मागां बोलिले करंटलक्षण । तें विवेकें सांडावें संपूर्ण । आतां ऐका सदेवलक्षण । परम सौख्यदायेक ॥ १ ॥

आधी करंट्याची लक्षणे सांगितली; ती विवेकाने पूर्णपणे सोडून द्यावीत. आता परम सुख देणाऱ्या सद्भाग्याच्या (भाग्यवान माणसाच्या) लक्षणांबद्दल ऐका.

उपजतगुण शरीरीं । परोपकारी नानापरी । आवडे सर्वांचे अंतरीं । सर्वकाळ ॥ २ ॥

त्याच्या अंगी जन्मजातच चांगले गुण असतात, तो अनेक प्रकारे परोपकार करतो. त्यामुळे तो सर्वकाळ सर्वांच्या मनाला आवडत राहतो.

सुंदर अक्षर लेहो जाणे । चपळ शुद्ध वाचूं जाणे । अर्थांतर सांगों जाणे । सकळ कांहीं ॥ ३ ॥

त्याला सुंदर अक्षर काढता येते, चपळपणे आणि शुद्ध वाचता येते. आणि त्याचा गूढ अर्थही सर्वांना नीट समजावून सांगता येतो.

कोणाचें मनोगत तोडिना । भल्यांची संगती सोडिना । सदेवलक्षण अनुमाना । आणून ठेवी ॥ ४ ॥

तो कोणाचेही मन दुखावत नाही, चांगल्या माणसांची संगत सोडत नाही. भाग्यवान माणसाची लक्षणे तो सतत मनात जागती ठेवतो.

तो सकळ जनासी व्हावा । जेथें तेथें नित्य नवा । मूर्खपणें अनुमानगोवा । कांहींच नाहीं ॥ ५ ॥

असा माणूस सर्वांना हवाहवासा वाटतो, कुठेही गेला तरी नेहमी नवा-ताजा भासतो. त्याच्या ठायी मूर्खपणाचा किंवा भलत्या तर्काचा गुंता मुळीच नसतो.

नाना उत्तम गुण सत्पात्र । तेचि मनुष्य जगमित्र । प्रगट कीर्ती स्वतंत्र । पराधेन नाहीं ॥ ६ ॥

ज्याच्या अंगी अनेक उत्तम गुण, सत्पात्रता असते, तोच माणूस जगाचा मित्र होतो. त्याची कीर्ती स्वतंत्रपणे प्रगट होते, ती कोणावर अवलंबून नसते.

राखे सकळांचें अंतर । उदंड करी पाठांतर । नेमस्तपणाचा विसर । पडणार नाहीं ॥ ७ ॥

तो सर्वांची मने सांभाळतो, खूप गोष्टी पाठ करतो, आणि त्याला आपल्या नियमितपणाचा कधीच विसर पडत नाही.

नम्रपणें पुसों जाणे । नेमस्त अर्थ सांगों जाणे । बोलाऐसें वर्तों जाणे । उत्तम क्रिया ॥ ८ ॥

तो नम्रपणे प्रश्न विचारायला जाणतो, नेमका अर्थ सांगायला जाणतो, आणि बोलल्याप्रमाणे वागायलाही जाणतो - अशी त्याची उत्तम कृती असते.

तो मानला बहुतांसी । कोणी बोलों न शके त्यासी । धगधगीत पुण्यरासी । माहांपुरुष ॥ ९ ॥

असा माणूस बहुतेकांना मान्य होतो, त्याच्याविरुद्ध कोणी बोलायचे धाडस करत नाही. तो जणू धगधगत्या पुण्याची रास असलेला महापुरुषच असतो.

तो परोपकार करितांचि गेला । पाहिजे तो ज्याला त्याला । मग काय उणें तयाला । भूमंडळीं ॥ १० ॥

तो सतत परोपकार करतच राहतो, म्हणून प्रत्येकालाच तो हवाहवासा वाटतो. मग या पृथ्वीतलावर त्याला काय कमी पडणार?

बहुत जन वास पाहे । वेळेसी तत्काळ उभा राहे । उणें कोणाचें न साहे । तया पुरुषासी ॥ ११ ॥

पुष्कळजण त्याची वाट पाहत असतात, आणि गरज पडताच तो तात्काळ मदतीला उभा राहतो. अशा माणसाला कोणाचेही उणे राहिलेले सहन होत नाही.

