ज्ञानी आणी उदास । समुदायाचा हव्यास । तेणें अखंड सावकाश । येकांत सेवावा ॥ १ ॥

ज्ञानी आणि उदासीन वृत्तीच्या माणसालाही समुदाय जमवण्याची हौस असू शकते, पण अशा माणसाने त्याचबरोबर सतत, निवांतपणे एकांताचेही सेवन करावे.

जेथें तजवीजा कळती । अखंड चाळणा निघती । प्राणीमात्राची स्थिती गती । कळों येते ॥ २ ॥

जिथे व्यवहाराच्या तजविजा, युक्त्या कळतात, तिथे सतत पारख, चाचणी होत राहते आणि त्यातून प्रत्येक प्राणिमात्राची स्थिती-गती कळत जाते.

जरी हा चाळणाचि करीना । तरी कांहींच उमजेना । हिसेबझाडाचि पाहीना । दिवाळखोर ॥ ३ ॥

जर ही पारख, ही चाचणीच केली नाही, तर काहीच उमजत नाही - जसा दिवाळखोर माणूस कधी आपला हिशोबच तपासून पाहत नाही, तसे होते.

येक मिरासी साधिती । येक सीध्या गवाविती । व्यापकपणाची स्थिती । ऐसी आहे ॥ ४ ॥

यात काही लोक कायमचा फायदा, हक्क मिळवतात, तर काही हातातले सरळसोट यशही गमावून बसतात. मोठ्या व्यापाची, विस्ताराची स्थितीच अशी असते.

जेणें जें जें मनीं धरिलें । तें तें आधींच समजलें । कृत्रिम अवघेंचि खुंटलें । सहजचि येणें ॥ ५ ॥

जो जो जे जे मनात धरतो, ते ते अगोदरच ओळखले जाते. त्यामुळे सगळा बनावटपणा, दिखावा आपोआपच खुंटून जातो.

अखंड राहतां सलगी होते । अतिपरिचयें अवज्ञा घडते । याकारणें विश्रांती ते । घेतां नये ॥ ६ ॥

सतत एकत्र राहिल्याने अति सलगी होते आणि अतिपरिचयाने अवज्ञा, अनादर घडतो. म्हणून सतत एकाच ठिकाणी स्वस्थ बसून राहू नये.

आळसें आळस केला । तरी मग कारबारचि बुडाला । अंतरहेत चुकत गेला । समुदायाचा ॥ ७ ॥

आळसाने आळस केला, तर मग सगळा कारभार बुडतो आणि समुदायाचा मूळ हेतूच चुकत जातो.

उदंड उपासनेचीं कामें । लावीत जावीं नित्यनेमें । अवकाश कैंचा कृत्रिमें । करावयासी ॥ ८ ॥

उपासनेची भरपूर कामे नित्यनेमाने लावून द्यावीत. असे केले, की कृत्रिमपणा, ढोंग करायला वेळच उरणार नाही.

चोर भांडारी करावा । घसरतांच सांभाळावा । गोवा मूर्खपणाचा काढावा । हळु हळु ॥ ९ ॥

चोर वाटणाऱ्या माणसालाही भांडारी नेमून पाहावे आणि तो जर चुकीचा वागू लागला, तर लगेच सावध होऊन त्याला सांभाळावे. अशा माणसाचा मूर्खपणा, त्याची वाईट सवय हळूहळू काढून टाकावी.

या अवघ्या पहिल्याच गोष्टी । प्राणी कोणी नव्हता कष्टी । राजकारणें मंडळ वेष्टी । चहुंकडे ॥ १० ॥

या सगळ्या प्राथमिक, पायाभूत गोष्टी आहेत, ज्यामुळे कोणीच नाराज, कष्टी राहत नाही. अशा युक्तीने, राजकारणाने चहूकडून समुदाय बांधला जातो, वेढला जातो.

नष्टासी नष्ट योजावे । वाचळासी वाचाळ आणावे । आपणावरी विकल्पाचे गोवे । पडोंच नेदी ॥ ११ ॥

दुष्ट माणसाला दुष्टानेच सामोरे जावे, वाचाळ माणसाला वाचाळानेच तोंड द्यावे. असे केल्याने आपल्यावर संशयाचे, विकल्पाचे शिंतोडे पडू देऊ नयेत.

