष्टींशी टक्कर घेतो, आणि ज्याच्या तोंडी सदैव भांडखोर, उद्धट बडबड असते, तो एक मूर्ख होय.

घरीच्यावरी खाय दाढा । बाहेरी दीन बापुडा । ऐसा जो कां वेड मूढा । तो येक मूर्ख ॥ २८ ॥

जो घरातल्या माणसांवर चिडतो, त्रास देतो, पण बाहेर मात्र गरीब-बिचारा बनून वावरतो, असा दुटप्पी वेडा माणूस एक मूर्ख होय.

नीच यातीसीं सांगात । परांगनेसीं येकांत । मार्गें जाय खात खात । तो येक मूर्ख ॥ २९ ॥

जो नीच माणसांची संगत धरतो, परस्त्रीबरोबर एकांतात राहतो, आणि रस्त्याने चालताना मर्यादा न बाळगता काहीतरी खात-खात जातो, तो एक मूर्ख होय.

स्वयें नेणे परोपकार । उपकाराचा अनोपकार । करी थोडें बोले फार । तो येक मूर्ख ॥ ३० ॥

ज्याला परोपकार करणे स्वतःला कधी जमत नाही, उलट कुणी उपकार केला तर त्याची परतफेड अपकाराने करतो, आणि जो काम करतो थोडे व बडबड मात्र खूप करतो, तो एक मूर्ख होय.

तपीळ खादाड आळसी । कुश्चीळ कुटीळ मानसीं । धारीष्ट नाहीं जयापासीं । तो येक मूर्ख ॥ ३१ ॥

जो चिडचिडा, खादाड, आळशी, अस्वच्छ आणि मनाने कुटिल आहे, आणि ज्याच्यापाशी धैर्यच नाही, तो एक मूर्ख होय.

विद्या वैभव ना धन । पुरुषार्थ सामर्थ्य ना मान । कोरडाच वाहे अभिमान । तो येक मूर्ख ॥ ३२ ॥

ज्याच्यापाशी विद्या नाही, वैभव नाही, धन नाही, पुरुषार्थ नाही, सामर्थ्य नाही, मानही नाही, तरीही जो उगीचच पोकळ अभिमान बाळगतो, तो एक मूर्ख होय.

लंडी लटिका लाबाड । कुकर्मी कुटीळ निचाड । निद्रा जयाची वाड । तो येक मूर्ख ॥ ३३ ॥

जो भित्रा, खोटारडा, बढाईखोर, दुष्कर्मी, कुटिल, नीच आहे, आणि ज्याला झोप फार प्रिय आहे, तो एक मूर्ख होय.

उंचीं जाऊन वस्त्र नेसे । चौबारां बाहेरी बैसे । सर्वकाळ नग्न दिसे । तो येक मूर्ख ॥ ३४ ॥

उंच जागी जाऊन सर्वांना दिसेल असे कपडे बदलतो, चव्हाट्यावर जाऊन बसतो, आणि अशा बेभानपणे वागल्याने सदैव नागडा दिसतो, तो एक मूर्ख होय.

दंत चक्षु आणी घ्राण । पाणी वसन आणी चरण । सर्वकाळ जयाचे मळिण । तो येक मूर्ख ॥ ३५ ॥

ज्याचे दात, डोळे, नाक, पिण्याचे पाणी, कपडे आणि पाय सदासर्वकाळ मळलेले असतात, तो एक मूर्ख होय.

वैधृति आणी वितिपात । नाना कुमुहूर्तें जात । अपशकुनें करी घात । तो येक मूर्ख ॥ ३६ ॥

वैधृती-व्यतिपातासारखे अशुभ योग व वाईट मुहूर्त पाहून प्रवासाला जातो, आणि अपशकुनांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःचाच घात करून घेतो, तो एक मूर्ख होय.

क्रोधें अपमानें कुबुद्धि । आपणास आपण वधी । जयास नाहीं दृढ बुद्धि । तो येक मूर्ख ॥ ३७ ॥

क्रोधाने, अपमानाने आणि दुर्बुद्धीने भारावून जाऊन जो स्वतःच स्वतःचा नाश करून घेतो, आणि ज्याची बुद्धी स्थिर-दृढ नाही, तो एक मूर्ख होय.

जिवलगांस परम खेदी । सुखाचा शब्द तोहि नेदी । नीच जनास वंदी । तो येक मूर्ख ॥ ३८ ॥

जो आपल्या जिवलग माणसांना अतिशय दुःख देतो, त्यांना समाधानाचा एक शब्दही बोलत नाही, आणि उलट नीच लोकांपुढे मात्र नमतो, तो एक मूर्ख होय.

