मागां बोलिले लेखनभेद । आतां ऐका अर्थभेद । नाना प्रकारीचे संवाद । समजोन घ्यावे ॥ १ ॥

आधीच्या समासात लेखनाचे प्रकार सांगितले; आता अर्थाचे विविध प्रकार ऐका. निरनिराळ्या प्रकारचे संवाद कसे असतात, ते समजून घ्यावेत.

शब्दभेद अर्थभेद । मुद्राभेद प्रबंधभेद । नाना शब्दाचे शब्दभेद । जाणोनी पाहावे ॥ २ ॥

शब्दांचे भेद, अर्थांचे भेद, मुद्रांचे (हावभाव, ठसे) भेद, ग्रंथरचनेचे भेद - असे शब्दांचे नाना प्रकारचे भेद जाणून घ्यावेत.

नाना आशंका प्रत्योत्तरें । नाना प्रचित साक्षात्कारें । जेणें करितां जगदांतरें । चमत्कारती ॥ ३ ॥

निरनिराळ्या शंकांना योग्य प्रत्युत्तरे देता आली पाहिजेत, प्रत्यक्ष अनुभवाच्या साक्षीने बोलता आले पाहिजे, की ज्यामुळे ऐकणाऱ्यांची अंतःकरणे थक्क होऊन जावीत.

नाना पूर्वपक्ष सिद्धांत । प्रत्ययो पाहावा नेमस्त । अनुमानाचे स्वस्तवेस्त । बोलोंचि नये ॥ ४ ॥

निरनिराळे पूर्वपक्ष आणि त्यांचे सिद्धांत मांडताना, त्यांचा प्रत्यय काटेकोरपणे पडताळून पाहावा. उगाच तर्काच्या आधारे भलतेसलते बोलू नये.

प्रवृत्ति अथवा निवृत्ती । प्रचितीविण अवघी भ्रांती । गलंग्यांमधील जगज्जोति । चेतेल कोठें ॥ ५ ॥

प्रवृत्तिमार्ग असो किंवा निवृत्तिमार्ग असो, प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय बोललेले सगळे केवळ भ्रम ठरते. नुसत्या गोंधळलेल्या शब्दांच्या राशीतून जगाला प्रकाश देणारी ज्योत कशी पेटणार?

हेत समजोन उत्तर देणें । दुसयाचे जीवीचें समजणें । मुख्य चातुर्याचीं लक्षणें । तें हें ऐसीं ॥ ६ ॥

दुसऱ्याचा हेतू समजून घेऊन उत्तर द्यावे, समोरच्याच्या मनातले ओळखता यावे - हीच खऱ्या चातुर्याची लक्षणे होत.

चातुर्येंविण खटपट । ते विद्यादि फलकट । सभेमधें आटघाट । समाधान कैचें ॥ ७ ॥

चातुर्याशिवाय केलेली विद्येची सगळी धडपड निष्फळ ठरते. अशा माणसाची सभेमध्ये कितीही खटपट झाली, तरी त्यातून समाधान कोठून मिळणार?

बहुत बोलणें ऐकावें । तेथें मोन्यचि धरावें । अल्पचिन्हें समजावें । जगदांतर ॥ ८ ॥

पुष्कळ बोलणे नुसते ऐकून घ्यावे, स्वतः मात्र मौन धरावे. थोड्याशा खुणांवरूनच समोरच्याच्या मनातले ओळखता आले पाहिजे.

बाष्कळामधें बैसो नये । उद्धटासिं तंडों नये । आपणाकरितां खंडों नये । समाधान जनाचें ॥ ९ ॥

फालतू, बडबड्या लोकांत बसू नये, उद्धट माणसाशी वाद घालू नये. आपल्यामुळे लोकांचे समाधान भंग पावता कामा नये.

नेणतपण सोडूं नये । जाणपणें फुगो नये । नाना जनाचें हृदये । मृद शब्दें उकलावें ॥ १० ॥

(जाणते असूनही) अजाणतेपणाचा आव सोडू नये, ज्ञानाचा गर्व बाळगू नये. निरनिराळ्या लोकांची मने मृदू, नम्र शब्दांनीच उलगडावी.

प्रसंग जाणावा नेटका । बहुतांसी जाझु नका । खरें असतांचि नासका । फड होतो ॥ ११ ॥

प्रसंग नीट ओळखावा, अनेकांशी उगाच वाद घालत बसू नये. आपले म्हणणे खरे असले तरी हट्टाने मांडल्यास साधा प्रसंगही बिघडून जातो.

