कथेचें घमंड भरून द्यावें । आणी निरूपणीं विवरावें । उणें पडोंचि नेदावें । कोणीयेकविषीं ॥ १ ॥

कथा सांगताना ती पूर्ण आत्मविश्वासाने, रुबाबात सांगावी आणि निरूपण नीट उलगडून समजावून द्यावे. कोणत्याही बाबतीत उणेपणा राहू देऊ नये.

भेजणार खालें पडिला । तो भेजणारी जाणितला । नेणता लोक उगाच राहिला । टकमकां पाहात ॥ २ ॥

जो वक्ता बोलताना अडखळतो, गोंधळतो, तो अडखळणारा आहे हे श्रोत्यांना लगेच कळते. अजाण श्रोते मात्र नुसते टकमक पाहत राहतात, त्यांना काही कळत नाही.

उत्तर विलंबीं पडिलें । श्रोतयांस कळों आलें । म्हणिजे महत्व उडालें । वक्तयाचें ॥ ३ ॥

उत्तर द्यायला वेळ लागला, की श्रोत्यांच्या लक्षात येते की वक्त्याला नीट उत्तर सुचत नाही. मग वक्त्याचे महत्त्व, त्याचा दरारा नाहीसा होतो.

थोडें बोलोनि समाधान करणें । रागेजोन तरी मन धरणें । मनुष्य वेधींच लावणें । कोणीयेक ॥ ४ ॥

थोडक्या शब्दांत श्रोत्यांचे समाधान करावे. कोणी रागावले तरी स्वतःचे मन शांत ठेवावे. प्रत्येक माणसाला गोष्टीत गुंतवून, आवड निर्माण करून घ्यावी.

सोसवेना चिणचिण केली । तेथें तामसवृत्ती दिसोन आली । आवघी आवडी उडाली । श्रोतयाची ॥ ५ ॥

जर वक्त्याने असह्य होईल इतकी चिडचिड, कुरकुर केली, तर त्यात त्याचा तामसी स्वभाव दिसून येतो. मग श्रोत्याची सगळी आवड, गोडी नाहीशी होऊन जाते.

कोण कोण राजी राखिले । कोण कोण मनी भंगिले । क्षणक्षणा परीक्षिले । पाहिजे लोक ॥ ६ ॥

कोणाकोणाला आपण खूश ठेवले आणि कोणाकोणाचे मन दुखावले, याची क्षणोक्षणी पारख करत राहावी.

शिष्य विकल्पें रान घेत । गुरु मागें मागें धांवतो । विचार पाहों जातां तो । विकल्पचि अवघा ॥ ७ ॥

शिष्य मनात शंका, संशय घेऊन इकडे तिकडे भरकटत जातो, आणि गुरूला त्याच्यामागे धावावे लागते. नीट विचार केला तर हे सगळे शिष्याच्या मनातील नुसत्या विकल्पाचेच खेळ असते.

आशाबद्धी क्र्यियाहीन । नाहीं च्यातुर्याचें लक्षण । ते महंतीची भणभण । बंद नाहीं ॥ ८ ॥

जो केवळ आशाळभूत आहे पण कृतीशून्य आहे, त्याच्यात चातुर्याचे कोणतेही लक्षण नसते. अशा माणसाची महंतपणाची बडबड केवळ पोकळ असते, तिला काही आवरबंद नसतो.

ऐसे गोसावी हळु पडती । ठाईं ठाईं कष्टी होती । तेथें संगतीचे लोक पावती । सुख कैचें ॥ ९ ॥

असे साधू, गोसावी हळूहळू ढासळत जातात आणि जिथेतिथे कष्टी, त्रासलेले दिसतात. मग त्यांच्या संगतीत राहणाऱ्या लोकांना तरी सुख कुठून मिळणार?

जिकडे तिकडे कीर्ति माजे । सगट लोकांस हव्यास उपजे । लोक राजी राखोन कीजे । सकळ कांहीं ॥ १० ॥

जिकडेतिकडे आपली कीर्ती पसरली, की सगळ्या लोकांना आपल्याबद्दल ओढ, उत्सुकता निर्माण होते. मग जे जे करायचे ते लोकांना राजी ठेवूनच करावे.