कांटीनें कांटी झाडावी । झाडावी परी ते कळों नेदावी । कळकटेपणाची पदवी । असों द्यावी ॥ १२ ॥

एक काटा दुसऱ्या काट्यानेच काढावा, पण ते कळू देऊ नये. त्यासाठी थोडा लबाड, कळकट असल्याचा आव कायम ठेवावा लागतो.

न कळतां करी कार्य जें तें । तें काम तत्काळचि होतें । गचगचेंत पडतां तें । चमत्कारें नव्हे ॥ १३ ॥

जे काम गुप्तपणे, न कळता केले जाते, ते तत्काळ साधते. पण एकदा ते गुंत्यात, गोंधळात अडकले, की मग ते सहजासहजी, चमत्काराने साधत नाही.

ऐकोनी आवडी लागावी । देखोनी बळकटचि व्हावी । सलगीनें आपली पदवी । सेवकामधें ॥ १४ ॥

लोकांनी ऐकल्यावर आवड निर्माण व्हावी आणि प्रत्यक्ष पाहिल्यावर ती आवड आणखी दृढ व्हावी. अशा सलगीने सेवकांमध्ये आपली पत, आपले स्थान वाढत जाते.

कोणीयेक काम करितां होतें । न करितां तें मागें पडतें । या कारणें ढिलेपण तें । असोंचि नये ॥ १५ ॥

कोणतेही काम प्रत्यक्ष केले तरच होते, न केल्यास ते मागे पडते. म्हणून यात कधीही ढिलेपणा असू नये.

जो दुसयावरी विश्वासला । त्याचा कार्यभाग बुडाला । जो आपणचि कष्टत गेला । तोचि भला ॥ १६ ॥

जो दुसऱ्यावर विसंबून राहिला, त्याचे काम बुडाले. जो स्वतःच कष्ट करत राहिला, तोच खरा यशस्वी ठरला.

अवघ्यास अवघें कळलें । तेव्हां तें रितें पडिलें । याकारणें ऐसें घडलें । न पाहिजे कीं ॥ १७ ॥

सगळ्यांना सगळे कळून गेले, की मग ती गोष्ट रिकामी, निष्फळ ठरते. म्हणून असे कधी घडूच देऊ नये.

मुख्य सूत्र हातीं घ्यावें । करणें तें लोकांकरवीं करवावें । कित्तेक खलक उगवावे । राजकारणामधें ॥ १८ ॥

मुख्य सूत्रे स्वतःच्या हातात ठेवावीत, प्रत्यक्ष काम मात्र इतर लोकांकडून करवून घ्यावे. अशा राजकारणाने कित्येक दुष्ट, त्रासदायक माणसांचाही सोक्षमोक्ष लावता येतो.

बोलके पहिलवान कळकटे । तयासीच घ्यावे झटे । दुर्जनें राजकारण दाटे । ऐसें न करावें ॥ १९ ॥

बोलके, ताकदवान आणि व्यवहारचतुर माणसे झटकन आपल्याकडे ओढून घ्यावीत. दुर्जन माणसांनी राजकारण, कारभार व्यापून टाकावा असे कधी होऊ देऊ नये.

ग्रामण्य वर्मीं सांपडावें । रगडून पीठचि करावें । करूनि मागुती सांवरावें । बुडऊं नये ॥ २० ॥

गावगुंड, भांडणतंटा करणारे यांना त्यांच्या नेमक्या कच्च्या दुव्यावर पकडून, चांगलेच रगडून, त्यांची पिठी पाडावी. पण नंतर मात्र त्यांना पुन्हा सावरून घ्यावे, त्यांचा पूर्ण नाश करू नये.

खळदुर्जनासी भ्यालें । राजकारण नाहीं राखिलें । तेणें अवघें प्रगट जालें । बरें वाईट ॥ २१ ॥

दुष्ट, खोडसाळ माणसांना घाबरून जर राजकारण, गुप्तता राखली नाही, तर मग सगळे बरेवाईट उघडकीस येऊन बसते.

