मागां बोलिला तमोगुण । जो दुःखदायक दारुण । आतां ऐका सत्वगुण । परम दुल्लभ ॥ १ ॥

यापूर्वी अतिशय दुःखदायक असा तमोगुण सांगितला. आता अत्यंत दुर्लभ असा सत्त्वगुण ऐका.

जो भजनाचा आधार । जो योगियांची थार । जो निरसी संसार । दुःखमूळ जो ॥ २ ॥

जो भजनाचा आधार आहे, जो योग्यांचा आश्रयस्थान आहे, आणि जो दुःखाचे मूळ असलेल्या संसाराचे निरसन करतो, तो सत्त्वगुण होय.

जेणें होये उत्तम गती । मार्ग फुटे भगवंतीं । जेणें पाविजे मुक्ती । सायोज्यता ते ॥ ३ ॥

ज्यामुळे उत्तम गती प्राप्त होते, ज्यामुळे भगवंताप्रत जाण्याचा मार्ग खुला होतो, आणि ज्यामुळे सायुज्य मुक्ती प्राप्त होते, तोच सत्त्वगुण होय.

जो भक्तांचा कोंवसा । जो भवार्णवींचा भर्वसा । मोक्षलक्ष्मीची दशा । तो सत्वगुण ॥ ४ ॥

जो भक्तांचे कवच आहे, जो संसारसागरातील भरवसा आहे, आणि जो मोक्षलक्ष्मीच्या प्राप्तीची अवस्था आहे, तो सत्त्वगुण होय.

जो परमार्थाचें मंडण । जो महंतांचें भूषण । रजतमाचें निर्शन । तो सत्वगुण ॥ ५ ॥

जो परमार्थाचा शृंगार आहे, जो महंतांचे भूषण आहे, आणि जो रज-तम गुणांचा नाश करतो, तो सत्त्वगुण होय.

जो परमसुखकारी । जो आनंदाची लहरी । दे‍ऊनियां, निवारी- । जन्ममृत्य ॥ ६ ॥

जो परम सुख देणारा आहे, जो आनंदाची लहर देतो, आणि तो देऊन जन्ममृत्यूचे चक्र निवारण करतो, तो सत्त्वगुण होय.

जो अज्ञानाचा सेवट । जो पुण्याचें मूळ पीठ । जयाचेनि सांपडे वाट । परलोकाची ॥ ७ ॥

जो अज्ञानाचा अंत घडवतो, जो पुण्याचे मूळ आधारस्थान आहे, आणि ज्यामुळे परलोकाची, म्हणजे मोक्षाची, वाट सापडते, तो सत्त्वगुण होय.

ऐसा हा सत्वगुण । देहीं उमटतां आपण । तये क्रियेचें लक्षण । ऐसें असे ॥ ८ ॥

असा हा सत्त्वगुण देहात प्रकट झाला असता, त्याच्या कृतीचे लक्षण असे असते.

ईश्वरीं प्रेमा अधिक । प्रपंच संपादणे लोकिक । सदा सन्निध विवेक । तो सत्वगुण ॥ ९ ॥

ईश्वरावर अधिक प्रेम असते, संसारही लौकिकरीत्या व्यवहारापुरता सांभाळला जातो, आणि विवेक सदैव जवळ असतो, तो सत्त्वगुण होय.

संसारदुःख विसरवी । भक्तिमार्ग विमळ दावी । भजनक्रिया उपजवी । तो सत्वगुण ॥ १० ॥

संसाराचे दुःख विसरायला लावतो, निर्मळ भक्तिमार्ग दाखवतो, आणि भजनाची कृती उत्पन्न करतो, तो सत्त्वगुण होय.

परमार्थाची आवडी । उठे भावार्थाची गोडी । परोपकारीं तांतडी । तो सत्वगुण ॥ ११ ॥

परमार्थाची आवड निर्माण होते, श्रद्धेची गोडी उत्पन्न होते, आणि परोपकार करण्याची तत्परता असते, तो सत्त्वगुण होय.