परलोकीं वास करावा । समुदाव उगाच पाहावा । मागण्याचा तगादा न लवावा । कांहीं येक ॥ ११ ॥

मन कायम परलोकाकडे, परमार्थाकडे लावून ठेवावे आणि जमलेला समुदाय केवळ ओघाओघाने, आसक्तीविना सांभाळावा. कशाचीही मागणी करण्याचा तगादा कधी लावू नये.

जिकडे जग तिकडे जगन्नायेक । कळला पाहिजे विवेक । रात्रीदिवस विवेकी लोक । सांभाळीत जाती ॥ १२ ॥

जिकडे जग आहे तिकडेच जगन्नायक परमेश्वरही आहे, हा विवेक कळला पाहिजे. विवेकी लोक रात्रंदिवस हे भान जपत राहतात.

जो जो लोक दृष्टीस पडिला । तो तो नष्ट ऐसा कळला । अवघेच नष्ट येकला भला । काशावरुनी ॥ १३ ॥

जो जो माणूस नजरेस पडतो, तो तो भ्रष्ट, वाईट आढळतो. मग सगळेच जर वाईट असतील, तर आपण एकटेच भले आहोत असे कशाच्या आधारावर म्हणावे?

वोस मुलकीं काये पाहावें । लोकांवेगळें कोठें राहावें । तर्ह्हे खोटी सांडतें घ्यावें । कांहीं येक ॥ १४ ॥

ओसाड, निर्जन जागी जाऊन तरी काय पाहायचे? लोकांपासून वेगळे राहायचे तरी कुठे? त्यापेक्षा चुकीची वृत्ती सोडून, थोडेफार जुळवून घ्यावे.

तस्मात लोकिकीं वर्ततां नये । त्यास महंती कामा नये । परत्र साधनाचा उपाये । श्रवण करून असावें ॥ १५ ॥

म्हणून ज्याला लोकांमध्ये नीट वागता येत नाही, त्याने महंतपणाच्या भानगडीत पडू नये. त्याऐवजी परलोकसाधनेचे उपाय ऐकत, श्रवणात मग्न राहावे.

आपणासी बरें पोहतां नये । लोक बुडवावयाचें कोण कार्य । गोडी आवडी वायां जाये । विकल्पचि अवघा ॥ १६ ॥

ज्याला स्वतःलाच नीट पोहता येत नाही, त्याने दुसऱ्यांना बुडवण्याचे काम कशाला करावे? असे केल्याने लोकांची गोडी, आवड फुकट जाते आणि सगळे नुसते विकल्पातच बुडून जाते.

अभ्यासें प्रगट व्हावें । नाहीं तरी झांकोन असावें । प्रगट होऊन नासावें । हें बरें नव्हे ॥ १७ ॥

पुरेसा अभ्यास, तयारी झाल्यावरच लोकांसमोर प्रगट व्हावे. नाहीतर झाकून, लपून राहावे. उगाच प्रगट होऊन शेवटी बिघडवून घेणे बरे नाही.

मंद हळु हळु चालतो । चपळ कैसा अटोपतो । अरबी फिरवणार तो । कैसा असावा ॥ १८ ॥

मंद घोडा हळूहळू चालतो, त्याला चपळ घोड्याची बरोबरी कशी जमणार? आणि अरबी, चपळ घोड्याला फिरवणारा स्वार तरी कसा कणखर, कुशल असावा लागतो, याचा विचार करावा.

हे धकाधकीचीं कामें । तिक्षण बुद्धीचीं वर्में । भोळ्या भावार्थें संभ्रमें । कैसें घडे ॥ १९ ॥

हे लोकसंग्रहाचे, कारभाराचे काम फार धकाधकीचे आहे, त्यासाठी तीक्ष्ण बुद्धीचे वर्मच लागते. नुसत्या भोळ्या भावार्थाने, गोंधळलेल्या मनाने हे कसे साधणार?