समुदाव पाहिजे मोठा । तरी तनावा असाव्या बळकटा । मठ करुनी ताठा । धरूं नये ॥ २२ ॥

मोठा समुदाय हवा असेल, तर त्यासाठी लागणारी बळकट साधनसामग्री, तरतूद असावी लागते. मठ बांधून त्याचा फक्त ताठा, गर्व मात्र बाळगू नये.

दुर्जन प्राणी समजावे । परी ते प्रगट न करावे । सज्जनापरीस आळवावे । महत्व देउनी ॥ २३ ॥

दुर्जन माणसे कोण आहेत हे मनातल्या मनात ओळखावे, पण ते उघड बोलून दाखवू नये. उलट सज्जनांपेक्षाही त्यांना जरा जास्त मान देऊन, गोंजारून घ्यावे.

जनामधें दुर्जन प्रगट । तरी मग अखंड खटखट । याकारणें ते वाट । बुझूनि टाकावी ॥ २४ ॥

दुर्जन माणसांना उघडपणे उघड केले, तर मग सतत खटके, भांडणे होत राहतात. म्हणून तो मार्गच आधीपासून बंद करून टाकावा.

गनीमाच्या देखतां फौजा । रणशूरांच्या फुर्फुरिती भुजा । ऐसा पाहिजे किं राजा । कैपक्षी परमार्थी ॥ २५ ॥

शत्रूची सेना समोर दिसताच शूर योद्ध्यांचे बाहू स्फुरण पावतात, लढाईसाठी उत्सुक होतात. तसाच परमार्थाचा कैवारी, नेता खंबीर आणि सज्ज असावा लागतो.

तयास देखतां दुर्जन धाके । बैसवी प्रचितीचे तडाखे । बंडपाषांडाचे वाखे । सहजचि होती ॥ २६ ॥

अशा नेत्याला पाहताच दुर्जन माणसे धास्तावतात, कारण तो प्रचितीचे, प्रत्यक्ष अनुभवाचे जबरदस्त तडाखे देतो. त्यामुळे बंडखोरी आणि पाखंडीपणा आपोआपच शमून जातो.

हे धूर्तपणाचीं कामें । राजकारण करावें नेमें । ढिलेपणाच्या संभ्रमें । जाऊं नये ॥ २७ ॥

ही सगळी कामे चतुराईची, धूर्तपणाची आहेत. राजकारण नियमितपणे, शिस्तीने करावे. ढिलेपणाच्या गोंधळात कधी जाऊ नये.

कोठेंच पडेना दृष्टीं । ठाईं ठाईं त्याच्या गोष्टी । वाग्विळासें सकळ सृष्टी । वेधिली तेणें ॥ २८ ॥

तो स्वतः कुठेच प्रत्यक्ष दिसत नाही, तरी त्याच्याबद्दलच्या गोष्टी जिथेतिथे ऐकू येतात. त्याच्या वाणीच्या मोहिनीने त्याने अवघी सृष्टीच वेधून घेतलेली असते.

हुंब्यासीं हुंबा लाऊन द्यावा । टोणप्यास टोणपा आणावा । लौंदास पुढें उभा करावा । दुसरा लौंद ॥ २९ ॥

उर्मट माणसाला उर्मट माणूसच भिडवावा, धटिंगणाला धटिंगणच आणावा आणि गुंडासमोर दुसरा गुंडच उभा करावा.

धटासी आणावा धट । उत्धटासी पाहिजे उत्धट । खटनटासी खटनट । अगत्य करी ॥ ३० ॥

कणखर माणसाला कणखर माणूसच आणावा, उद्धटाला उद्धटच हवा आणि खटपट्या, त्रासदायक माणसाला तसाच खटपट्या माणूस समोर उभा करावा.

जैशास तैसा जेव्हां भेटे । तेव्हां मज्यालसी थाटे । इतुकें होतें परी धनी कोठें । दृष्टीस न पडे ॥ ३१ ॥

जेव्हा जैसा तैसा समोरासमोर येतो, तेव्हा सगळी व्यवस्था, सगळा बंदोबस्त थाटामाटात, नीट लागतो. एवढे सगळे घडते, पण त्यामागचा खरा धनी, खरा सूत्रधार मात्र कुठे दिसतच नाही.