जेथें अखंड नाना चाळणा । जेथें अखंड नाना धारणा । जेथें अखंड राजकारणा । मनासी आणिती ॥ १ ॥

जिथे सतत नाना प्रकारच्या चाचण्या, पारखी चालतात, जिथे नाना प्रकारच्या धारणा, विचार धरले जातात आणि जिथे सतत राजकारण, व्यवहार-चातुर्य मनात आणले जाते...

सृष्टीमधें उत्तम गुण । तितुकें चाले निरूपण । निरूपणाविण क्षण । रिकामा नाहीं ॥ २ ॥

सृष्टीत जितके म्हणून उत्तम गुण आहेत, त्या सगळ्यांवर निरूपण चालते. निरूपणाशिवाय एकही क्षण रिकामा जात नाही.

चर्चा आशंका प्रत्योत्तरें । कोण खोटें कोण खरें । नाना वगत्रुत्वें शास्त्राधारें । नाना चर्चा ॥ ३ ॥

चर्चा, शंका, त्यांची उत्तरे-प्रत्युत्तरे चालतात - कोण खोटे आणि कोण खरे, याचा उहापोह होतो. शास्त्राधारे नाना प्रकारचे वक्तृत्व, नाना चर्चा चालतात.

भक्तिमार्ग विशद कळे । उपासनामार्ग आकळे । ज्ञानविचार निवळे । अंतर्यामीं ॥ ४ ॥

यातून भक्तिमार्ग स्पष्टपणे उमगतो, उपासनामार्गाचे आकलन होते आणि अंतरंगात ज्ञानविचार निवळत जातो.

वैराग्याची बहु आवडी । उदास वृत्तीची गोडी । उदंड उपाधी तरी सोडी । लागोंच नेदी ॥ ५ ॥

वैराग्याची मोठी आवड निर्माण होते, उदासीन वृत्तीची गोडी लागते. मग कितीही उपाधी असली, तरी ती सुटते, ती चिकटून राहू दिली जात नाही.

प्रबंदाचीं पाठांतरें । उत्तरासी संगीत उत्तरें । नेमक बोलतां अंतरें । निववी सकळांचीं ॥ ६ ॥

ग्रंथांची पाठांतरे होतात, प्रश्नोत्तरांना चपखल उत्तरे दिली जातात. असे नेमके बोलल्याने सगळ्यांच्या अंतःकरणांना शांती, समाधान लाभते.

आवडी लागली बहु जना । तेथें कोणाचें कांहीं चालेना । दळवट पडिला अनुमाना । येईल कैसा ॥ ७ ॥

जेव्हा पुष्कळ लोकांना अशी गोडी लागते, तेव्हा तिथे कोणाचेच काही चालत नाही. एकदा एवढा मोठा लोंढा, समुदाय जमला, की मग एखाद्या शंकेखोर विचाराला तिथे वाव तरी कसा मिळणार?

उपासना करूनियां पुढें । पुरवलें पाहिजे चहुंकडे । भूमंडळीं जिकडे तिकडे । जाणती तया ॥ ८ ॥

अशी उपासना उभी केल्यावर मग तिचा विस्तार चहूकडे करावा लागतो. मग भूमंडळावर जिकडेतिकडे लोक त्याला ओळखू लागतात.

जाणती परी आडळेना । काये करितो तें कळेना । नाना देसीचे लोक नाना। येऊन जाती ॥ ९ ॥

लोकांना तो माहीत असतो, पण प्रत्यक्ष तो कोणाला भेटत नाही, तो नक्की काय करतो हे कळत नाही. निरनिराळ्या देशांतले लोक येत-जात राहतात.

तितुक्यांचीं अंतरें धरावीं । विवेकें विचारें भरावीं । कडोविकडीचीं विवरावीं । अंतःकर्णें ॥ १० ॥

अशा सर्वांची अंतःकरणे जिंकून घ्यावीत, विवेकाने, विचाराने भरून टाकावीत. दुरून-जवळून आलेल्या सर्वांची अंतःकरणे नीट पारखून घ्यावीत.