आपणास राखे परोपरी । शरणागतांस अव्हेरी । लक्ष्मीचा भरवसा धरी । तो येक मूर्ख ॥ ३९ ॥

जो स्वतःचे मात्र सर्व प्रकारे रक्षण करतो, पण शरण आलेल्यांना धुडकावून लावतो, आणि ईश्वराऐवजी संपत्तीवरच विश्वास ठेवतो, तो एक मूर्ख होय.

पुत्र कळत्र आणी दारा । इतुकाचि मानुनियां थारा । विसरोन गेला ईश्वरा । तो येक मूर्ख ॥ ४० ॥

मुलगा आणि बायको एवढाच आधार मानून जो ईश्वराला विसरून जातो, तो एक मूर्ख होय.

जैसें जैसें करावें । तैसें तैसें पावाअवें । हे जयास नेणवे । तो येक मूर्ख ॥ ४१ ॥

जसे कर्म करावे तसेच फळ मिळते, हे साधे सत्यही ज्याला कळत नाही, तो एक मूर्ख होय.

पुरुषाचेनि अष्टगुणें । स्त्रियांस ईश्वरी देणें । ऐशा केल्या बहुत जेणें । तो येक मूर्ख ॥ ४२ ॥

पुरुषाच्या ठिकाणी असणारे उत्तम गुण हे जणू स्त्रियांचीच ईश्वरदत्त देणगी आहे असे मानून, अशा स्त्रीलंपटपणाच्या अनेक चाळ्यांत जो गुंतून राहतो, तो एक मूर्ख होय.

दुर्जनाचेनि बोलें । मर्यादा सांडून चाले । दिवसा झांकिले डोळे । तो येक मूर्ख ॥ ४३ ॥

दुष्ट माणसांच्या सांगण्यावरून जो मर्यादा सोडून वागतो, आणि दिवसाढवळ्या डोळे झाकून, म्हणजे जाणूनबुजून सत्याकडे दुर्लक्ष करून चालतो, तो एक मूर्ख होय.

देवद्रोही गुरुद्रोही । मातृद्रोही पितृद्रोही । ब्रह्मद्रोही स्वामीद्रोही । तो येक मूर्ख ॥ ४४ ॥

जो देवाशी, गुरूशी, आईशी, वडिलांशी, ब्राह्मणांशी आणि आपल्या स्वामींशी द्रोह करतो, तो एक मूर्ख होय.

परपीडेचें मानी सुख । पससंतोषाचें मानी दुःख । गेले वस्तूचा करी शोक । तो येक मूर्ख ॥ ४५ ॥

दुसऱ्याला दुःख झाले की सुख मानतो, दुसऱ्याला समाधान मिळाले की दुःख मानतो, आणि नष्ट झालेल्या वस्तूबद्दल सतत शोक करत बसतो, तो एक मूर्ख होय.

आदरेंविण बोलणें । न पुसतां साअक्ष देणें । निंद्य वस्तु आंगिकारणें । तो येक मूर्ख ॥ ४६ ॥

आदराशिवाय उर्मटपणे बोलतो, कोणी विचारले नसतानाही मध्ये पडायला पुढे सरसावतो, आणि निंद्य गोष्टींचा स्वीकार करतो, तो एक मूर्ख होय.

तुक तोडून बोले । मार्ग सांडून चाले । कुकर्मी मित्र केले । तो येक मूर्ख ॥ ४७ ॥

विचार न करता तोल सोडून बोलतो, योग्य मार्ग सोडून वागतो, आणि दुष्कर्मी लोकांशी मैत्री करतो, तो एक मूर्ख होय.

पत्य राखों नेणें कदा । विनोद करी सर्वदा । हासतां खिजे पेटे द्वंदा । तो येक मूर्ख ॥ ४८ ॥

इतरांचे हित राखणे त्याला कधीच जमत नाही, सतत चेष्टामस्करी करत राहतो, आणि हसण्या-खेळण्यातही चिडून भांडायला लागतो, तो एक मूर्ख होय.

होड घाली अवघड । काजेंविण करी बडबड । बोलोंचि नेणे मुखजड । तो येक मूर्ख ॥ ४९ ॥

उगीचच अवघड पैज लावतो, विनाकारण बडबड करतो, आणि गरज असताना मात्र तोंडाला कुलूप लागल्यासारखा नीट बोलताच येत नाही, तो एक मूर्ख होय.

वस्त्र शास्त्र दोनी नसे । उंचे स्थळीं जाऊन बैसे । जो गोत्रजांस विश्वासे । तो येक मूर्ख ॥ ५० ॥

ज्याच्यापाशी ना धड वस्त्र आहे ना शास्त्रज्ञान, तरीही उच्च स्थानी जाऊन बसतो, आणि जो आपल्याच नातलगांवर आंधळेपणाने विश्वास ठेवतो, तो एक मूर्ख होय.

