सृष्टीमधें बहू लोक । परिभ्रमणें कळे कौतुक । नाना प्रकारीचे विवेक । आडळों लागती ॥ १ ॥

या सृष्टीत नाना प्रकारचे लोक आहेत. फिरतीने, अनुभवाने अनेक गमतीजमती कळतात आणि निरनिराळ्या प्रकारचे विवेकी विचारही पाहायला मिळतात.

किती प्रपंची जन । अखंड वृत्ति उदासीन । सुखदुःखें समाधान । दंडळेना ॥ २ ॥

संसारात राहूनही ज्यांची वृत्ती सतत उदासीन, अलिप्त असते असे कितीतरी लोक असतात. सुखातही आणि दुःखातही त्यांचे समाधान, त्यांची स्थिरता ढळत नाही.

स्वभावेंचि नेमक बोलती । सहजचि नेमक चालती । अपूर्व बोलण्याची स्थिती । सकळांसी माने ॥ ३ ॥

असे लोक स्वभावतःच नेमके, योग्य बोलतात आणि सहजपणेच योग्य आचरण करतात. त्यांच्या बोलण्याची पद्धत इतकी अपूर्व असते, की ती सर्वांनाच आवडते.

सहजचि ताळज्ञान येतें । स्वभावेंचि रागज्ञान उमटतें । सहजचि कळत जातें । न्यायेनीतिलक्षण ॥ ४ ॥

त्यांना सहजपणेच योग्य-अयोग्याचे भान असते, स्वभावतःच समोरच्याचा स्वभाव, मूड ओळखण्याचे ज्ञान त्यांच्यात उमटते आणि न्याय-नीतीची जाणसुद्धा त्यांना सहजपणे होत असते.

येखादा आडळे गाजी । सकळ लोक अखंड राजी । सदा सर्वदा आवडी ताजी । प्राणीमात्राची ॥ ५ ॥

असा एखादा असामान्य, गुणी माणूस कधीतरी आढळतो, ज्याच्यावर सगळे लोक कायम खूश असतात. सर्व प्राणिमात्रांची त्याच्यावरची प्रीती सदैव ताजी, टवटवीत राहते.

चुकोन उदंड आढळतें । भारी मनुष्य दृष्टीस पडतें । महंताचें लक्षणसें वाटतें । अकस्मात ॥ ६ ॥

क्वचितच असे घडते, की एखादा प्रभावी, थोर माणूस दृष्टीस पडतो आणि अचानक त्याच्यात महंताचे लक्षण असल्यासारखे वाटू लागते.

ऐसा आडळतां लोक । चमत्कारें गुणग्राहिक । क्रिया बोलणें नेमक । प्रत्ययाचें ॥ ७ ॥

असा माणूस आढळला की लोक आश्चर्यचकित होऊन त्याचे गुण ओळखू लागतात, कारण त्याची कृती आणि बोलणे नेमके आणि प्रचितीचे, अनुभवास येणारे असते.

सकळ अवगुणामधें अवगुण । आपले अवगुण वाटती गुण । मोठें पाप करंटपण । चुकेना कीं ॥ ८ ॥

सगळ्या दोषांमध्ये सर्वात मोठा दोष हा, की स्वतःचे दुर्गुण स्वतःलाच गुण वाटतात. हे एक मोठे करंटेपण, मोठे पाप आहे, जे सहसा चुकत नाही.

ढाळेंचि काम होतें सदा । जें जपल्यानें नव्हे सर्वदा । तेथें पीळपेंचाची आपदा । आडळेचिना ॥ ९ ॥

काही गोष्टी माणसाच्या अंगच्या स्वभावानेच सहज घडतात, त्या कितीही जपजाप्य, प्रयत्न केले तरी घडत नाहीत. जिथे हा सहजस्वभाव असतो, तिथे कसलीही ओढाताण, संकट येतच नाही.

येकासी अभ्यासितां न ये । येकासी स्वभावेंचि ये । ऐसा भगवंताचा महिमा काये । कैसा कळेना ॥ १० ॥

एखाद्याला कितीही अभ्यास केला तरी एखादी गोष्ट साधत नाही, तर दुसऱ्याला ती सहजपणे, स्वभावानेच येते. हा भगवंताचा केवढा मोठा महिमा आहे, हे कसे समजावे तेच कळत नाही.

