सुचित करूनी अंतःकर्ण । ऐका करंटलक्षण । हें त्यागितां सदेवलक्षण । आंगीं बाणें ॥ १ ॥

मन एकाग्र करून करंट्या (अभागी, दुर्दैवी) माणसाची लक्षणे ऐका. ही लक्षणे सोडली की सद्भाग्याची लक्षणे आपोआप अंगी बाणतात.

पापाकरितां दरिद्र प्राप्त । दरिद्रें होये पापसंचित । ऐसेंचि होत जात । क्षणक्षणा ॥ २ ॥

पापामुळे दारिद्र्य येते, आणि दारिद्र्यामुळे पुन्हा पाप साचत जाते. असे हे दुष्टचक्र क्षणोक्षणी चालूच राहते.

याकारणें करंटलक्षणें । ऐकोनी त्यागचि करणें । म्हणिजे कांहीं येक बाणें । सदेवलक्षण ॥ ३ ॥

म्हणून करंट्या माणसाची लक्षणे ऐकून ती सोडूनच द्यावीत. असे केले तरच थोडेफार सद्भाग्याचे गुण अंगी येऊ शकतील.

करंट्यास आळस आवडे । यत्‍न कदापि नावडे । त्याची वासना वावडे । अधर्मीं सदा ॥ ४ ॥

करंट्याला आळस आवडतो, प्रयत्न त्याला कधीच आवडत नाहीत. त्याची वासना सतत अधर्माकडेच धाव घेत असते.

सदा भ्रमिष्ट निदसुरा । उगेंचि बोले सैरावैरा । कोणीयेकाच्या अंतरा । मानेचिना ॥ ५ ॥

तो नेहमी भ्रमिष्टासारखा, झोपाळू असतो आणि उगाचच इकडेतिकडे बरळत राहतो. त्याचे बोलणे कोणाच्याही मनाला पटत नाही.

लेहों नेणे वाचूं नेणे । सवदासुत घेऊं नेणे । हिशेब कितेब राखों नेणे । धारणा नाहीं ॥ ६ ॥

त्याला धड लिहिता येत नाही, वाचता येत नाही, व्यवहारातले हिशेब-सौदेही जमत नाहीत. हिशेब-कीतेब राखायचे त्याला भानच नसते.

हारवी सांडी पाडी फोडी । विसरे चुके नाना खोडी । भल्याचे संगतीची आवडी । कदापी नाहीं ॥ ७ ॥

तो वस्तू हरवतो, सांडतो, पाडतो, फोडतो, विसरतो, चुकतो - अशा नाना खोडी त्याच्या अंगी असतात. भल्या माणसांच्या संगतीची त्याला कधीच आवड नसते.

चाट गडी मेळविले । कुकर्मी मित्र केले । खट नट येकवटिले । चोरटे पापी ॥ ८ ॥

त्याने भोंदू, वाया गेलेले साथीदार जमवलेले असतात, कुकर्मी मित्र केलेले असतात. खोडकर, लबाड, चोर, पापी अशा लोकांना एकत्र आणलेले असते.

ज्यासीं त्यासीं कळकटा । स्वयें सदाचा चोरटा । परघातकी धाटामोटा । वाटा पाडी ॥ ९ ॥

प्रत्येकाशीच तो कपटी, लबाड वागतो, स्वतः जन्मजात चोर असतो. दुसऱ्याचे नुकसान करण्यात तो धीट आणि निर्ढावलेला असतो.

दीर्घ सूचना सुचेचिना । न्याय नीति हे रुचेना । पराभिळासीं वासना । निरंतर ॥ १० ॥

दूरदृष्टीची कोणतीच सूचना त्याला सुचत नाही, न्याय-नीती त्याला रुचत नाही. दुसऱ्याचे लुबाडण्याची वासना त्याच्या मनात सतत असते.

