मागां बोलिला रजोगुण । क्रियेसहित लक्षण । आतां ऐका तमोगुण । तोहि सांगिजेल ॥ १ ॥

यापूर्वी रजोगुण त्याच्या कृतीसह लक्षणांसकट सांगितला. आता तमोगुणही तसाच सांगितला जाईल, तो ऐका.

संसारीं दुःखसंमंध । प्राप्त होतां उठे खेद । कां अद्भुुत आला क्रोध । तो तमोगुण ॥ २ ॥

संसारात दुःखाचा प्रसंग आला की मनाला खेद वाटतो, किंवा अनावर असा क्रोध येतो, ती वृत्ती तमोगुण होय.

शेरीरीं क्रोध भरतां । नोळखे माता पिता । बंधु बहिण कांता । ताडी, तो तमोगुण ॥ ३ ॥

शरीरात क्रोध भरून आला की माणूस आई-वडील ओळखत नाही, आणि भाऊ, बहीण, पत्नीलाही मारहाण करतो, तो तमोगुण होय.

दुसर्यामचा प्राण घ्यावा । आपला आपण स्वयें द्यावा । विसरवी जीवभावा । तो तमोगुण ॥ ४ ॥

दुसऱ्याचा जीव घ्यावा, किंवा स्वतःचाच जीव स्वतः द्यावा, असे वाटणे; जीवाचे सर्व भानच विसरायला लावते, ती वृत्ती तमोगुण होय.

भरलें क्रोधाचें काविरें । पिश्याच्यापरी वावरे । नाना उपायें नावरे । तो तमोगुण ॥ ५ ॥

क्रोधाचे वेड मनात भरते आणि माणूस भुताटकी लागल्यासारखा वावरतो; कोणत्याही उपायाने आवरला जात नाही, तो तमोगुण होय.

आपला आपण शस्त्रपात । पराचा करी घात । ऐसा समय वर्तत । तो तमोगुण ॥ ६ ॥

स्वतःवरच शस्त्रप्रहार करून घेतो, किंवा दुसऱ्याचा घात करतो - अशी वेळ ज्यामुळे येते, तो तमोगुण होय.

डोळा युध्यचि पाहवें । रण पडिलें तेथें जावें । ऐसें घेतलें जीवें । तो तमोगुण ॥ ७ ॥

सतत युद्धच पाहावेसे वाटते, रणांगण जिथे मांडले असेल तिथे जावेसे वाटते - असे जिवाला वेड लागते, तो तमोगुण होय.

अखंड भ्रांती पडे । केला निश्चय विघडे । अत्यंत निद्रा आवडे । तो तमोगुण ॥ ८ ॥

सतत भ्रम-गोंधळ मनात राहतो, केलेला निश्चय ढासळतो, आणि अतिशय झोप आवडते, तो तमोगुण होय.

क्षुधा जयाची वाड । नेणे कडु अथवा गोड । अत्यंत जो कां मूढ । तो तमोगुण ॥ ९ ॥

ज्याची भूक अवाढव्य असते, ज्याला कडू आणि गोड यातील फरकच कळत नाही, आणि जो अत्यंत मूढ, जड बुद्धीचा असतो, तो तमोगुण होय.

प्रीतिपात्र गेलें मरणें । तयालागीं जीव देणें । स्वयें आत्महत्या करणें । तो तमोगुण ॥ १० ॥

प्रिय व्यक्ती मरण पावली की तिच्यासाठी स्वतःचा जीव देणे, स्वतःच आत्महत्या करणे, हे तमोगुण होय.

किडा मुंगी आणी स्वापद । यांचा करूं आवडे वध । अत्यंत जो कृपामंद । तो तमोगुण ॥ ११ ॥

किडा, मुंगी आणि इतर प्राणी यांचा वध करावासा वाटतो, आणि ज्याच्या मनात दयाच नाही, तो तमोगुण होय.

स्त्रीहत्या बाळहत्या । द्रव्यालागीं ब्रह्मत्या । करूं आवडे गोहत्या । तो तमोगुण ॥ १२ ॥

स्त्रीहत्या, बालहत्या, धनासाठी ब्रह्महत्या, आणि गोहत्या करावीशी वाटते, तो तमोगुण होय.

विसळाचेनि नेटें । वीष घ्यावेंसें वाटे । परवध मनीं उठे । तो तमोगुण ॥ १३ ॥

आवेगाच्या भरात विष प्यावेसे वाटते, आणि दुसऱ्याचा वध करावा असा विचार मनात उठतो, तो तमोगुण होय.

अंतरीं धरूनि कपट । पराचें करी तळपट । सदा मस्त सदा उद्धट । तो तमोगुण ॥ १४ ॥

मनात कपट धरून दुसऱ्याचे सर्वस्व नष्ट करून टाकतो, आणि सदा उन्मत्त, सदा उद्धट असतो, तो तमोगुण होय.

