परमार्थी आणि विवेकी । त्याचें करणें माने लोकीं । कां जे विवरविवरों चुकी । पडोंचि नेदी ॥ १ ॥

जो परमार्थी आणि विवेकी असतो, त्याचे वागणे-बोलणे लोकांना पटते. कारण तो सतत विचारपूर्वक विवरण करत असल्याने त्याच्याकडून चूक होऊच देत नाही.

जो जो संदेह वाटे जना । तो तो कदापी करीना । आदिअंत अनुमाना । आणून सोडी ॥ २ ॥

लोकांना ज्या ज्या गोष्टीबद्दल संशय वाटतो, ती गोष्ट तो कधीच करत नाही. प्रत्येक गोष्टीचा आदि-अंत नीट तर्काने पडताळून पाहूनच तो ठरवतो.

स्वतां निस्पृह असेना । त्याचें बोलणेंचि मानेना । कठिण आहे जनार्दना । राजी राखणें ॥ ३ ॥

जो स्वतः निःस्पृह नसतो, त्याचे बोलणेच लोकांना मानवत नाही. आणि जनार्दनाला (लोकांना) राजी राखणे हे मुळातच कठीण काम आहे.

कोणी दटून उपदेश देती । कोणी मध्यावर्ती घालिती । ते सहजचि हळु पडती । लालचीनें ॥ ४ ॥

कोणी दरडावून उपदेश देतात, कोणी उगाच मध्ये पडून हस्तक्षेप करतात. असे लोक आपल्या लोभामुळेच सहजपणे कमी दर्जाचे ठरतात.

जयास सांगावा विवेक । तोचि जाणावा प्रतिकुंचक । पुढें पुढें नासक । कारबार होतो ॥ ५ ॥

ज्याला विवेक सांगायचा, तोच जर उलट प्रतिकार करणारा निघाला, तर पुढे पुढे सगळाच व्यवहार बिघडत जातो.

भावास भाऊ उपदेश देती । पुढें पुढें होते फजिती । वोळकीच्या लोकांत महंती । मांडूंचि नये ॥ ६ ॥

भावाभावांमध्ये एकमेकांना उपदेश दिला, तरी पुढे पुढे त्यातून फजितीच होते. म्हणून ओळखीच्या, जवळच्या लोकांमध्ये गुरुपणाचा आव आणू नये.

पहिलें दिसे परी नासे । विवेकी मान्य करिती कैसे । अविवेकी ते जैसे तैसें । मिळती तेथें ॥ ७ ॥

प्रथमदर्शनी एखादी गोष्ट चांगली दिसते, पण नंतर बिघडून जाते; अशी गोष्ट विवेकी लोक कशी मान्य करतील? पण अविवेकी लोक मात्र होती तशीच स्वीकारून घेतात.

भ्रतार शिष्य स्त्री गुरु । हाहि फटकाळ विचारु । नाना भ्रष्टाकारी प्रकारु । तैसाचि आहे ॥ ८ ॥

पती शिष्य आणि पत्नी गुरु - हाही एक फोल, निरर्थक विचार आहे. अशाच प्रकारचे इतरही भ्रष्ट करणारे उफराटे प्रकार असतात.

प्रगट विवेक बोलेना । झांकातापा करी जना । मुख्य निश्चय अनुमाना । आणूंच नेदी ॥ ९ ॥

असा माणूस उघडपणे विवेकाचे बोल बोलत नाही, लोकांपुढे लपवाछपवी करत राहतो. आणि मुख्य निश्चय काय आहे, हे कधीच स्पष्टपणे मांडू देत नाही.

हुकीसरिसा भरीं भरे । विवेक सांगतां न धरे । दुरीदृष्टीचे पुरे । साधु नव्हेती ॥ १० ॥

लहरीबरोबर वाहवत जातो, विवेक सांगितला तरी तो मनात धरत नाही. अशा माणसाला दूरदृष्टी नसते, तो पुरेपूर साधुत्वालाही पोचत नाही.