किती लोक तें कळेना । किती समुदाव आकळेना । सकळ लोक श्रवणमनना । मध्यें घाली ॥ ११ ॥

किती लोक जमले आहेत, केवढा मोठा समुदाय आहे, हे मोजताही येत नाही. तरी सगळ्या लोकांना श्रवण आणि मननामध्ये गुंतवून टाकावे.

फड समजाविसी करणें । गद्यपद्य सांगणें । परांतरासी राखणें । सर्वकाळ ॥ १२ ॥

सभेला, मेळाव्याला नीट समजावून सांगावे, गद्य-पद्य दोन्ही प्रकारे सांगावे आणि इतरांच्या अंतःकरणाची सतत काळजी घ्यावी.

ऐसा ज्याचा दंडक । अखंड पाहाणें विवेक । सावधापुढें अविवेक । येईल कैचा ॥ १३ ॥

ज्याचा असा नियम असतो, की सतत विवेकाने पाहत राहायचे, अशा सावध माणसासमोर अविवेक तरी कसा उभा राहणार?

जितुकें कांहीं आपणासी ठावें । तितुकें हळुहळु सिकवावें । शाहाणें करूनी सोडावे । बहुत जन ॥ १४ ॥

आपल्याला जितके ज्ञान असेल, तितके हळूहळू इतरांना शिकवावे. अशा प्रकारे पुष्कळ लोकांना शहाणे करून जगात पाठवावे.

परोपरीं सिकवणें । आडणुका सांगत जाणें । निवळ करुनी सोडणें । निस्पृहासी ॥ १५ ॥

निरनिराळ्या पद्धतीने शिकवत राहावे, अडचणी, चुका दाखवत जाव्यात आणि निरिच्छ, निस्पृह माणसाला पूर्णपणे शुद्ध, निर्मळ करून मोकळे सोडावे.

होईल तें आपण करावें । न होतां जनाकरवीं करवावें । भगवद्‍भजन राहावें । हा धर्म नव्हे ॥ १६ ॥

जे स्वतःला करता येईल ते स्वतः करावे, जे स्वतःला जमणार नाही ते इतरांकरवी करवून घ्यावे. पण भगवद्भजन मात्र थांबता कामा नये, ते थांबणे हा धर्म नव्हे.

आपण करावें करवावें । आपण विवरावें विवरवावें । आपण धरावें धरवावें । भजनमार्गासी ॥ १७ ॥

स्वतः करावे आणि इतरांकडूनही करवून घ्यावे, स्वतः विचार करावा आणि इतरांनाही विचार करायला लावावा, स्वतः भजनमार्ग धरावा आणि इतरांनाही तो धरायला लावावा.

जुन्या लोकांचा कंटाळा आला । तरी नूतन प्रांत पाहिजे धरिला । जितुकें होईल तितुक्याला । आळस करूं नये ॥ १८ ॥

जुन्या लोकांचा कंटाळा आला, तर नवा प्रांत, नवे क्षेत्र धरावे. जेवढे शक्य होईल तेवढ्यासाठी आळस करू नये.

देह्याचा अभ्यास बुडाला । म्हणिजे महंत बुडाला । लागवेगें नूतन लोकांला । शाहाणे करावें ॥ १९ ॥

स्वतःचा अभ्यास, स्वतःची साधना बुडाली, तर महंतपणच बुडते. म्हणून वेगाने नवनवीन लोकांना शहाणे करत राहावे, पण स्वतःचा अभ्यास सोडू नये.

उपाधींत सांपडों नये । उपाधीस कंटाळों नये । निसुगपण कामा नये । कोणीयेकविषीं ॥ २० ॥

उपाधीत अडकूनही पडू नये आणि उपाधीचा कंटाळाही करू नये. कुठल्याही बाबतीत उदासीन, बेफिकीर वृत्ती उपयोगाची नाही.