शोध घेतां आळसों नये । भ्रष्ट लोकीं बैसों नये । बैसलें तरी टाकूं नये । मिथ्या दोष ॥ १२ ॥

सत्य शोधून घेण्यात आळस करू नये, भ्रष्ट लोकांच्या संगतीत बसू नये. आणि कधी नाईलाजाने बसावे लागलेच, तरी उगाच खोटा दोष कोणावर लावू नये.

अंतर आर्ताचें शोधावें । प्रसंगीं थोडें चि वाचावें । चटक लाउनी सोडावें । भल्या मनुष्यासी ॥ १३ ॥

समोरच्या दुःखी, आर्त जिवाचे अंतरंग समजून घ्यावे. प्रसंगी थोडेच बोलावे, पण भल्या माणसाच्या मनाला अशी गोडी लावून सोडावी की त्याला पुन्हा भेटावेसे वाटावे.

मज्यालसींत बैसों नये । समाराधनेसी जाऊं नये । जातां येळीलवाणें होये । जिणें आपुलें ॥ १४ ॥

निव्वळ चैनीच्या, आळसाच्या मेळाव्यात बसू नये, तसेच जेवणावळींसाठी (मेजवान्यांसाठी) जाऊ नये. अशा ठिकाणी गेल्याने आपले आयुष्य उथळ, फुकट गेल्यासारखे होते.

उत्तम गुण प्रगटवावे । मग भलत्यासी बोलतां फावे । भले पाहोन करावे । शोधून मित्र ॥ १५ ॥

स्वतःमधले उत्तम गुण प्रगट करावेत, मगच वाटेल त्याच्याशी बोलण्याची पात्रता येते. चांगले लोक शोधून, पारखून तेच आपले मित्र करावेत.

उपासनेसारिखें बोलावें । सर्व जनासि तोषवावें । सगट बरेंपण राखावें । कोण्हीयेकासी ॥ १६ ॥

आपल्या उपासनेला (श्रद्धेला) साजेसे बोलावे, आणि सर्व लोकांना संतुष्ट ठेवावे. कोणाही एकाशी वागताना सर्वांशीच चांगुलपणा राखावा.

ठाईं ठाईं शोध घ्यावा । मग ग्रामीं प्रवेश करावा । प्राणीमात्र बोलवावा । आप्तपणें ॥ १७ ॥

प्रत्येक ठिकाणची नीट माहिती करून घ्यावी, मगच गावात प्रवेश करावा. आणि प्रत्येक प्राणिमात्राशी जिव्हाळ्याने, आपलेपणाने बोलावे.

उंच नीच म्हणों नये । सकळांचें निववावें हृदये । अस्तमानीं जाऊं नये । कोठें तर्‍ही ॥ १८ ॥

कोणाला उच्च-नीच म्हणू नये, सर्वांची अंतःकरणे शांत, समाधानी करावीत. सूर्यास्तानंतर कोठेही जाऊ नये.

जगामधें जगमित्र । जिव्हेपासीं आहे सूत्र । कोठें र्‍ही सत्पात्र । शोधून काढावें ॥ १९ ॥

जगाचा मित्र होण्याचे सूत्र जिभेतच (म्हणजे बोलण्यातच) दडलेले आहे. आणि प्रत्येक ठिकाणी सत्पात्र माणूस शोधून काढावा.

कथा होती तेथें जावें । दुरी दीनासारिखें बैसावें । तेथील सकळ हरद्र घ्यावें । अंतर्यामीं ॥ २० ॥

जेथे कथा-कीर्तन चालले असेल तेथे जावे, दुरून, गरिबासारखे नम्रपणे बसावे. आणि तेथील सगळे सार आपल्या अंतःकरणात साठवून घ्यावे.

तेथें भले आडळती । व्यापा ते हि कळों येती । हळुहळु मंदगती । रीग करावा ॥ २१ ॥

अशा ठिकाणी चांगली माणसे भेटतात, तेथील उलाढाली-कारभारही कळू लागतात. हळूहळू, संथ गतीने त्यात आपला शिरकाव करावा.

सकळामधें विशेष श्रवण । श्रवणाहुनी थोर मनन । मननें होये समाधान । बहुत जनाचें ॥ २२ ॥

या सगळ्यांत श्रवण विशेष महत्त्वाचे, पण श्रवणाहूनही मनन अधिक श्रेष्ठ. मननानेच पुष्कळ लोकांचे खरे समाधान होते.

धूर्तपणें सकळ जाणावें अंतरीं अंतर बाणावें । समजल्याविण सिणावें । कासयासी ॥ २३ ॥

सगळे काही धूर्तपणे, चतुराईने जाणून घ्यावे आणि अंतरंगातले खरे मर्म मनात मुरवावे. नीट समजून न घेता उगाच कष्ट का करावेत?