स्नानसंध्या पुण्यसीळ । अभ्यांतरींचा निर्मळ । शरीर वस्त्रें सोज्वळ । तो सत्वगुण ॥ १२ ॥

स्नान-संध्या करणारा, पुण्यशील स्वभावाचा, आतून निर्मळ आणि शरीर-वस्त्रही स्वच्छ ठेवणारा, हा सत्त्वगुण होय.

येजन आणी याजन । आधेन आणी अध्यापन । स्वयें करी दानपुण्य । तो सत्वगुण ॥ १३ ॥

यज्ञ करणे-करवणे, अध्ययन-अध्यापन करणे, आणि स्वतः दानधर्म करणे, हा सत्त्वगुण होय.

निरूपणाची आवडी । जया हरिकथेची गोडी । क्रिया पालटे रोकडी । तो सत्वगुण ॥ १४ ॥

निरूपण ऐकण्याची आवड असते, हरिकथेची गोडी लागते, आणि त्यामुळे आपल्या वर्तनात लगेच सकारात्मक बदल घडतो, तो सत्त्वगुण होय.

अश्वदानें गजदानें । गोदानें भूमिदानें । नाना रत्नांचीं दानें- । करी, तो सत्वगुण ॥ १५ ॥

घोडे, हत्ती, गाई, जमीन आणि नाना रत्नांचे दान करणे, हा सत्त्वगुण होय.

धनदान वस्त्रदान । अन्नदान उदकदान । करी ब्राह्मणसंतर्पण । तो सत्वगुण ॥ १६ ॥

धन, वस्त्र, अन्न आणि पाणी यांचे दान करणे, आणि ब्राह्मणांना भोजन देणे, हा सत्त्वगुण होय.

कार्तिकस्नानें माघस्नानें । व्रतें उद्यापनें दानें । निःकाम तीर्थें उपोषणे । तो सत्वगुण ॥ १७ ॥

कार्तिक स्नान, माघ स्नान, व्रते, त्यांची सांगता, दाने, आणि निष्काम बुद्धीने केलेली तीर्थयात्रा व उपवास, हा सत्त्वगुण होय.

सहस्रभोजनें लक्षभोजनें । विविध प्रकारींचीं दानें । निःकाम करी सत्वगुणें । कामना रजोगुण ॥ १८ ॥

हजारो-लाखो लोकांना भोजन देणे, नाना प्रकारची दाने करणे - हे सर्व निष्काम बुद्धीने केले तर सत्त्वगुण, पण स्वार्थाच्या इच्छेने केले तर तोच रजोगुण ठरतो.

तीर्थीं अर्पी जो अग्रारें । बांधे वापी सरोवरें । बांधे देवाळयें सिखरें । तो सत्वगुण ॥ १९ ॥

तीर्थक्षेत्री ब्राह्मणांना भूमिदान करणे, विहिरी-तळी बांधणे, आणि शिखरयुक्त देवळे बांधणे, हा सत्त्वगुण होय.

देवद्वारीं पडशाळा । पाईरीया दीपमाळा । वृंदावनें पार पिंपळा- । बांधे, तो सत्वगुण ॥ २० ॥

देवळाच्या दारात प्रवेशशाळा, पायऱ्या, दीपमाळा, तुळशी वृंदावने आणि पिंपळाभोवती पार बांधणे, हा सत्त्वगुण होय.

लावीं वनें उपवनें । पुष्पवाटिका जीवनें । निववी तापस्यांचीं मनें । तो सत्वगुण ॥ २१ ॥

वने, उपवने, फुलबागा आणि जलाशय निर्माण करणे, आणि तपस्व्यांच्या मनांना शांती देणे, हा सत्त्वगुण होय.

संध्यामठ आणि भुयेरीं । पाईरीया नदीतीरीं । भांडारगृहें देवद्वारीं । बांधें, तो सत्वगुण ॥ २२ ॥

संध्येसाठी मठ, भुयारी तळघरे, नदीतीरी पायऱ्या, आणि देवळाच्या दारात भांडारगृहे बांधणे, हा सत्त्वगुण होय.