कोण्हास कांहींच न मागावें । भगवद्‍भजन वाढवावें । विवेकबळें जन लावावे । भजनाकडे ॥ ११ ॥

कोणाकडूनही काहीच मागू नये, फक्त भगवद्भजन वाढवत राहावे. आणि विवेकाच्या बळावरच लोकांना भजनाकडे वळवावे.

परांतर रक्षायाचीं कामें । बहुत कठीण विवेकवर्में । स्वैछेनें स्वधर्में । लोकराहाटी ॥ १२ ॥

दुसऱ्यांची अंतःकरणे सांभाळण्याचे काम अतिशय कठीण, विवेकाचे मर्म साधणारे आहे. लोक आपापल्या मनाप्रमाणे, आपापल्या धर्माप्रमाणे वागत असतात.

आपण तुरुक गुरु केला । शिष्य चांभार मेळविला । नीच यातीनें नासला । समुदाव ॥ १३ ॥

स्वतः विजातीय गुरु केला, आणि शिष्य म्हणून विसंगत, हीन कुळातले लोक जमवले - अशा असंगत संगतीमुळे सगळा समुदायच बिघडून जातो.

ब्रह्मणमंडळ्या मेळवाव्या । भक्तमंडळ्या मानाव्या । संतमंडळ्या शोधाव्या । भूमंडळीं ॥ १४ ॥

ब्राह्मणांच्या मंडळी एकत्र जमवाव्यात, भक्तांच्या मंडळींना मान द्यावा, आणि या पृथ्वीवर संतांच्या मंडळी शोधून काढाव्यात.

उत्कट भव्य तेंचि घ्यावें । मळमळीत अवघेंचि टाकावें । निस्पृहपणें विख्यात व्हावें । भूमंडळीं ॥ १५ ॥

जे उत्कट, भव्य आहे तेवढेच स्वीकारावे, आणि जे मलिन-मळकट आहे ते सगळे टाकून द्यावे. निःस्पृहतेनेच या पृथ्वीवर कीर्ती मिळवावी.

अक्षर बरें वाचणें बरें । अर्थांतर सांगणें बरें । गाणें नाचणें अवघेंचि बरें । पाठांतर ॥ १६ ॥

अक्षर चांगले असावे, वाचनही चांगले असावे, अर्थ नीट सांगता यावा. गाणे, नाचणे, पाठांतर - हे सगळेच चांगले जमलेले असावे.

दीक्षा बरी मित्री बरी । तीक्षण बुधी राजकारणी बरी । आपणास राखे नानापरी । अलिप्तपणें ॥ १७ ॥

दीक्षा देण्याची पद्धत चांगली असावी, मैत्री चांगली असावी, बुद्धी तीक्ष्ण आणि व्यवहारकुशल असावी. आणि स्वतःला नाना प्रकारे अलिप्त राखता आले पाहिजे.

अखंड हरिकथेचा छंदु । सकळांस लागे नामवेदु । प्रगट जयाचा प्रबोधु । सूर्य जैसा ॥ १८ ॥

सतत हरिकथेचा नाद असावा, ज्यामुळे सर्वांना नामाची (भगवंताच्या नामाची) गोडी लागावी. अशा माणसाचा बोध सूर्याप्रमाणे उघडपणे सर्वत्र प्रकाशित व्हावा.

दुर्जनासी राखों जाणे । सज्जनासी निवऊं जाणे । सकळांचे मनीचें जाणे । ज्याचें त्यापरीं ॥ १९ ॥

त्याला दुर्जनांनाही कसे सांभाळावे हे कळते, आणि सज्जनांना कसे समाधान द्यावे हेही कळते. प्रत्येकाच्या मनातले, त्याच्या त्याच्या परीने त्याला ओळखता येते.