कळह व्हावा ऐसें वाटे । झोंबी घ्यावी ऐसें उठे । अन्तरी द्वेष प्रगटे । तो तमोगुण ॥ १५ ॥

भांडण व्हावे असे वाटते, मारामारी करावी असे मनात उठते, आणि अंतःकरणात द्वेष प्रकट होतो, तो तमोगुण होय.

युध्य देखावें ऐकावें । स्वयें युध्यचि करावें । मारावें कीं मरावें । तो तमोगुण ॥ १६ ॥

युद्ध पाहावे, ऐकावे, आणि स्वतः युद्धच करावे, मारावे किंवा मरावे - अशी इच्छा, हा तमोगुण होय.

मत्सरें भक्ति मोडावी । देवाळयें विघडावीं । फळतीं झाडें तोडावीं । तो तमोगुण ॥ १७ ॥

मत्सरामुळे भक्तीचा भंग करावा, देवळे उद्ध्वस्त करावीत, फळांनी बहरलेली झाडे तोडावीत - अशी वृत्ती तमोगुण होय.

सत्कर्में ते नावडती । नाना दोष ते आवडती । पापभय नाहीं चित्ती । तो तमोगुण ॥ १८ ॥

चांगली कृत्ये आवडत नाहीत, उलट नाना दोषच आवडतात, आणि मनात पापाचे भयच नसते, तो तमोगुण होय.

ब्रह्मवृत्तीचा उछेद । जीवमात्रास देणें खेद । करूं आवडे अप्रमाद । तो तमोगुण ॥ १९ ॥

सात्त्विक आचरणाचा संपूर्ण नाश करणे, सर्व प्राणिमात्रांना दुःख देणे, आणि असे करताना काही चूक वाटतच नाही, ही वृत्ती तमोगुण होय.

आग्नप्रळये शस्त्रप्रळये । भूतप्रळये वीषप्रळये । मत्सरें करीं जीवक्षये । तो तमोगुण ॥ २० ॥

आगीने, शस्त्राने, भुताटकीने किंवा विषाने - मत्सरापोटी जीवांचा संहार करणे, हा तमोगुण होय.

परपीडेचा संतोष । निष्ठुरपणाचा हव्यास । संसाराचा नये त्रास । तो तमोगुण ॥ २१ ॥

दुसऱ्याला पीडा दिल्याने संतोष वाटतो, निष्ठुरपणाचा हव्यास असतो, आणि पापकृत्यांचाही त्रास वाटत नाही, तो तमोगुण होय.

भांडण लाऊन द्यावें । स्वयें कौतुक पाहावें । कुबुद्धि घेतली जीवें । तो तमोगुण ॥ २२ ॥

भांडण लावून द्यावे आणि स्वतः त्याची मजा पाहावी - अशी दुर्बुद्धी जिवाने घेतली, तो तमोगुण होय.

प्राप्त जालियां संपत्ती । जीवांस करी यातायाती । कळवळा नये चित्तीं । तो तमोगुण ॥ २३ ॥

संपत्ती मिळाल्यावर इतर जिवांना छळतो, आणि मनात त्यांच्याविषयी कणवही येत नाही, तो तमोगुण होय.

नावडे भक्ति नावडे भाव । नावडे तीर्थ नावडे देव । वेदशास्त्र नलगे सर्व । तो तमोगुण ॥ २४ ॥

भक्ती आवडत नाही, श्रद्धा आवडत नाही, तीर्थ आवडत नाही, देव आवडत नाही, आणि वेद-शास्त्र यांचीही जराही पर्वा नसते, तो तमोगुण होय.

स्नानसंध्या नेम नसे । स्वधर्मीं भ्रष्टला दिसे । अकर्तव्य करीतसे । तो तमोगुण ॥ २५ ॥

स्नान-संध्येचा नियम नसतो, स्वधर्मापासून भ्रष्ट झालेला दिसतो, आणि जे करू नये तेच करत असतो, तो तमोगुण होय.

जेष्ठ बंधु बाप माये । त्यांचीं वचनें न साहे । सीघ्रकोपी निघोन जाये । तो तमोगुण ॥ २६ ॥

मोठा भाऊ, वडील, आई यांचे बोलणेही सहन होत नाही, आणि तत्काळ रागावून निघून जातो, तो तमोगुण होय.

उगेंचि खावें उगेंचि असावें । स्तब्ध हो‍ऊन बैसावें । कांहींच स्मरेना स्वभावें । तो तमोगुण ॥ २७ ॥

उगीचच खात राहावे, उगीचच बसून राहावे, स्तब्धपणे बसावे, आणि स्वभावानुसार मन इतके सुन्न-जड होते की काहीच आठवत नाही, तो तमोगुण होय.

चेटकविद्येचा अभ्यास । शस्त्रविद्येचा हव्यास । मल्लविद्या व्हावी ज्यास । तो तमोगुण ॥ २८ ॥

जादूटोणा-चेटूक विद्येचा अभ्यास, शस्त्रविद्येचा हव्यास, आणि मल्लविद्या शिकण्याची तीव्र इच्छा, ही वृत्ती तमोगुण होय.