मोठीं राजकारणें चुकती । राजकारणा वढा लागती । नाना चुकीची फजिती । चहुंकडे ॥ ११ ॥

मोठमोठी राजकारणे, व्यवहार चुकतात, त्यांना विलंब लागतो. आणि त्या चुकांमुळे चहूकडे नाचक्की, फजिती होते.

याकारणें चुकों नये । म्हणिजे उदंड उपाये । उपायाचा अपाये । चुकतां होये ॥ १२ ॥

म्हणून यात चूक होऊ नये, यासाठी अनेक उपाय योजावे लागतात. पण जरा जरी चूक झाली, तर तोच उपाय अपायकारक ठरतो.

काये चुकलें तें कळेना । मनुष्याचें मनचि वळेना । खवळला अभिमान गळेना । दोहिंकडे ॥ १३ ॥

नेमके काय चुकले हेच कळत नाही, आणि माणसाचे मन काही वळत नाही. दोन्ही बाजूंनी भडकलेला अहंकार खाली उतरत नाही.

आवघे फडचि नासती । लोकांचीं मनें भंगती । कोठें चुकते युक्ती । कांहीं कळेना ॥ १४ ॥

सगळे मेळावे, सगळे व्यवहार बिघडून जातात, लोकांची मने दुखावली जातात. आणि नेमकी युक्ती कुठे चुकली, हेच कळत नाही.

व्यापेंविण आटोप केला । तो अवघा घसरतचि गेला । अकलेचा बंद नाहीं घातला । दुरीदृष्टीनें ॥ १५ ॥

नीट व्याप, मेहनत न घेता जे आवरून टाकले, ते सगळे ढासळतच गेले, कारण दूरदृष्टीने बुद्धीचा योग्य आवरबंद घातलेलाच नव्हता.

येखादें मनुष्य तें सिळें । त्याचें करणेंचि बावळें नाना विकल्पाचें जाळें । करून टाकी ॥ १६ ॥

एखादा माणूस मूळचाच हट्टी, जड बुद्धीचा असतो, त्याचे वागणेच मूर्खपणाचे असते. असा माणूस नाना प्रकारच्या शंका-कुशंकांचे जाळेच विणून टाकतो.

तें आपणासी उकलेना । दुसयास कांहींच कळेना । नाचे विकल्पें कल्पना । ठाईं ठाईं ॥ १७ ॥

ते जाळे त्याला स्वतःलाही सोडवता येत नाही, आणि दुसऱ्या कोणालाही त्याचा अर्थ कळत नाही. जिथेतिथे नुसती संशयी कल्पनाच नाचत राहते.

त्या गुप्त कल्पना कोणास कळाव्या । कोणें येऊन आटोपाव्या । ज्याच्या त्यानें कराव्या । बळकट बुद्धि ॥ १८ ॥

त्या मनातल्या गुप्त कल्पना दुसऱ्या कुणाला कळणार आणि दुसरे कोण येऊन त्या निस्तरणार? ज्याने त्याने आपली बुद्धी बळकट करून स्वतःच त्या सावरल्या पाहिजेत.

ज्यासी उपाधी आवरेना । तेणें उपाधी वाढवावीना । सावचित करूनियां मना । समाधानें असावें ॥ १९ ॥

ज्याला आपली उपाधी, आपला व्याप सांभाळता येत नाही, त्याने ती अजून वाढवू नये. त्याऐवजी मन सावध ठेवून समाधानाने राहावे.

धांवधावों उपाधी वेष्टी । आपण कष्टी लोक हि कष्टी । हे कामा नये गोष्टी । कुसमुसेची ॥ २० ॥

सतत धावपळ करत उपाधी अंगाभोवती वेढा घालते, त्यामुळे आपणही कष्टी होतो आणि इतर लोकही कष्टी होतात. अशा कुरकुरीच्या, असमाधानाच्या गोष्टी उपयोगाच्या नाहीत.