आळसें शरीर पाळिलें । परंतु पोटेंविण गेलें । सुडकें मिळेनासें जालें । पांघराया ॥ ११ ॥

आळसानेच शरीर जपले, पण पोटालाही अन्न मिळेना अशी वेळ आली. अंगावर पांघरायलाही धड चिंधीसुद्धा मिळेनाशी झाली.

आळसे शरीर पाळी । अखंड कुंसी कांडोळी । निद्रेचे पाडी सुकाळीं । आपणासी ॥ १२ ॥

आळशी माणूस शरीर फक्त जपत बसतो, सतत कुशीवर वळून लोळत राहतो. आपल्यासाठी नेहमी झोपेचाच सुकाळ करून घेतो.

जनासीं मीत्री करीना । कठिण शब्द बोले नाना । मूर्खपणें आवरेना । कोणीयेकासी ॥ १३ ॥

तो कोणाशीही मैत्री करत नाही, उलट कठोर, वाईट शब्द बोलतो. मूर्खपणामुळे तो कोणालाच धड आवरत नाही.

पवित्र लोकांमधें भिडावे । वोंगळामधें निशंक धांवे । सदा मनापासून भावे । जननिंद्य क्रिया ॥ १४ ॥

पवित्र, चांगल्या लोकांमध्ये जाताना तो कचरतो, संकोचतो, पण घाणेरड्या, अवगुणी लोकांमध्ये मात्र बिनधास्त धावत जातो. लोकांनी नाव ठेवावी अशीच कृत्ये त्याला मनापासून आवडतात.

तेथें कैचा परोपकार । केला बहुतांचा संव्हार । पापी अनर्थी अपस्मार । सर्वाबद्धी ॥ १५ ॥

अशा माणसाकडून परोपकार कसा घडणार? उलट त्याने अनेकांचे नुकसान, नाश केलेला असतो. तो पापी, अनर्थकारी आणि सर्व बाबतीत जणू एक व्याधीच बनलेला असतो.

शब्द सांभळून बोलेना । आवरितां आवरेना । कोणीयेकासी मानेना । बोलणें त्याचें ॥ १६ ॥

तो जपून, विचार करून बोलत नाही आणि आवरायचा प्रयत्न केला तरी आवरत नाही. त्याचे बोलणे कोणालाच रुचत नाही, पटत नाही.

कोणीयेकास विश्वास नाहीं । कोणीयेकासीं सख्य नाहीं । विद्या वैभव कांहींच नाहीं । उगाचि ताठा ॥ १७ ॥

त्याच्यावर कोणाचाच विश्वास नसतो, कोणाशीही त्याची जिव्हाळ्याची जवळीक नसते. विद्या नाही, वैभव नाही, तरीही उगाचच त्याला गर्व असतो.

राखावीं बहुतांची अंतरें । भाग्य येतें तदनंतरें । ऐसीं हें विवेकाचीं उत्तरें । ऐकणार नाहीं ॥ १८ ॥

पुष्कळांची मने सांभाळावीत, म्हणजे त्यानंतर भाग्य चालून येते - असे शहाणपणाचे बोल तो कधीच ऐकत नाही.

स्वयें आपणास कळेना । शिकविलें तें ऐकेना । तयासी उपाय नाना । काये करिती ॥ १९ ॥

त्याला स्वतःचे स्वतःलाच कळत नाही, आणि शिकवलेले तो ऐकत नाही. मग अशा माणसासाठी कितीही उपाय केले तरी ते काय करणार?

कल्पना करी उदंड कांहीं । प्राप्तव्य तों कांहींच नहीं । अखंड पडिला संदेहीं । अनुमानाचे ॥ २० ॥

तो नाना प्रकारच्या कल्पना करत बसतो, पण प्रत्यक्षात त्याला काहीच मिळत नाही. तो सतत तर्क-वितर्काच्या संशयातच अडकलेला असतो.

