मातीचे देव धोंड्याचे देव । सोन्याचे देव रुप्याचे देव । काशाचे देव पितळेचे देव । तांब्याचे देव चित्रलेपे ॥ १ ॥

कोणी मातीचे देव पूजतात, कोणी दगडाचे; कोणी सोन्याचे देव पूजतात, कोणी रुप्याचे; कोणी कासे-पितळेचे देव पूजतात, तर कोणी तांब्याचे किंवा चित्रात रंगवलेले देव पूजतात.

रुविच्या लांकडाचे देव पोंवळ्य्यांचे देव । बाण तांदळे नर्मदे देव । शालिग्राम काश्मिरी देव । सूर्यकांत सोमकांत ॥ २ ॥

कोणी विशिष्ट लाकडाचे देव पूजतात, कोणी पोवळ्याचे; कोणी बाणलिंग, तांदळा किंवा नर्मदेतले देव पूजतात; कोणी शाळिग्राम, काश्मिरी देव, सूर्यकांत किंवा सोमकांत मणी पूजतात.

तांब्रनाणीं हेमनाणी । कोणी पूजिती देवार्चनीं । चक्रांगीत चक्रतीर्थाहुनी । घेऊन येती ॥ ३ ॥

कोणी तांब्याची किंवा सोन्याची नाणी देव म्हणून पूजतात, तर कोणी चक्रांकित शिळा चक्रतीर्थासारख्या ठिकाणाहून खास आणतात.

उदंड उपासनेचे भेद । किती करावे विशद । आपलाले आवडीचा वेध । लागला जनीं ॥ ४ ॥

उपासनेचे असे किती तरी भेद-प्रकार आहेत, त्यांचे तपशीलवार वर्णन तरी किती करावे? प्रत्येकाला आपापल्या आवडीचा ध्यास लागलेला असतो.

परी त्या सकळांचें हि कारण । मुळीं पाहावें स्मरण । तया स्मरणाचे अंश जाण । नाना देवतें ॥ ५ ॥

पण या सगळ्यांच्या मुळाशी असणारे कारण म्हणजे मूळ स्मरण (परमेश्वराचे स्मरण) आहे, हे लक्षात घ्यावे. या नाना देवता म्हणजे त्या मूळ स्मरणाचेच अंश आहेत, हे जाणावे.

मुळीं द्रष्टा देव तो येक । त्याचे जाहाले अनेक । समजोन पाहातां विवेक । उमजों लागे ॥ ६ ॥

मुळात द्रष्टा (साक्षी) असा देव एकच आहे, त्याचेच हे अनेक रूप बनले आहेत. विवेकाने समजून पाहिले, की हे हळूहळू उमगू लागते.

देह्यावेगळी भक्ति फावेना । देह्यावेगळा देव पावेना । याकारणें मूळ भजना । देहेचि आहे ॥ ७ ॥

शरीराशिवाय भक्तीच घडत नाही, आणि शरीराशिवाय देवही प्राप्त होत नाही. म्हणून भजनाचे मूळ साधनच शरीर आहे.

देहे मुळींच केला वाव । तरी भजनासी कैंचा ठाव । म्हणोनी भजनाचा उपाव । देह्यात्मयोगें ॥ ८ ॥

शरीरालाच मुळात नाहीसे, निरर्थक मानले, तर मग भजनाला जागाच कुठे उरणार? म्हणून देह आणि आत्मा यांच्या संयोगानेच भजनाचा उपाय साधतो.

देहेंविण देव कैसा भजावा । देहेंविण देव कैसा पुजावा । देह्याविण मोहछाव कैसा करावा । कोण्या प्रकारें ॥ ९ ॥

शरीराशिवाय देवाची भक्ती तरी कशी करावी? शरीराशिवाय देवाची पूजा तरी कशी करावी? आणि शरीराशिवाय उत्सव-सोहळे तरी कोणत्या प्रकारे साजरे करावेत?