नाना देवांचीं जे स्थानें । तेथें नंदादीप घालणें । वाहे आळंकार भूषणें । तो सत्वगुण ॥ २३ ॥

विविध देवस्थानांत अखंड तेवणारा नंदादीप लावणे, आणि देवाला अलंकार-भूषणे अर्पण करणे, हा सत्त्वगुण होय.

जेंगट मृदांग टाळ । दमामे नगारे काहळ । नाना वाद्यांचे कल्लोळ । सुस्वरादिक ॥ २४ ॥

झांज, मृदंग, टाळ, नगारे, कर्णे यांसारखी नाना वाद्ये सुस्वरात वाजवणे,

नाना समग्री सुंदर । देवाळईं घाली नर । हरिभजनीं जो तत्पर । तो सत्वगुण ॥ २५ ॥

अशी नाना सुंदर सामग्री देवळात अर्पण करणे, आणि हरिभजनात तत्पर राहणे, हा सत्त्वगुण होय.

छेत्रें आणी सुखासनें । दिंड्या पताका निशाणें । वाहे चामरें सूर्यापानें । तो सत्वगुण ॥ २६ ॥

छत्र, पालखी, दिंड्या, पताका, निशाणे, चामरे आणि सूर्यछत्र देवाला अर्पण करणे, हा सत्त्वगुण होय.

वृंदावनें तुळसीवने । रंगमाळा संमार्जनें । ऐसी प्रीति घेतली मनें । तो सत्वगुण ॥ २७ ॥

तुळशी वृंदावने, तुळशीची वने, रांगोळ्या-सडा घालणे आणि झाडलोट करणे - अशी आवड मनाने धरणे, हा सत्त्वगुण होय.

सुंदरें नाना उपकर्णें । मंडप चांदवे आसनें । देवाळईं समर्पणें । तो सत्वगुण ॥ २८ ॥

सुंदर अशी नाना उपसाधने, मंडप, शामियाने आणि आसने देवळात अर्पण करणे, हा सत्त्वगुण होय.

देवाकारणें खाद्य । नाना प्रकारीं नैवेद्य । अपूर्व फळें अर्पी सद्य । तो सत्वगुण ॥ २९ ॥

देवासाठी नाना प्रकारचे खाद्यपदार्थ, नैवेद्य आणि अपूर्व फळे लगेचच अर्पण करणे, हा सत्त्वगुण होय.

ऐसी भक्तीची आवडी । नीच दास्यत्वाची गोडी । स्वयें देवद्वार झाडी । तो सत्वगुण ॥ ३० ॥

अशी भक्तीची आवड असणे, स्वतःला नीच दास मानण्याची गोडी वाटणे, आणि स्वतः देवळाचे दार झाडणे, हा सत्त्वगुण होय.

तिथी पर्व मोहोत्साव । तेथें ज्याचा अंतर्भाव । काया वाचा मनें सर्व- । अर्पी, तो सत्वगुण ॥ ३१ ॥

तिथी, पर्व आणि उत्सवांत मनःपूर्वक सहभागी होणे, आणि शरीर-वाणी-मनाने सर्वस्व अर्पण करणे, हा सत्त्वगुण होय.

हरिकथेसी तत्पर । गंधें माळा आणी धुशर । घे‍ऊन उभीं निरंतर । तो सत्वगुण ॥ ३२ ॥

हरिकथेत सदैव तत्पर राहणे, गंध-माळा आणि धूप-अगरबत्ती घेऊन पूजेसाठी सतत तयार उभे राहणे, हा सत्त्वगुण होय.

नर अथवा नारी । येथानुशक्ति सामग्री । घे‍ऊन उभीं देवद्वारीं । तो सत्वगुण ॥ ३३ ॥

स्त्री असो वा पुरुष, आपापल्या शक्तीप्रमाणे पूजासामग्री घेऊन देवाच्या दारात उभे राहणे, हा सत्त्वगुण होय.

महत्कृत्य सांडून मागें । देवास ये लागवेगें । भक्ति निकट आंतरंगें । तो सत्वगुण ॥ ३४ ॥

मोठी कार्ये बाजूला ठेवून देवाकडे तत्परतेने धाव घेणे, आणि अंतःकरणापासून भक्ती जवळ बाळगणे, हा सत्त्वगुण होय.