पुण्य मार्ग संडिला मनें । पाप झडावें काशानें । निश्चय नाहीं अनुमानें । नास केला ॥ २१ ॥

त्याने मनाने पुण्यमार्ग सोडून दिलेला असतो, मग त्याचे पाप कशाने धुऊन निघणार? कशाचाच निश्चय नसल्याने, नुसत्या तर्कानेच त्याचा नाश झालेला असतो.

कांहींयेक पुर्तें कळेना । सभेमधें बोलों राहेना । बाष्कळ लाबाड ऐसें जना । कळों आलें ॥ २२ ॥

त्याला काहीच पुरतेपणी कळत नाही, तरीही सभेत बोलायचे तो थांबत नाही. तो बडबड्या आणि लबाड आहे, हे लोकांनाही उमगून जाते.

कांहीं नेमकपण आपुलें । बहुत जनासी कळों आलें । तेंचि मनुष्य मान्य जालें । भूमंडळीं ॥ २३ ॥

ज्या माणसाचे काही नेमके, ठोस गुण बहुजनांना कळून येतात, तोच माणूस या जगात मान्यता पावतो.

झिजल्यावांचून कीर्ति कैंची । मान्यता नव्हे कीं फुकाची । जिकडे तिकडे होते ची ची । अवलक्षणें ॥ २४ ॥

कष्ट सोसल्याशिवाय, झिजल्याशिवाय कीर्ती कशी मिळणार? मान्यता काही फुकट मिळत नाही. करंट्या माणसाच्या अवलक्षणांमुळे मात्र जिकडेतिकडे त्याची निंदाच होत राहते.

भल्याची संगती धरीना । आपणासी शाहाणे करीना । तो आपला आपण वैरी जाणा । स्वहित नेणे ॥ २५ ॥

तो चांगल्या माणसांची संगत धरत नाही, स्वतःला शहाणे करून घेत नाही. असा माणूस स्वतःच स्वतःचा शत्रू आहे, कारण त्याला स्वतःचे हितच कळत नाही.

लोकांसी बरें करवें । तें उसिणें सवेंचि घ्यावें । ऐसें जयाच्या जीवें । जाणिजेना ॥ २६ ॥

लोकांचे भले करावे, ते जणू उसने दिलेलेच लगेच परत मिळते, म्हणजेच चांगुलपणाचे फळ आपल्यालाच परत मिळते - हे साधे तत्त्व ज्याच्या मनाला उमगत नाही, तो करंटाच होय.

जेथें नाहीं उत्तम गुण । तें करंट्याचें लक्षण । बहुतांसीं न मने तें अवलक्षण । सहजचि जालें ॥ २७ ॥

जेथे उत्तम गुण नाहीत, तेच करंट्याचे खरे लक्षण होय. जे बहुतेकांना आवडत नाही, ते अवलक्षण त्याच्या अंगी सहजच येऊन बसते.

कार्याकारण सकळ कांहीं । कार्येंविण तो कांहींच नाहीं । निकामी तो दुःखप्रवाहीं । वाहातचि गेला ॥ २८ ॥

जगातले सगळे काही कार्य-कारणाने चालते, पण जो कर्तृत्वहीन आहे तो काहीच नाही. असा निकामी माणूस दुःखाच्या प्रवाहातच वाहात जातो.

बहुतांसीं मान्य थोडा । त्याच्या पापासी नाहीं जोडा । निराश्रई पडे उघडा । जेथें तेथें ॥ २९ ॥

असा माणूस फार थोड्याच लोकांना मान्य असतो, त्याच्या पापाला तर तोडच नसते. तो कोठेही गेला, तरी आश्रयहीन, उघडा-वाघडाच राहतो.

याकारणें अवगुण त्यागावे । उत्तम गुण समजोन घ्यावें । तेणें मनासारिखें फावे । सकळ कांहीं ॥ ३० ॥

म्हणूनच सगळे अवगुण सोडून द्यावेत आणि उत्तम गुण समजून घेऊन आत्मसात करावेत. तसे केल्याने मनासारखे सर्व काही साध्य होते.