ज्ञाता सुटला ज्ञानमतें । परंतु जन्म कैसा बद्धातें । बद्धाचें काये जन्मतें । अंतकाळीं ॥ १ ॥

ज्ञानी माणूस ज्ञानाच्या बळावर मुक्त झाला, हे समजले; पण बद्ध माणसाला जन्म कसा प्राप्त होतो? अंतकाळी बद्धाचे नेमके काय जन्म घेते?

बद्ध प्राणी मरोन गेले । तेथें कांहींच नाहीं उरलें । जाणिवेचे विस्मरण जालें । मरणापूर्वी ॥ २ ॥

बद्ध प्राणी मरून गेल्यावर तेथे काहीच शिल्लक उरत नाही; मरणापूर्वीच जाणिवेचे संपूर्ण विस्मरण झालेले असते.

ऐसी घेतली आशंका । याचें उत्तर ऐका । आतां दुश्चीत होऊं नका । म्हणे वक्ता ॥ ३ ॥

अशी शंका उपस्थित केली गेली; आता याचे उत्तर ऐका, आणि यावर मनात दुश्चित्त होऊ नका, असे वक्ता म्हणतो.

पंचप्राण स्थळें सोडिती । प्राणरूप वासनावृत्ती । वासनामिश्रीत प्राण जाती । देह सोडुनिया ॥ ४ ॥

पाच प्राण देहातील आपापली स्थळे सोडतात, आणि प्राणरूप वासनावृत्तीही त्यांच्याबरोबर जाते; वासनामिश्रित प्राण देह सोडून निघून जातात.

वायोसरिसी वासना गेली । ते वायोरूपेंचि राहिली । पुन्हां जन्म घेऊन आली । हेतुपरत्वें ॥ ५ ॥

वासना वायूबरोबरच निघून गेली, आणि ती वायूच्याच रूपात राहिली; आपापल्या हेतूनुसार ती पुन्हा जन्म घेऊन परत येते.

कित्येक प्राणी निःशेष मरती । पुन्हां मागुते जीव येती । ढकलून दिल्हें तेणें दुखवती । हस्तपादादिक ॥ ६ ॥

कित्येक प्राणी पूर्णपणे मृत झाल्यासारखे दिसतात, पण त्यांचा जीव पुन्हा परत येतो; अशा वेळी शरीराला धक्का दिला, तर हात-पाय दुखल्यासारखे होतात.

सर्पदृष्टी जालियां वरी । तीं दिवसां उठवी धन्वंतरी । तेव्हां ते माघारी । वासना येते कीं ॥ ७ ॥

सर्पदंशाने विषबाधा झाली की काही दिवसांनी वैद्य (धन्वंतरी) त्याला पुन्हा उठवतो; तेव्हा ती वासना पुन्हा माघारी परत येतेच ना!

कित्येक सेवें होऊन पडती । कित्येक तयांस उठविती । येमलोकींहून आणिती । माघारे प्राणी ॥ ८ ॥

कित्येक जण पूर्ण गतप्राण होऊन पडतात, तर कित्येकजण त्यांना पुन्हा उठवतात; अशा प्रकारे यमलोकातूनही काही प्राण्यांना परत आणले जाते.

कित्येक पुर्वीं श्रापिले । ते शापें देह पावले । उश्रापकाळीं पुन्हां आले । पूर्वदेहीं ॥ ९ ॥

कित्येक जणांना पूर्वी शाप मिळाला होता, त्या शापामुळे त्यांना निराळा देह प्राप्त झाला; आणि उश्राप होताच ते पुन्हा आपल्या पूर्वीच्या देहात परत आले.

कित्येकीं बहु जन्म घेतले । कित्येक परकाया प्रवेशले । ऐसे आले आणी गेले । बहुत लोक ॥ १० ॥

कित्येकांनी अनेक जन्म घेतले, तर कित्येकांनी दुसऱ्याच्या शरीरात प्रवेश केला; अशा प्रकारे अनेक लोक आले आणि गेले, याची अनेक उदाहरणे आहेत.

फुंकल्यासरिसा वायो गेला । तेथें वायोसून निर्माण जाला । म्हणोन वायोरूप वासनेला । ज्नम आहे ॥ ११ ॥

फुंकर घातल्याबरोबर वायू निघून गेला, तेथून पुन्हा वायूपासूनच नवा जीव निर्माण झाला; म्हणून वायूरूप वासनेलाच खरा जन्म आहे, असे म्हणता येते.

मनाच्या वृत्ती नाना । त्यांत जन्म घेते वासना । वासना पाहातां दिसेना । परंतु आहे ॥ १२ ॥

मनाच्या नाना वृत्तींमध्येच वासना जन्म घेते; ती वासना शोधून पाहिली तर उघडपणे दिसत नाही, तरीही ती असतेच.