तश्करासी वोळखी सांगे । देखिली वस्तु तेचि मागे । आपलें आन्हीत करी रागें । तो येक मूर्ख ॥ ५१ ॥

चोराला आपली ओळख सांगतो, जी वस्तू दिसेल तीच मागत सुटतो, आणि रागाच्या भरात स्वतःचेच नुकसान करून घेतो, तो एक मूर्ख होय.

हीन जनासीं बरोबरी । बोल बोले सरोत्तरीं । वामहस्तें प्राशन करी । तो येक मूर्ख ॥ ५२ ॥

हलक्या दर्जाच्या माणसांशी बरोबरी करतो, वाद-प्रतिवादात उलट-सुलट बोलत राहतो, आणि डाव्या हाताने अशिष्टपणे पाणी पितो, तो एक मूर्ख होय.

समर्थासीं मत्सर धरी । अलभ्य वस्तूचा हेवा करी । घरीचा घरीं करी चोरी । तो येक मूर्ख ॥ ५३ ॥

जो समर्थ माणसाचा मत्सर करतो, न मिळणाऱ्या वस्तूचा हव्यास धरतो, आणि आपल्याच घरात चोरी करतो, तो एक मूर्ख होय.

सांडूनियां जगदीशा । मनुष्याचा मानी भर्वसा । सार्थकेंविण वेंची वयसा । तो येक मूर्ख ॥ ५४ ॥

जगाचा स्वामी असलेल्या ईश्वराला सोडून जो मनुष्यावरच भरवसा ठेवतो, आणि सार्थकाशिवाय आपले आयुष्य वाया घालवतो, तो एक मूर्ख होय.

संसारदुःखाचेनि गुणें । देवास गाळी देणें । मैत्राचें बोले उणें । तो येक मूर्ख ॥ ५५ ॥

संसारातील दुःखांमुळे देवालाच शिव्याशाप देतो, आणि मित्रांबद्दलही कमीपणाचे बोलतो, तो एक मूर्ख होय.

अल्प अन्याय क्ष्मा न करी । सर्वकाळ धारकीं धरी । जो विस्वासघात करी । तो येक मूर्ख ॥ ५६ ॥

लहानशा चुकीचीही क्षमा करत नाही, ती कायम मनात धरून ठेवतो, आणि जो विश्वासघात करतो, तो एक मूर्ख होय.

समर्थाचे मनींचे तुटे । जयाचेनि सभा विटे । क्षणा बरा क्षणा पालटे । तो येक मूर्ख ॥ ५७ ॥

ज्याच्यामुळे समर्थ आश्रयदात्याचे मन दुखावले जाते, ज्याच्यामुळे सभेतील लोक कंटाळून जातात, आणि जो क्षणात चांगला तर क्षणात लहरीपणे वेगळाच वागतो, तो एक मूर्ख होय.

बहुतां दिवसांचे सेवक । त्यागून ठेवी आणिक । ज्याची सभा निर्नायेक । तो येक मूर्ख ॥ ५८ ॥

पुष्कळ वर्षांपासूनच्या एकनिष्ठ सेवकांना काढून टाकून नवीन सेवक ठेवतो, आणि ज्याची सभा नेतृत्वहीन व अव्यवस्थित असते, तो एक मूर्ख होय.

अनीतीनें द्रव्य जोडी । धर्म नीति न्याय सोडी । संगतीचें मनुष्य तोडी । तो येक मूर्ख ॥ ५९ ॥

अन्यायाने पैसा कमावतो, धर्म-नीती-न्याय सोडून देतो, आणि सोबत असलेल्या माणसांनाही आपल्यापासून दुरावतो, तो एक मूर्ख होय.

घरीं असोन सुंदरी । जो सदांचा परद्वारी । बहुतांचे उच्छिष्ट अंगीकारी । तो येक मूर्ख ॥ ६० ॥

घरी सुंदर पत्नी असूनही जो नेहमी परस्त्रीच्या शोधात असतो, आणि पुष्कळ जणांचे उष्टे स्वीकारतो, तो एक मूर्ख होय.

आपुलें अर्थ दुसयापासीं । आणी दुसयाचें अभिळासी । पर्वत करी हीनासी । तो येक मूर्ख ॥ ६१ ॥

आपले धन दुसऱ्याजवळ ठेवतो आणि दुसऱ्याच्या धनाची हाव धरतो, आणि क्षुल्लक गोष्टीचा मोठा बाऊ करतो, तो एक मूर्ख होय.

अतिताचा अंत पाहे । कुग्रामामधें राहे । सर्वकाळ चिंता वाहे । तो येक मूर्ख ॥ ६२ ॥

अतिथीची कसोटी पाहत त्याला त्रास देतो, वाईट गावात राहणे पत्करतो, आणि सतत काळजी करत बसतो, तो एक मूर्ख होय.