थोरपण सांडून दुरी । नीच कृत्य आंगीकारी । तिष्ठत उभा देवद्वारीं । तो सत्वगुण ॥ ३५ ॥

आपला मोठेपणा दूर सारून हलकी-सलकी कामेही स्वीकारणे, आणि देवाच्या दारात नम्रपणे उभे राहणे, हा सत्त्वगुण होय.

देवालागीं उपोषण । वर्जी तांबोल भोजन । नित्य नेम जप ध्यान- । करी, तो सत्वगुण ॥ ३६ ॥

देवासाठी उपवास करणे, विडा-भोजन वर्ज्य करणे, आणि नित्यनियमाने जप-ध्यान करणे, हा सत्त्वगुण होय.

शब्द कठीण न बोले । अतिनेमेसी चाले । योगू जेणें तोषविले । तो सत्वगुण ॥ ३७ ॥

कठोर शब्द न बोलणे, अत्यंत नियमबद्ध आचरण ठेवणे, आणि अशा वर्तनाने योग्यांनाही संतुष्ट करणे, हा सत्त्वगुण होय.

सांडूनिया अभिमान । निःकाम करी कीर्तन । श्वेद रोमांच स्फुराण । तो सत्वगुण ॥ ३८ ॥

अभिमान सोडून निष्काम बुद्धीने कीर्तन करणे, आणि त्यात इतके तल्लीन होणे की घाम फुटतो व अंगावर रोमांच उभे राहतात, ही अवस्था सत्त्वगुण होय.

अंतरीं देवाचें ध्यान । तेणें निडारले नयन । पडे देहाचें विस्मरण । तो सत्वगुण ॥ ३९ ॥

अंतःकरणात देवाचे ध्यान इतके एकाग्र होते की डोळे स्तब्ध होतात, आणि देहाचाही विसर पडतो, ही अवस्था सत्त्वगुण होय.

हरिकथेची अति प्रीति । सर्वथा नये विकृती । आदिक प्रेमा आदि‍अंतीं । तो सत्वगुण ॥ ४० ॥

हरिकथेवर अत्यंत प्रीती असते, त्यात कधीही चुकीचा बदल येत नाही, आणि सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत तेवढेच प्रेम टिकून राहते, हा सत्त्वगुण होय.

मुखीं नाम हातीं टाळी । नाचत बोले ब्रीदावळी । घे‍ऊन लावी पायधुळी । तो सत्वगुण ॥ ४१ ॥

मुखात नामस्मरण, हातात टाळ, नाचत नाचत भगवंताच्या स्तुतीचे बोल उच्चारणे, आणि संतांची पायधूळ मस्तकी लावणे, हा सत्त्वगुण होय.

देहाभिमान गळे । विषईं वैराग्य प्रबळे । मिथ्या माया ऐसें कळे । तो सत्वगुण ॥ ४२ ॥

देहाभिमान गळून पडतो, विषयांविषयी वैराग्य प्रबळ होते, आणि ही सर्व माया मिथ्या, भासमान आहे असे कळू लागते, हा सत्त्वगुण होय.

कांहीं करावा उपाये । संसारीं गुंतोन काये । उकलवी ऐसें हृदये । तो सत्वगुण ॥ ४३ ॥

"संसारात गुंतून राहून काय उपयोग? यातून सुटण्याचा काहीतरी उपाय करावा" अशी जाणीव हृदयात उत्पन्न होते, तो सत्त्वगुण होय.

संसारासी त्रासे मन । कांहीं करावें भजन । ऐसें मनीं उठे ज्ञान । तो सत्वगुण ॥ ४४ ॥

संसाराचा मनाला त्रास वाटू लागतो, आणि "काहीतरी भजन करावे" असे ज्ञान मनात जागृत होते, तो सत्त्वगुण होय.

असतां आपुले आश्रमीं । अत्यादरें नित्यनेमी । सदा प्रीती लागे रामीं । तो सत्वगुण ॥ ४५ ॥

आपल्या आश्रमधर्मात राहूनही अत्यंत आदराने नित्यनियम पाळणे, आणि सदैव भगवंतावर प्रीती लागून राहणे, हा सत्त्वगुण होय.