चौदा विद्या चौसष्टी कळा । जाणे संगीत गायेनकळा । आत्मविद्येचा जिव्हाळा । उदंड तेथें ॥ १२ ॥

त्याला चौदा विद्या आणि चौसष्ट कला अवगत असतात, संगीत आणि गायनकलाही येते. आणि सर्वांहून अधिक, आत्मविद्येचा जिव्हाळा त्याच्या ठायी उदंड असतो.

सकळांसी नम्र बोलणें । मनोगत राखोन चालणें । अखंड कोणीयेकाचे उणें । पडोंचि नेदी ॥ १३ ॥

सर्वांशी नम्रपणे बोलणे, प्रत्येकाच्या मनोगताचा सांभाळ करून वागणे - असे वागल्याने कोणाचेही उणे तो कधीच पडू देत नाही.

न्याय नीति भजन मर्याद । काळ सार्थक करी सदा । दरिद्रपणाची आपदा । तेथें कैची ॥ १४ ॥

न्याय, नीती, भजन आणि मर्यादा पाळत तो आपला काळ नेहमीच सार्थकी लावतो. अशा माणसाजवळ दारिद्र्याचे संकट कधीच फिरकत नाही.

उत्तम गुणें श्रृंघारला । तो बहुतांमधें शोभला । प्रगट प्रतापें उगवला । मार्तंड जैसा ॥ १५ ॥

उत्तम गुणांनी शृंगारलेला असा तो, अनेकांमध्ये शोभून दिसतो. आपल्या तेजस्वी प्रतापाने तो जणू उगवत्या सूर्यासारखा प्रगट होतो.

जाणता पुरुष असेल जेथें । कळहो कैचा उठेल तेथें । उत्तम गुणाविषीं रितें । तें प्राणी करंटे ॥ १६ ॥

जिथे असा जाणता, शहाणा पुरुष असतो, तिथे भांडण-तंटा उठायचाच कसा? जो उत्तम गुणांनी रिकामा असतो, तोच खरा करंटा प्राणी होय.

प्रपंची जाणे राजकारण । परमार्थीं साकल्य विवरण । सर्वांमधें उत्तम गुण । त्याचा भोक्ता ॥ १७ ॥

संसारात व्यवहार-राजकारण त्याला उमगते, परमार्थातही त्याचे सखोल विवेचन असते. सर्व क्षेत्रांतल्या उत्तम गुणांचा तो भोक्ता (अनुभवी जाणकार) असतो.

मागें येक पुढें येक । ऐसा कदापी नाहीं दंडक । सर्वत्रांसीं अलोलिक । तया पुरुषाची ॥ १८ ॥

बोलण्यात एक आणि वागण्यात भलतेच, असा त्याचा कधीच नियम नसतो. अशा माणसाची कीर्ती सर्वत्र अलौकिक असते.

अंतरासी लागेल ढका । ऐसी वर्तणूक करूं नका । जेथें तेथें विवेका । प्रगट करी ॥ १९ ॥

दुसऱ्याच्या मनाला दुखवेल अशी वर्तणूक तो कधीच करत नाही. जिथे जिथे संधी मिळेल तिथे तो विवेकच प्रगट करत राहतो.

कर्मविधी उपासनाविधी । ज्ञानविधी वैराग्यविधी । विशाळ ज्ञात्रुत्वाची बुद्धी । चळेल कैसी ॥ २० ॥

कर्मविधी, उपासनाविधी, ज्ञानविधी, वैराग्यविधी - या सर्वांत त्याची व्यापक जाणतेपणाची बुद्धी असते. मग ती बुद्धी कधी ढळेल तरी कशी?

पाहातां अवघे उत्तम गुण । तयास वाईट म्हणेल कोण । जैसा आत्मा संपूर्ण । सर्वां घटीं ॥ २१ ॥

पाहू गेले तर त्याच्या ठायी सगळे उत्तम गुणच असतात, मग त्याला वाईट कोण म्हणेल? जसा आत्मा प्रत्येक देहात संपूर्णपणे असतो, तसाच तो सर्वांना आपला वाटतो.