सेत केलें परी वाहेना । जवार केलें परी फिरेना । जन मेळविलें परी धरेना । अंतर्यामीं ॥ २० ॥

शेत तयार केले, पण त्याला पीक येत नाही. जोंधळा पेरला, पण तो नीट उगवत नाही. तसेच लोक जमवले, पण त्यांचे मन अंतःकरणापासून टिकून राहत नाही.

जरी चढती वाढती आवडी उठे । तरी परमार्थ प्रगटे । घसघस करितां विटे । सगट लोकु ॥ २१ ॥

लोकांची आवड, ओढ जर वाढत वाढत जाईल, तरच परमार्थाचा प्रसार होतो. पण जबरदस्ती, रेटारेटी केली, तर सगळे लोक कंटाळून जातात.

आपलें लोकांस मानेना । लोकांचें आपणांस मानेना । अवघा विकल्पचि मना । समाधान कैचें ॥ २२ ॥

आपले म्हणणे लोकांना पटत नाही आणि लोकांचे म्हणणे आपल्याला पटत नाही. मनात नुसता विकल्पच भरून राहतो, मग समाधान कुठून मिळणार?

नासक दीक्षा सिंतरु लोक । तेथें कैचा असेल विवेक । जेथें बळावला अविवेक । तेथें राहणें खोटें ॥ २३ ॥

जिथे दीक्षाच भ्रष्ट झालेली आहे आणि लोकही लबाड, कपटी आहेत, तिथे विवेक कुठून असणार? जिथे अविवेक बळावलेला असतो, तिथे राहणे चुकीचेच.

बहुत दिवस श्रम केला । सेवटीं अवघाचि वेर्थ गेला । आपणास ठाकेना गल्बला । कोणें करावा ॥ २४ ॥

पुष्कळ दिवस कष्ट केले, पण शेवटी ते सगळे वाया गेले. हा गोंधळ, गडबड आपल्याला झेपणारी नाही, तर मग तो कोणी तरी का करावा?

संगीत चालिला तरी तो व्याप । नाहीं तरी अवघाचि संताप । क्षणक्षणा विक्षेप । किती म्हणौनि संगावा ॥ २५ ॥

काम नीट, एकजुटीने चालले तरी तो एक व्यापच असतो, आणि नीट नाही चालले तर नुसताच संताप होतो. क्षणोक्षणी अडथळे येतात, ते किती म्हणून सांगत बसावे?

मूर्ख मूर्खपणें भरंगळती । ज्ञातेपणें कळ्हो करिती । होते दोहींकडे फजिती । लोकांमधें ॥ २६ ॥

मूर्ख माणसे मूर्खपणाने भरकटत जातात, तर शहाणी, ज्ञानी माणसे आपल्या चतुराईने भांडणतंटे उभे करतात. दोन्हीकडून लोकांमध्ये फजितीच होते.

कारबार आटोपेना करवेना । आणि उगेंहि राहेना । याकारणें सकळ जना । काये म्हणावें ॥ २७ ॥

कारभार पुरा करताही येत नाही आणि सोडूनही देता येत नाही, आणि स्वस्थही बसवत नाही. अशा वेळी सगळ्या लोकांना काय म्हणून सांगावे?

नासक उपाधीस सोडावें । वय सार्थकीं घालावें । परिभ्रमणें कंठावें । कोठें तरी ॥ २८ ॥

भ्रष्ट, त्रासदायक उपाधी सोडून द्यावी. आपले आयुष्य सार्थकी लावावे. कुठेतरी परिभ्रमण करत, फिरत काळ घालवावा.

परिभ्रमण करीना । दुसयाचें कांहींच सोसीना । तरी मग उदंड यतना । विकल्पाची ॥ २९ ॥

फिरणेही नाही आणि दुसऱ्याचे काही सहनही होत नाही, अशा स्थितीत मग विकल्पाचा भरपूर त्रास, यातना भोगावी लागते.

आतां हें आपणाचिपासीं । बरें विचारावें आपणासी । अनुकुळ पडेल तैसी । वर्तणूक करावी ॥ ३० ॥

तेव्हा हे सगळे आपणच आपल्या मनाशी नीट विचारून पाहावे आणि जे आपल्याला अनुकूल, योग्य वाटेल, त्याप्रमाणे वर्तन करावे.