सकळांचा आला वीट । परमार्थीं जो निकट । आघातीं उपजे धारिष्ट । तो सत्वगुण ॥ ४६ ॥

सर्व विषयोपभोगांचा कंटाळा येतो, परमार्थाच्या जवळ ओढा लागतो, आणि संकटांतही धैर्य निर्माण होते, तो सत्त्वगुण होय.

सर्वकाळ उदासीन । नाना भोगीं विटे मन । आठवे भगवद्भसजन । तो सत्वगुण ॥ ४७ ॥

सतत उदासीन, विरक्त वृत्ती राहते, नाना भोगांचा मनाला वीट येतो, आणि भगवद्भजनाची आठवण येते, तो सत्त्वगुण होय.

पदार्थीं न बैसे चित्त । मनीं आठवे भगवंत । ऐसा दृढ भावार्थ । तो सत्वगुण ॥ ४८ ॥

जड पदार्थांत चित्त रमत नाही, मनात भगवंताचीच आठवण राहते - असा दृढ भाव, हा सत्त्वगुण होय.

लोक बोलती विकारी । तरी आदिक प्रेमा धरी । निश्चय बाणे अंतरीं । तो सत्वगुण ॥ ४९ ॥

लोक टीका करोत, वाईट बोलोत, तरीही भगवंताविषयीचे प्रेम अधिकच वाढते, आणि अंतःकरणात दृढ निश्चय बाणतो, तो सत्त्वगुण होय.

अंतरीं स्फूर्ती स्फुरे । सस्वरूपीं तर्क भरे । नष्ट संदेह निवारे । तो सत्वगुण ॥ ५० ॥

अंतःकरणात आत्मज्ञानाची स्फूर्ती जागृत होते, स्वस्वरूपाविषयी विचार-तर्क वाढतो, आणि संशयाचा नाश होऊन तो दूर होतो, तो सत्त्वगुण होय.

शरीर लावावें कारणीं । साक्षेप उठे अंतःकर्णी । सत्वगुणाची करणी । ऐसी असे ॥ ५१ ॥

शरीराला योग्य कारणी लावावे असे वाटते, आणि अंतःकरणात तशी तळमळ उठते - सत्त्वगुणाचे कार्य असे असते.

शांति क्ष्मा आणि दया । निश्चय उपजे जया । सत्वगुण जाणावा तया । अंतरीं आला ॥ ५२ ॥

ज्याच्या ठायी शांती, क्षमा आणि दया यांचा दृढपणा निर्माण होतो, त्याच्या अंतःकरणात सत्त्वगुण आला आहे असे जाणावे.

आले अतीत अभ्यागत । जाऊं नेदी जो भुकिस्त । येथानुशक्ती दान देन । तो सत्वगुण ॥ ५३ ॥

आलेल्या अतिथी-पाहुण्याला उपाशी परत जाऊ देत नाही, आणि आपल्या शक्तीप्रमाणे दान देतो, तो सत्त्वगुण होय.

तडितापडी दैन्यवाणें । आलें आश्रमाचेनि गुणें । तयालागीं स्थळ देणें । तो सत्वगुण ॥ ५४ ॥

अचानक संकटात सापडून दीनवाणे झालेले कोणी आपल्या आश्रयाला आले असता, त्याला आसरा देणे, हा सत्त्वगुण होय.

आश्रमीं अन्नची आपदा । परी विमुख नव्हे कदा । शक्तिनुसार दे सर्वदा । तो सत्वगुण ॥ ५५ ॥

आपल्या आश्रमात अन्नाची टंचाई असली तरी कधीही मागणाऱ्याला विन्मुख न करणे, आणि नेहमी आपल्या शक्तीप्रमाणे देत राहणे, हा सत्त्वगुण होय.

जेणें जिंकिली रसना । तृप्त जयाची वासना । जयास नाहीं कामना । तो सत्वगुण ॥ ५६ ॥

ज्याने जिभेवर, चवीच्या आसक्तीवर विजय मिळवला आहे, ज्याची वासना तृप्त आहे, आणि ज्याला कोणतीही कामना उरलेली नाही, तो सत्त्वगुण होय.