काम नासणार नासतें । आपण वेडें उगें च पाहातें । आळसी हृदयसुन्य तें । काये करूं जाणें ॥ २१ ॥

जे काम बिघडायचे असते, ते बिघडतेच, आणि मूर्ख माणूस नुसता वेड्यासारखा पाहत बसतो. आळशी, अंतःकरणाने रिकामा असलेला माणूस काय करावे हेच जाणत नाही.

धकाधकीचा मामला । कैसा घडे अशक्ताला । नाना बुद्धि शक्ताला । म्हणोनी शिकवाव्या ॥ २२ ॥

धकाधकीचे, जबाबदारीचे काम अशक्त, कमजोर माणसाला कसे साधणार? म्हणून अशा नाना युक्त्या, बुद्धी सशक्त, सक्षम माणसालाच शिकवाव्यात.

व्याप होईल तों राहावें । व्याप राहातां उठोन जावें । आनंदरूप फिरावें । कोठें र्‍ही ॥ २३ ॥

जोपर्यंत व्याप, कार्यभार आहे तोपर्यंत तिथे थांबावे. व्याप संपला, की उठून निघून जावे आणि कुठेही आनंदरूपाने, मुक्तपणे फिरत राहावे.

उपाधीपासून सुटला । तो निस्पृहपणें बळावला । जिकडे सानुकूळ तिकडे चालिला । सावकास ॥ २४ ॥

जो उपाधीतून मुक्त झाला, तो निस्पृहपणे अधिकच बळकट होतो आणि जिकडे अनुकूल असेल तिकडे निवांतपणे चालत जातो.

कीर्ति पाहातां सुख नाहीं । सुख पाहातां कीर्ति नाहीं । केल्याविण कांहींच नाहीं । कोठें तर्‍ही ॥ २५ ॥

कीर्ती मिळवायची म्हटले, तर सुख मिळत नाही, आणि सुख हवे असेल, तर कीर्ती मिळत नाही. मुळात काही केल्याशिवाय कुठेच काहीच मिळत नाही.

येरवीं काय राहातें । होणार तितुकें होऊन जातें । प्राणी मात्र अशक्त तें । पुढें आहे ॥ २६ ॥

एरवी तरी काय शाश्वत राहते? जे व्हायचे असते ते होऊनच जाते. फक्त प्राणिमात्राची अशक्तताच त्याच्या पुढे आड येत राहते.

अधींच तकवा सोडिला । मधेंचि धीवसा सांडिला । तरी संसार हा सेवटाला । कैसा पावे ॥ २७ ॥

सुरुवातीलाच जर बळ सोडून दिले आणि मध्येच धीर सोडला, तर हा संसार, हे कार्य शेवटाला तरी कसे पोहोचणार?

संसार मुळींच नासका । विवेकें करावा नेटका । नेटका करितां फिका । होत जातो ॥ २८ ॥

संसार हा मुळातच सदोष, नासका असतो, तो विवेकाने नीटनेटका करावा लागतो. पण असा नीटनेटका करत गेला, तरी तो हळूहळू फिका, निरर्थक वाटू लागतो.

ऐसा याचा जिनसाना । पाहातां कळों येतें मना । परंतु धीर सांडावाना । कोणीयेकें ॥ २९ ॥

संसाराचे असे मूळ स्वरूप विचार केल्यावर मनाला कळून येते. पण म्हणून कोणीही धीर सोडू नये.

धीर सांडितां कये होतें । अवघें सोसावें लागतें । नाना बुद्धि नाना मतें । शाहाणा जाणे ॥ ३० ॥

धीर सोडला, तर काय होते? मग सगळे नुसतेच सोसावे लागते. नाना प्रकारच्या युक्त्या, नाना मते शहाण्या माणसालाच नीट कळतात, हाताळता येतात.