दोघे बोलत असती जेथें । तिसरा जाऊन बैसे तेथें । डो‍ई खाजवी दोहीं हातें । तो येक मूर्ख ॥ ६३ ॥

जिथे दोघेजण खाजगी बोलत असतील तिथे तिसराच जाऊन बसतो, आणि दोन्ही हातांनी डोके खाजवत गोंधळलेला दिसतो, तो एक मूर्ख होय.

उदकामधें सांडी गुरळी । पायें पायें कांडोळी । सेवा करी हीन कुळीं । तो येक मूर्ख ॥ ६४ ॥

पाण्यात घाण टाकतो, पावलांनी पाणी ढवळून अस्वच्छता करतो, आणि हीन कुळातील लोकांची सेवाचाकरी करतो, तो एक मूर्ख होय.

स्त्री बाळका सलगी देणें । पिशाच्या सन्निध बैसणें । मर्यादेविण पाळी सुणें । तो येक मूर्ख ॥ ६५ ॥

बायको-मुलांना अवाजवी लाड देतो, भुताखेतांच्या जवळ जाऊन बसतो, आणि मर्यादा न ठेवता कुत्र्याचे फाजील लाड करतो, तो एक मूर्ख होय.

परस्त्रीसीं कळह करी । मुकी वस्तु निघातें मारी । मूर्खाची संगती धरी । तो येक मूर्ख ॥ ६६ ॥

परस्त्रीशी भांडण करतो, मुक्या प्राण्यांना विनाकारण मारतो, आणि मूर्ख माणसांची संगत धरतो, तो एक मूर्ख होय.

कळह पाहात उभा राहे । तोडविना कौतुक पाहे । खरें अस्ता खोटें साहे । तो येक मूर्ख ॥ ६७ ॥

भांडण चालू असताना ते सोडवण्याऐवजी उभा राहून तमाशा पाहतो, आणि खरे असूनही खोट्याचे समर्थन करतो, तो एक मूर्ख होय.

लक्ष्मी आलियावरी । जो मागील वोळखी न धरी । देवीं ब्राह्मणीं सत्ता करी । तो येक मूर्ख ॥ ६८ ॥

संपत्ती मिळाल्यावर जो आपली आधीची ओळख व उपकार विसरतो, आणि देव व ब्राह्मण यांच्यावरही सत्ता गाजवू पाहतो, तो एक मूर्ख होय.

आपलें काज होये तंवरी । बहुसाल नम्रता धरी । पुढीलांचें कार्य न करी । तो येक मूर्ख ॥ ६९ ॥

आपले काम होईपर्यंत खूप नम्रता दाखवतो, पण नंतर दुसऱ्याचे काम मात्र करत नाही, तो एक मूर्ख होय.

अक्षरें गाळून वाची । कां तें घाली पदरिचीं । नीघा न करी पुस्तकाची । तो येक मूर्ख ॥ ७० ॥

ग्रंथ वाचताना अक्षरे गाळून वाचतो, किंवा स्वतःचेच चुकीचे शब्द घालतो, आणि पुस्तकाचा नीट अभ्यास-शोध घेत नाही, तो एक मूर्ख होय.

आपण वाचीना कधीं । कोणास वाचावया नेदी । बांधोन ठेवी बंदीं । तो येक मूर्ख ॥ ७१ ॥

स्वतः कधी ग्रंथ वाचत नाही, आणि दुसऱ्यालाही वाचू देत नाही, उलट तो ग्रंथ बंदिस्त करून ठेवतो, तो एक मूर्ख होय.

ऐसीं हें मूर्खलक्षणें । श्रवणें चातुर्य बाणे । चीत्त दे‍उनियां शहाणे । ऐकती सदा ॥ ७२ ॥

अशी ही मूर्खांची लक्षणे आहेत. ती ऐकल्याने अंगी चातुर्य-शहाणपण बाणते, म्हणून शहाणे लोक नेहमी लक्ष देऊन ती ऐकतात.

लक्षणें अपार असती । परी कांहीं येक येथामती । त्यागार्थ बोलिलें श्रोतीं । क्ष्मा केलें पाहिजे ॥ ७३ ॥

मूर्खांची लक्षणे खरे तर असंख्य आहेत, पण त्यांतील काही मोजकीच येथे आपल्या बुद्धीप्रमाणे, ती सोडून द्यावीत यासाठी सांगितली आहेत. श्रोत्यांनी काही उणीव राहिल्यास क्षमा करावी.

उत्तम लक्षणें घ्यावीं । मूर्खलक्षणें त्यागावीं । पुढिले समासी आघवीं । निरोपिलीं ॥ ७४ ॥

चांगली, उत्तम लक्षणे अंगीकारावीत आणि मूर्खांची लक्षणे सोडून द्यावीत. ती सर्व चांगली लक्षणे पुढील समासात सांगितली आहेत.