होणार तैसें होत जात । प्रपंचीं जाला आघात । डळमळिना ज्याचें चित्त । तो सत्वगुण ॥ ५७ ॥

जे व्हायचे तेच होत असते; संसारात कितीही आघात झाला तरी ज्याचे चित्त डळमळत नाही, तो सत्त्वगुण होय.

येका भगवंताकारणें । सर्व सुख सोडिलें जेणें । केलें देहाचें सांडणें । तो सत्वगुण ॥ ५८ ॥

केवळ एका भगवंतासाठी ज्याने सर्व सुखांचा त्याग केला आहे, आणि देहाचीही पर्वा सोडली आहे, तो सत्त्वगुण होय.

विषईं धांवे वासना । परी तो कदा डळमळिना । ज्याचें धारिष्ट चळेना । तो सत्वगुण ॥ ५९ ॥

विषयांकडे वासना धावत असली तरी जो कधीच डळमळत नाही, आणि ज्याचे धैर्य ढळत नाही, तो सत्त्वगुण होय.

देह आपदेनें पीडला । क्षुधे तृषेनें वोसावला । तरी निश्चयो राहिला । तो सत्वगुण ॥ ६० ॥

शरीर संकटाने पीडलेले असो, भूक-तहानेने व्याकुळ झालेले असो, तरीही परमार्थाचा निश्चय ढळत नाही, तो सत्त्वगुण होय.

श्रवण आणी मनन । निजध्यासें समाधान । शुद्ध जालें आत्मज्ञान । तो सत्वगुण ॥ ६१ ॥

श्रवण, मनन आणि निदिध्यासाने, म्हणजे सतत चिंतनाने, समाधान प्राप्त होते, आणि आत्मज्ञान शुद्ध होते, तो सत्त्वगुण होय.

जयास अहंकार नसे । नैराशता विलसे । जयापासीं कृपा वसे । तो सत्वगुण ॥ ६२ ॥

ज्याच्या ठायी अहंकार नाही, ज्याच्याजवळ इच्छारहितता आनंदाने नांदते, आणि ज्याच्याजवळ कृपाळू वृत्ती वसते, तो सत्त्वगुण होय.

सकळांसीं नम्र बोले । मर्यादा धरून चाले । सर्व जन तोषविले । तो सत्वगुण ॥ ६३ ॥

सर्वांशी नम्रपणे बोलतो, मर्यादा राखून वागतो, आणि सर्व लोकांना संतुष्ट ठेवतो, तो सत्त्वगुण होय.

सकळ जनासीं आर्जव । नाहीं विरोधास ठाव । परोपकारीं वेची जीव । तो सत्वगुण ॥ ६४ ॥

सर्व लोकांशी सरळपणे-प्रेमळपणे वागतो, कुणाशी वैर धरत नाही, आणि परोपकारासाठी आपला जीवही खर्च करतो, तो सत्त्वगुण होय.

आपकार्याहून जीवीं । परकार्यसिद्धी करावी । मरोन कीर्ती उरवावी । तो सत्वगुण ॥ ६५ ॥

स्वतःच्या कामापेक्षाही मनापासून दुसऱ्याचे काम पूर्ण करावे, आणि मरणानंतरही आपली कीर्ती मागे उरवावी, अशी वृत्ती, हा सत्त्वगुण होय.

पराव्याचे दोषगुण । दृष्टीस देखे आपण । समुद्राऐसी साठवण । तो सत्वगुण ॥ ६६ ॥

दुसऱ्याचे दोष व गुण दोन्ही स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहतो, पण समुद्रासारखी सर्व काही सामावून घेण्याची सहनशीलता असते, तो सत्त्वगुण होय.

नीच उत्तर साहाणें । प्रत्योत्तर न देणें । आला क्रोध सावरणें । तो सत्वगुण ॥ ६७ ॥

हलक्या दर्जाचे उर्मट बोलणे सहन करणे, त्याला प्रत्युत्तर न देणे, आणि आलेला राग स्वतःच आवरणे, हा सत्त्वगुण होय.