केले गळाचे नवस । रडिबेडीचे सायास । काष्ठयंत्र छेदी जिव्हेस । तो तमोगुण ॥ २९ ॥

गळ टोचून घेण्याचे नवस करणे, अशा प्रकारचे यातनामय सायास करणे, आणि लाकडी यंत्राने आपली जीभ छाटून घेणे, हे तमोगुण होय.

मस्तकीं भदें जाळावें । पोतें आंग हुरपळावें । स्वयें शस्त्र टोचून घ्यावें । तो तमोगुण ॥ ३० ॥

डोक्यावर निखारे जाळून घ्यावेत, अंग चटके देऊन भाजून घ्यावे, आणि स्वतःच शस्त्र टोचून घ्यावे - असे स्वतःला यातना देणे, हा तमोगुण होय.

देवास सिर वाहावें । कां तें आंग समर्पावें । पडणीवरून घालून घ्यावे । तो तमोगुण ॥ ३१ ॥

देवाला आपले मस्तक अर्पण करावे, किंवा देहच समर्पित करावा, किंवा उंच कड्यावरून स्वतःला झोकून द्यावे, ही वृत्ती तमोगुण होय.

निग्रह करून धरणें । कां तें टांगून घेणें । देवद्वारीं जीव देणें । तो तमोगुण ॥ ३२ ॥

कठोर हट्ट धरून बसणे, किंवा स्वतःला टांगून घेणे, किंवा देवाच्या दारात जीव देणे, ही वृत्ती तमोगुण होय.

निराहार उपोषण । पंचाग्नी धूम्रपान । आपणास घ्यावें पुरून । तो तमोगुण ॥ ३३ ॥

निराहार उपोषण करणे, पंचाग्नी साधना करणे, धुराने स्वतःला भाजून घेणे, किंवा स्वतःला जिवंत पुरून घेणे - असे कठोर देहदंड, हा तमोगुण होय.

सकाम जें का अनुष्ठान । कां तें वायोनिरोधन । अथवा राहावें पडोन । तो तमोगुण ॥ ३४ ॥

एखादी इच्छापूर्तीसाठी कठोर अनुष्ठान करणे, किंवा श्वास रोखून हट्टाने राहणे, किंवा पडून-निपचित राहणे, ही वृत्ती तमोगुण होय.

नखें केश वाढवावे । हस्तचि वर्ते करावे । अथवा वाग्सुंन्य व्हावें । तो तमोगुण ॥ ३५ ॥

नखे आणि केस वाढवत राहणे, हातच ताठ करून उंचावून ठेवणे, किंवा पूर्णपणे मौन धरणे - अशा हट्टी बाह्य कृती, हा तमोगुण होय.

नाना निग्रहें पिडावें । देहदुःखें चर्फडावें । क्रोधें देवांस फोडावें । तो तमोगुण ॥ ३६ ॥

नाना प्रकारच्या हट्टी निग्रहांनी स्वतःला पीडावे, शरीराच्या दुःखाने तडफडावे, आणि रागाच्या भरात देवाच्या मूर्तीही फोडाव्यात, ही वृत्ती तमोगुण होय.

देवाची जो निंदा करी । तो आशाबद्धि अघोरी । जो संतसंग न धरी । तो तमोगुण ॥ ३७ ॥

जो देवाची निंदा करतो, जो आशेच्या बंधनात अडकलेला अघोरी असतो, आणि जो संतांची संगत धरत नाही, तो तमोगुण होय.

ऐसा हा तमोगुण । सांगतां जो असाधारण । परी त्यागार्थ निरूपण । कांहीं येक ॥ ३८ ॥

असा हा तमोगुण आहे, जो सांगू लागल्यास खरोखर अगणित आहे; पण तो सोडून द्यावा यासाठी येथे थोडेसे निरूपण केले आहे.

ऐसें वर्ते तो तमोगुण । परी हा पतनास कारण । मोक्षप्राप्तीचें लक्षण । नव्हे येणें ॥ ३९ ॥

असा वागतो तो तमोगुणी माणूस; पण हा गुण अधोगतीचेच कारण ठरतो. यातून मोक्षप्राप्तीचे लक्षण मुळीच घडत नाही.

केल्या कर्माचें फळ । प्राप्त हो‍ईल सकळ । जन्म दुःखाचें मूळ । तुटेना कीं ॥ ४० ॥

केलेल्या कर्माचे सर्व फळ भोगावेच लागते, आणि त्यामुळे जन्म-दुःखाचे मूळ काही तुटत नाही.

व्हावया जन्माचें खंडण । पाहिजे तो सत्वगुण । तेंचि असे निरुपण । पुढिले समासीं ॥ ४१ ॥

जन्म-मरणाच्या फेऱ्याचा अंत व्हावा असे वाटत असेल, तर सत्त्वगुणच अंगी असणे आवश्यक आहे. त्याचेच निरूपण पुढील समासात केले आहे.