अत्र गंध पत्र पुष्प । फल तांबोल धूप दीप । नाना भजनाचा साक्षेप । कोठें करावा ॥ १० ॥

अन्न, गंध, पत्री, फुले, फळे, तांबूल, धूप, दीप - अशा नाना उपचारांनी भजन करण्याचा खटाटोप शरीराशिवाय कोठे तरी करता येईल का?

देवाचें तीर्थ कैसें घ्यावें । देवासी गंध कोठें लावावें । मंत्रपुष्प तरी वावें । कोणें ठाईं ॥ ११ ॥

शरीराशिवाय देवाचे तीर्थ तरी कसे घ्यावे? देवाला गंध तरी कोठे लावावे? आणि मंत्रपुष्प तरी कोणत्या ठिकाणी अर्पण करावे?

म्हणोनी देह्याविण आडतें । अवघें सांकडेंचि पडतें । देह्याकरितां घडतें । भजन कांहीं ॥ १२ ॥

म्हणूनच शरीराशिवाय सगळेच अडते, सगळे प्रसंगच अडचणीचे होऊन बसतात. देहाच्या साह्यानेच काही ना काही भजन घडू शकते.

देव देवता भूतें देवतें । मुळींचे सामर्थ्ये आहे तेथें । अधिकारें नाना देवतें । भजत जावीं ॥ १३ ॥

देव, देवता, भूते, उपदेवता - या सर्वांमध्ये मुळातले तेच सामर्थ्य वसलेले आहे. ज्याच्या त्याच्या अधिकाराप्रमाणे या नाना देवतांची भक्ती करत जावी.

नाना देवीं भजन केलें । तें मूळ पुरुषासी पावलें । याकारणें सन्मानिलें । पाहिजे सकळ कांहीं ॥ १४ ॥

निरनिराळ्या देवतांची जी भक्ती केली जाते, ती अंतिमतः त्या मूळ पुरुषापर्यंतच (परमेश्वरापर्यंतच) पोहोचते. म्हणून या सर्व देवतांचा आदर-सन्मान राखलाच पाहिजे.

मायावल्ली फांपावली । नाना देहेफळीं लगडली । मुळींची जाणीव कळों आली । फळामधें ॥ १५ ॥

मायेची वेल सर्वत्र पसरलेली आहे, तिला अनेक देहरूपी फळे लगडलेली आहेत. पण त्या प्रत्येक फळात मुळातली एकच जाणीव (चैतन्य) वसलेली दिसून येते.

म्हणोनी येळील न करावें । पाहाणें तें येथेंचि पाहावें । ताळा पडतां राहावें । समाधानें ॥ १६ ॥

म्हणून याबाबतीत उथळपणा करू नये; जे पाहायचे आहे ते येथेच, याच अनुभवात पाहावे. एकदा याचा ताळमेळ लागला, की समाधानाने राहावे.

प्राणी संसार टाकिती । देवास धुंडीत फिरती । नाना अनुमानीं पडती । जेथ तेथें ॥ १७ ॥

काही लोक संसार सोडून देवाला शोधत फिरतात, पण जिथे तिथे नाना प्रकारच्या तर्क-वितर्कांतच अडकून राहतात.

लोकांची पाहातां रिती । लोक देवार्चनें करिती । अथवा क्षत्रदेव पाहाती । ठाईं ठाईं ॥ १८ ॥

लोकांची रीत पाहिली तर कोणी देवाची पूजा-अर्चा करतात, तर कोणी ठिकठिकाणी क्षेत्रदेवता (स्थानिक देवता) शोधत जातात.

अथवा नाना अवतार । ऐकोनी धरिती निर्धार । परी तें अवघें सविस्तर । होऊन गेलें ॥ १९ ॥

किंवा देवाचे नाना अवतार ऐकून त्यांवरच निर्धार, श्रद्धा ठेवतात. पण हे सगळे तर विस्ताराने आधीच सांगून झालेले आहे.

येक ब्रह्माविष्णुमहेश । ऐकोन म्हणतीं हे विशेष । गुणातीत जो जगदीश । तो पाहिला पाहिजे ॥ २० ॥

कोणी ब्रह्मा-विष्णु-महेश यांचे माहात्म्य ऐकून म्हणतात, हेच खास श्रेष्ठ देव. पण खरे तर जो गुणातीत जगदीश्वर आहे, तोच पाहिला पाहिजे.