अन्यायेंवीण गांजिती । नानापरी पीडा करिती । तितुकेंहि साठवी चित्तीं । तो सत्वगुण ॥ ६८ ॥

विनाकारण छळ करत असले, नाना प्रकारे पीडा देत असले, तरीही ते सर्व मनात सामावून घेतो, सहन करतो, तो सत्त्वगुण होय.

शरीरें घीस साहाणें । दुर्जनासीं मिळोन जाणें । निंदकास उपकार करणें । हा सत्वगुण ॥ ६९ ॥

शरीराने कष्ट-त्रास सहन करणे, दुर्जनांतही मिसळून राहणे, आणि आपली निंदा करणाऱ्यावरही उपकार करणे, हा सत्त्वगुण होय.

मन भलतीकडे धावें । तें विवेकें आवराअवें । इंद्रियें दमन करावें । तो सत्वगुण ॥ ७० ॥

मन इकडेतिकडे भलतीकडे धावले तर त्याला विवेकाने आवरणे, आणि इंद्रियांचे दमन करणे, हा सत्त्वगुण होय.

सत्क्रिया आचरावी । असत्क्रिया त्यागावी । वाट भक्तीची धरावी । तो सत्वगुण ॥ ७१ ॥

चांगल्या कृती आचराव्यात, वाईट कृती सोडून द्याव्यात, आणि भक्तीचा मार्ग धरावा, हा सत्त्वगुण होय.

जया आवडे प्रातःस्नान । आवडे पुराणश्रवण । नाना मंत्रीं देवतार्चन- । करी, तो सत्वगुण ॥ ७२ ॥

ज्याला पहाटेचे स्नान आवडते, पुराणश्रवणाची आवड असते, आणि नाना मंत्रांनी देवाची पूजा करतो, तो सत्त्वगुण होय.

पर्वकाळीं अतिसादर । वसंतपूजेस तत्पर । जयंत्यांची प्रीती थोर । तो सत्वगुण ॥ ७३ ॥

पर्वकाळी विशेष आदर बाळगतो, वसंतपूजेसाठी तत्पर असतो, आणि देवतांच्या जयंत्यांविषयी मोठे प्रेम असते, तो सत्त्वगुण होय.

विदेसिं मेलें मरणें । तयास संस्कार देणें । अथवा सादर होणें । तो सत्वगुण ॥ ७४ ॥

परमुलखी कोणी मरण पावले असता त्याला अंत्यसंस्कार देणे, किंवा त्यासाठी आदरपूर्वक पुढाकार घेणे, हा सत्त्वगुण होय.

कोणी येकास मारी । तयास जाऊन वारी । जीव बंधनमुक्त करी । तो सत्वगुण ॥ ७५ ॥

कोणी एखाद्याला मारत असेल तर जाऊन त्याला थांबवणे, आणि बंधनात अडकलेल्या जिवाला मुक्त करणे, हा सत्त्वगुण होय.

लिंगें लाहोलीं अभिशेष । नामस्मरणीं विश्वास । देवदर्शनीं अवकाश । तो सत्वगुण ॥ ७६ ॥

शिवलिंगांचा अभिषेक करणे, नामस्मरणावर श्रद्धा ठेवणे, आणि देवदर्शनासाठी वेळ काढणे, हा सत्त्वगुण होय.

संत देखोनि धावें । परम सुख हेलावे । नमस्कारी सर्वभावें । तो सत्वगुण ॥ ७७ ॥

संतांना पाहताच त्यांच्याकडे धाव घेतो, मनात परम सुखाची लहर उठते, आणि मनोभावे नमस्कार करतो, तो सत्त्वगुण होय.

संतकृपा होय जयास । तेणें उद्धरिला वंश । तो ईश्वराचा अंश । सत्वगुणें ॥ ७८ ॥

ज्याच्यावर संतांची कृपा होते, त्याने आपल्या वंशाचा उद्धार केला असे मानले जाते. सत्त्वगुणामुळे तो जणू ईश्वराचाच अंश बनतो.