आपल्या कार्यास तत्पर । लोक असती लाहानथोर । तैसाचि करी परोपकार । मनापासुनी ॥ २२ ॥

जसे लहान-मोठे सर्व लोक आपल्या स्वतःच्या कामासाठी तत्पर असतात, तसाच तो मनापासून दुसऱ्यांचे भले करण्यासाठी तत्पर असतो.

दुसर्‍याच्या दुःखें दुखवे । दुसयाच्या सुखें सुखावे । आवघेचि सुखी असावे । ऐसी वासना ॥ २३ ॥

दुसऱ्याच्या दुःखाने तो दुःखी होतो, दुसऱ्याच्या सुखाने तो सुखावतो. सगळेच सुखी असावेत, अशी त्याची मनापासून इच्छा असते.

उदंड मुलें नानापरी । वडिलांचें मन अवघ्यांवरी । तैसी अवघ्यांची चिंता करी । माहांपुरुष ॥ २४ ॥

घरात अनेक निरनिराळी मुले असली, तरी वडिलांचे मन सर्वांवर सारखेच असते. तसाच हा महापुरुष सर्वांची काळजी सारख्याच मायेने करतो.

जयास कोणाचें सोसेना । तयाची निःकांचन वासना । धीकारिल्या धीकारेना । तोचि महापुरुष ॥ २५ ॥

कोणाचाही तिटकारा त्याला सहन होत नाही, म्हणजे तो कोणाचाच तिटकारा करत नाही, त्याची वासना अगदी निर्लोभ, निष्कांचन असते. लोकांनी धिक्कारले तरी तो कधी उलट धिक्कार करत नाही - तोच खरा महापुरुष होय.

मिथ्या शरीर निंदलें । तरी याचें काये गेलें । ज्ञात्यासी आणि जिंतिलें । देहेबुद्धीनें ॥ २६ ॥

कोणी त्याच्या नाशवंत शरीराची निंदा केली, तरी त्याचे काय नुकसान होणार? ज्ञानी माणसाला देहबुद्धीने कसे जिंकता येईल?

हें अवघें अवलक्षण । ज्ञाता देहीं विलक्षण । कांहीं र्‍ही उत्तम गुण । जनीं दाखवावे ॥ २७ ॥

देहाची निंदा मनाला लावून घेणे हे सगळे अवलक्षणच होय; ज्ञानी पुरुष मात्र देहात राहूनही देहाहून वेगळा, विलक्षण असतो. त्याने लोकांना नेहमी काही ना काही उत्तम गुणच दाखवावेत.

उत्तम गुणास मनुष्य वेधे । वाईट गुणासी प्राणी खेदे । तीक्षण बुद्धि लोक साधें । काये जाणती ॥ २८ ॥

उत्तम गुणाकडे माणूस आकर्षित होतो, वाईट गुणाने माणसाला वैताग येतो. पण ही गोष्ट तीक्ष्ण बुद्धीचे लोक जाणतात; भोळ्या-साध्या लोकांना ती कुठे कळते?

लोकीं अत्यंत क्षमा करिती । आलियां लोकांचे प्रचिती । मग ते लोक पाठी राखती । नाना प्रकारीं ॥ २९ ॥

लोकांचा प्रत्यक्ष अनुभव आला की तो अत्यंत क्षमाशील असल्याचे त्यांना कळते. मग तेच लोक त्याच्या पाठीशी नाना प्रकारे उभे राहतात.

बहुतांसी वाटे मी थोर । सर्वमान्य पाहिजे विचार । धीर उदार गंभीर । माहांपुरुष ॥ ३० ॥

पुष्कळांना वाटते की मीच श्रेष्ठ आहे, पण खरे विचार तेच जे सर्वांना मान्य होतात. असा धीरोदात्त, उदार आणि गंभीर स्वभावाचा माणूसच खरा महापुरुष होय.

जितुके कांहीं उत्तम गुण । तें समर्थाचें लक्षण । अवगुण तें करंटलक्षण । सहजचि जालें ॥ ३१ ॥

जितके काही उत्तम गुण असतात, तेच समर्थ (भाग्यवान) माणसाचे लक्षण होय; आणि जे अवगुण असतात, तेच सहजपणे करंट्याचे लक्षण ठरते.