संगतीचें मनुष्य पालटे । उत्तम गुण तत्काळ उठे । अखंड अभ्यासीं लगटे । समुदाव ॥ २० ॥

चांगल्या संगतीने माणूस बदलतो, त्याच्यात लगेच उत्तम गुण जागृत होतात. आणि नित्य अभ्यासात सारा समुदाय गुंतून राहतो.

जेथें तेथें नित्य नवा । जनासी वाटे हा असावा । परंतु लालचीचा गोवा । पडोंचि नेदी ॥ २१ ॥

जिथे तिथे तो नेहमी नवा-ताजा भासतो, लोकांना वाटते हाच आपल्याजवळ असावा. पण तो लोभाच्या फंदात मात्र कधीच अडकू देत नाही स्वतःला.

उत्कट भक्ति उत्कट ज्ञान । उत्कट च्यातुर्य उत्कट भजन । उत्कट योग अनुष्ठान । ठाईं ठाईं ॥ २२ ॥

त्याची भक्ती उत्कट, ज्ञान उत्कट, चातुर्य उत्कट, भजन उत्कट, आणि योग-अनुष्ठानही ठिकठिकाणी उत्कटच असते.

उत्कट निस्पृहता धरिली । त्याची कीर्ति दिगांतीं फांकली । उत्कट भक्तीनें निवाली । जनमंडळी ॥ २३ ॥

ज्याने उत्कट निःस्पृहता अंगी बाणवली, त्याची कीर्ती दाही दिशांना पसरते. आणि त्याच्या उत्कट भक्तीनेच सगळी जनमंडळी शांत, संतुष्ट होते.

कांहीं येक उत्कटेविण । कीर्ति कदापि नव्हे जाण । उगेंच वणवण हिंडोन । काये होतें ॥ २४ ॥

कोणतीही एक गोष्ट उत्कटतेने, तळमळीने केल्याशिवाय कीर्ती कधीच मिळत नाही, हे नक्की जाणावे. उगाचच वणवण भटकून काय साधणार?

नाहीं देह्याचा भरंवसा । केव्हां सरेल वयसा । प्रसंग पडेल कैसा । कोण जाणे ॥ २५ ॥

या देहाचा भरवसा नाही, आयुष्य केव्हा संपेल हे सांगता येत नाही. पुढे कोणता प्रसंग येईल, हे कोणाला ठाऊक आहे?

याकारणें सावधान असावें । जितुकें होईल तितुकें करावें । भगवत्कीर्तीनें करावें । भूमंडळ ॥ २६ ॥

म्हणून सतत सावध राहावे आणि जितके शक्य होईल तितके करावे. या पृथ्वीला भगवंताच्या कीर्तीने भरून टाकावे.

आपणास जें जें अनुकूळ । तें तें करावें तत्काळ । होईना त्यास निवळ । विवेक उमजावा ॥ २७ ॥

स्वतःला जे जे अनुकूल असेल, ते ते ताबडतोब करावे. आणि जे जमणार नाही, त्याविषयी शुद्ध विवेकाने नीट समजून घ्यावे.

विवेकामधें सापडेना । ऐसें तो कांहींच असेना । येकांतीं विवेक अनुमाना । आणून सोडी ॥ २८ ॥

विवेकाच्या कक्षेत सापडणार नाही असे काहीच नसते. एकांतात बसून विवेकानेच सर्व गोष्टींचा शहानिशा करता येतो.

अखंड तजवीजा चाळणा जेथें । पाहातं काय उणें तेथें । येकांतेंविण प्राणीयांतें । बुद्धि कैसी ॥ २९ ॥

जिथे सतत विचार, पडताळणी चालू असते, तेथे काय उणे राहील? आणि एकांताशिवाय माणसाला खरी बुद्धी तरी कशी प्राप्त होईल?

येकांती विवेक करावा । आत्माराम वोळखावा । येथून तेथवरी गोवा । कांहींच नाहीं ॥ ३० ॥

एकांतात बसून विवेक करावा आणि आत्मारामाला ओळखावे. या मार्गात सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत काहीच अडचण, गुंता नाही.