सन्मार्ग दाखवी जना । जो लावी हरिभजना । ज्ञान सिकवी अज्ञाना । तो सत्वगुण ॥ ७९ ॥

लोकांना सन्मार्ग दाखवतो, त्यांना हरिभजनाला लावतो, आणि अज्ञानी लोकांना ज्ञान शिकवतो, तो सत्त्वगुण होय.

आवडे पुण्य संस्कार । प्रदक्षणा नमस्कार । जया राहे पाठांतर । तो सत्वगुण ॥ ८० ॥

पुण्यकारक संस्कार आवडतात, प्रदक्षिणा-नमस्कार आवडतात, आणि ज्याला धर्मग्रंथ-स्तोत्रे पाठ राहतात, तो सत्त्वगुण होय.

भक्तीचा हव्यास भारी । ग्रंथसामग्री जो करी । धातुमूर्ति नानापरी । पूजी, तो सत्वगुण ॥ ८१ ॥

भक्तीची तीव्र आवड असते, धर्मग्रंथ आणि पूजासाहित्य तयार करतो, आणि नाना धातूंच्या मूर्तींची पूजा करतो, तो सत्त्वगुण होय.

झळफळित उपकर्णें । माळा गवाळी आसनें । पवित्रे सोज्वळें वसनें । तो सत्वगुण ॥ ८२ ॥

चकाकणारी पूजासाधने, माळा, आसने आणि पवित्र-स्वच्छ वस्त्रे बाळगणे, हा सत्त्वगुण होय.

परपीडेचें वाहे दुःख । परसंतोषाचें सुख । वैराग्य देखोन हरिख- । मानी, तो सत्वगुण ॥ ८३ ॥

दुसऱ्याच्या दुःखाने दुःखी होतो, दुसऱ्याच्या सुखाने सुखी होतो, आणि दुसऱ्याचे वैराग्य पाहून त्याला आनंद वाटतो, तो सत्त्वगुण होय.

परभूषणें भूषण । परदूषणें दूषण । परदुःखें सिणे जाण । तो सत्वगुण ॥ ८४ ॥

दुसऱ्याच्या गौरवाने स्वतःही शोभिवंत वाटते, दुसऱ्याच्या दोषाने स्वतःलाही दोष वाटतो, आणि दुसऱ्याच्या दुःखाने स्वतःही कष्टी होतो, तो सत्त्वगुण होय.

आतां असों हें बहुत । देवीं धर्मीं ज्याचें चित्त । भजे कामनारहित । तो सत्वगुण ॥ ८५ ॥

आता हे इथेच थांबवतो; देव आणि धर्म यांत ज्याचे चित्त गुंतलेले असते, आणि जो कोणत्याही इच्छेशिवाय भजन करतो, तो सत्त्वगुण होय.

ऐसा हा सत्वगुण सात्विक । संसारसागरीं तारक । येणें उपजे विवेक । ज्ञानमार्गाचा ॥ ८६ ॥

असा हा सात्त्विक सत्त्वगुण संसारसागरातून तारून नेणारा आहे. यामुळेच ज्ञानमार्गाचा विवेक उत्पन्न होतो.

सत्वगुणें भगवद्भ क्ती । सत्वगुणें ज्ञानप्राप्ती । सत्वगुणें सायोज्यमुक्ती । पाविजेते ॥ ८७ ॥

सत्त्वगुणामुळेच भगवद्भक्ती साध्य होते, सत्त्वगुणामुळेच ज्ञानप्राप्ती होते, आणि सत्त्वगुणामुळेच सायुज्य मुक्ती, म्हणजे परमेश्वराशी ऐक्यरूप मोक्ष, प्राप्त होते.

ऐसी सत्वगुणाची स्थिती । स्वल्प बोलिलें येथामती । सावध हो‍ऊन श्रोतीं । पुढें अवधान द्यावें ॥ ८८ ॥

अशी सत्त्वगुणाची स्थिती आहे; ती आपल्या बुद्धीप्रमाणे थोडक्यात सांगितली. श्रोत्यांनी सावध राहून पुढेही लक्ष द्यावे.