लोक बहुत कष्टी जाला । आपणहि अत्यंत त्रासला । वेर्थचि केला गल्बला । काअसयासी ॥ २१ ॥

यामुळे लोकही खूप कष्टी झाले आणि आपणही खूप त्रासून गेलो. मग हा सगळा गोंधळ, हा गलबला निष्कारणच केला, असे म्हणावे लागते.

असो उपाधीचें काम ऐसें । कांहीं बरें कांहीं काणोंसें । सकळ समजोन ऐसें । वर्ततां बरें ॥ २२ ॥

असो, उपाधीचे काम असेच असते - त्यात काही चांगले असते, काही सदोष, अपुरे असते. हे सगळे नीट समजून घेऊन त्याप्रमाणे वागणे योग्य.

लोकांपासीं भावार्थ कैचा । आपण जगवावा तयांचा । सेवट उपंढर कोणाचा । पडोंचि नये ॥ २३ ॥

सामान्य लोकांकडून खरा भावार्थ, खरी श्रद्धा किती अपेक्षावी? उलट आपणच त्यांची असलेली श्रद्धा टिकवून, जपून ठेवावी. शेवटी कोणाचीही श्रद्धा पार उघडी, भंगलेली पडू नये.

अंतरात्म्याकडे सकळ लागे । निर्गुणीं हें कांहींच न लगे । नाना प्रकारीचे दगे । चंचळामधें ॥ २४ ॥

हे सगळे शेवटी अंतरात्म्याशीच निगडित असते. निर्गुण परब्रह्माला यातले काहीच लागू होत नाही. नाना प्रकारचे दगे-फटके हे केवळ या चंचल, बदलत्या जगातच घडतात.

शुद्ध विश्रांतीचें स्थळ । तें एक निर्मळ निश्चळ । तेथें विकारचि सकळ । निर्विकार होती ॥ २५ ॥

खऱ्याखुऱ्या विश्रांतीचे स्थान म्हणजे ते एकमेव निर्मळ, निश्चळ परब्रह्मस्वरूप होय. तिथे गेल्यावर सगळे विकार, सगळे बदल निर्विकार होऊन जातात.

उद्वेग अवघे तुटोनि जाती । मनासी वाटे विश्रांती । ऐसी दुल्लभ परब्रह्मस्थिती । विवेकें सांभाळावी ॥ २६ ॥

तिथे सगळे उद्वेग, सगळी अस्वस्थता तुटून जाते आणि मनाला खरी विश्रांती मिळते. अशी दुर्मीळ परब्रह्मस्थिती विवेकाने जपून ठेवावी.

आपणास उपाधी मुळींच नाहीं । रुणानुबंधें मिळाले सर्वहि । आल्यागेल्याची क्षिती नाहीं । ऐसें जालें पाहिजे ॥ २७ ॥

खरे पाहता आपल्याला (आत्मस्वरूपाला) मुळातच कसलीही उपाधी नाही. हे सगळे जमलेले लोक ऋणानुबंधानेच जमले आहेत. कोण आले आणि कोण गेले, याची खंत मुळीच वाटू नये, अशी स्थिती व्हावी.

जो उपाधीस कंटाळला । तो निवांत होऊन बैसला । आटोपेना तो गल्बला । कासयासी ॥ २८ ॥

ज्याला उपाधीचा कंटाळा आला आहे, तो निवांत होऊन बसतो. जो गलबला, जो गोंधळ आवरताच येत नाही, त्याच्या नादी कशाला लागावे?

कांहीं गल्बला कांहीं निवळ । ऐसा कंठीत जावा काळ । जेणेंकरितां विश्रांती वेळ । आपणासी फावे ॥ २९ ॥

थोडा गलबला, थोडी निवांतता, अशा मिश्र पद्धतीने काळ कंठत जावा, म्हणजे त्यातूनही स्वतःला विश्रांतीचा वेळ मिळत राहील.

उपाधी कांहीं राहात नाहीं । समाधानायेवढें थोर नाहीं । नरदेहे प्राप्त होत नाहीं । क्षणक्षणा ॥ ३० ॥

उपाधी काही कायम टिकणारी नसते. समाधानाइतकी मोठी गोष्ट दुसरी कोणतीच नाही. आणि हा नरदेह काही क्षणाक्षणाला, वारंवार मिळत नाही, हे विसरू नये.