देवासी नाहीं थानमान । कोठें करावें भजन । हा विचार पाहातां अनुमान । होत जातो ॥ २१ ॥

परब्रह्म देवाला कोणतेही स्थान-ठिकाण नाही, मग त्याची भक्ती कोठे करावी? हा विचार करू गेले, की मन नुसत्या तर्क-वितर्कातच फिरत राहते.

नसतां देवाचें दर्शन । कैसेन होईजे पावन । धन्य धन्य ते साधुजन । सकळ जाणती ॥ २२ ॥

देवाचे प्रत्यक्ष दर्शन झाल्याशिवाय पावन तरी कसे व्हावे? असे जे साधुजन हे सगळे रहस्य जाणतात, तेच खरोखर धन्य होत.

भूमंडळी देव नाना । त्यांची भीड उलंघेना । मुख्य देव तो कळेना । कांहीं केल्यां ॥ २३ ॥

या पृथ्वीवर नाना देव आहेत, आणि त्यांच्याविषयीचा धाक-आदर ओलांडताही येत नाही. पण खरा मुख्य देव मात्र काहीही केले तरी कळत नाही.

कर्तुत्व वेगळें करावें । मग त्या देवासी पाहावें । तरीच कांहींयेक पडे ठावें । गौप्यगुह्य ॥ २४ ॥

स्वतःच्या कर्तेपणाचा अभिमान बाजूला सारावा, मगच त्या मुख्य देवाला पाहावे. तेव्हाच त्या गूढ रहस्याचे काहीतरी ज्ञान होऊ शकते.

तें दिसेना ना भासेना । कल्पांतीं हि नासेना । सुकृतावेगळें विश्वासेना । तेथें मन ॥ २५ ॥

ते तत्त्व डोळ्यांना दिसत नाही, भासतही नाही आणि कल्पांतीसुद्धा त्याचा नाश होत नाही. पूर्वपुण्याईशिवाय त्या तत्त्वावर मनाचा विश्वासही बसत नाही.

उदंड कल्पिते कल्पना । उदंड इछिते वासना । अभ्यांतरीं तरंग नाना । उदयातें पावती ॥ २६ ॥

माणूस अगणित कल्पना रचत असतो, अगणित वासना इच्छित असतो; अंतःकरणात नाना प्रकारच्या लहरी सतत उठत राहतात.

म्हणोनी कल्पनारहित । तेचि वस्तु शाश्वत । अंत नाहीं म्हणोनी अनंत । बोलिजे तया ॥ २७ ॥

म्हणून जी कल्पनांच्या पलीकडची असते, तीच खरी शाश्वत वस्तू होय. तिला अंत नसतो, म्हणून तिला 'अनंत' असे म्हटले जाते.

हें ज्ञानदृष्टीनें पाहावें । पाहोनी तेथेंचि राहावें । निजध्यासें तद्रूप व्हावें । संगत्यागें ॥ २८ ॥

हे तत्त्व ज्ञानदृष्टीने पाहावे, आणि पाहून त्यातच स्थिर राहावे. निजध्यासाने आणि संगत्यागाने त्याच्याशी एकरूप व्हावे.

नाना लीळा नाना लघवें । तें काये जाणिजे बापुड्या जीवें । संतसंगें स्वानुभवें । स्थिति बाणे ॥ २९ ॥

त्याच्या नाना लीला, नाना लाघवे (चमत्कार) हे या बापुड्या जीवाला काय कळणार? संतांच्या संगतीने, स्वतःच्या अनुभवानेच ती स्थिती अंगी बाणते.

ऐसी सूक्ष्म स्थिति गती । कळतां चुके अधोगती । सद्‍गुरुचेनि सद्‍गती । तत्काळ होते ॥ ३० ॥

अशी ही सूक्ष्म स्थिती-गती एकदा कळली, की अधोगती चुकते, टळते. आणि सद्गुरूंच्याच कृपेने तात्काळ सद्गती प्राप्त होते.