वासना जाणिजे जाणिवहेत । जाणीव मुळींचा मूळतंत । मूळमायेंत असे मिश्रित । कारणरूपें ॥ १३ ॥

वासना म्हणजे जाणिवेचा हेतू असे जाणावे; आणि जाणीव ही मुळातील मूळ तत्त्वच आहे, जी मूळमायेतच कारणरूपाने मिसळलेली असते.

कारणरूप आहे ब्रह्मांडीं । कार्यरूपें वर्ते पिंडीं । अनुमानितां तांतडीं । अनुमानेना ॥ १४ ॥

ती कारणरूपाने ब्रह्मांडात असते आणि कार्यरूपाने पिंडात वावरते; तिचा शोध घाईने अनुमानाने घ्यायला गेल्यास ती अनुमानातच सापडत नाही.

परंतु आहे सूक्ष्मरूप । जैसें वायोचे स्वरूप । सकळ देव वायोरूप । आणी भूतसृष्टि ॥ १५ ॥

तरी ती सूक्ष्मरूपाने अस्तित्वात असतेच, जशी वायूचे स्वरूप असते; सर्व देव आणि सर्व भूतसृष्टीही वायूच्याच रूपाची आहेत.

वायोमधें विकार नाना । वायो पाहातां तरी दिसेना । तैसी जाणीववासना । अति सूक्ष्म ॥ १६ ॥

वायूमध्ये नाना प्रकारचे विकार असतात, तरी वायू स्वतः पाहायला गेले तर दिसत नाही; त्याचप्रमाणे जाणीव-वासनाही अत्यंत सूक्ष्म असते.

त्रिगुण आणी पंचभूतें । हे वायोमध्यें मिश्रिते । अनुमानेना म्हणोन त्यातें । मिथ्या म्हणों नये ॥ १७ ॥

त्रिगुण आणि पंचमहाभूते ही वायूतच मिसळलेली असतात; ती केवळ अनुमानाने सिद्ध होत नाहीत म्हणून त्यांना मिथ्या म्हणू नये.

सहज वायो चाले । तरी सुगंध दुर्गंध कळों आले । उष्ण सीतळ तप्त निवाले । प्रत्यक्ष प्राणी ॥ १८ ॥

वायू आपोआप वाहतो, आणि त्यामुळेच सुगंध-दुर्गंध कळून येतात; उष्ण, थंड, तापलेले, निवलेले असे सगळे प्रत्यक्ष प्राण्यांना जाणवते.

वायोचेनि मेघ वोळती । वायोचेनि नक्षत्रें चालती । सकळ सृष्टीची वर्तती गती । सकळ तो वायो ॥ १९ ॥

वायूमुळेच ढग दाटून येतात, वायूमुळेच नक्षत्रे भ्रमण करतात; संपूर्ण सृष्टीची सगळी गती वायूच घडवून आणतो, तो वायूच सर्वस्व आहे.

वायोरूपें देवतें भूतें । आंगीं भरती अकस्मातें । वीध केलियां प्रेतें । सावध होतीं ॥ २० ॥

वायूच्याच रूपाने देवता आणि भूते अचानक अंगात संचारतात; योग्य विधी केला असता प्रेतेसुद्धा पुन्हा सावध, सजीव होतात असे मानले जाते.

वारें निराळें न बोले । देहामधें भरोन डोले । आळी घेऊन जन्मा आले । कित्येक प्राणी ॥ २१ ॥

वारे स्वतंत्रपणे बोलत नाही, पण देहात संचारून ते हलू-डुलू लागते; काही प्राणी हट्ट धरून पुन्हा जन्माला आलेले असतात, असेही म्हणतात.

राहाणें ब्रह्मणसमंध जाती । राहाणें ठेवणीं सांपडती । नाना गुंतले उगवती । प्रत्यक्ष राहाणें ॥ २२ ॥

'राहाणे' नावाचे ब्रह्मसमंध अस्तित्वात असतात असे म्हणतात, आणि 'राहाणे' पुरून ठेवलेल्या ठेवीजवळही सापडते असे मानतात; अशा नाना गुंतागुंतीतून हे 'राहाणे' प्रकट होते.

ऐसा वायोचा विकार । येवंचे कळेना विस्तार । सकळ कांहीं चराचर । वायोमुळें ॥ २३ ॥

असे हे वायूचे नाना विकार आहेत, त्यांचा विस्तार पूर्णपणे कळणे अशक्य आहे; या संपूर्ण चराचर सृष्टीचे अस्तित्व वायूमुळेच आहे.

वायो स्तब्धरूपें सृष्टीधर्ता । वायो चंचळरूपें सृष्टीकर्ता । न कळे तरी विचारीं प्रवर्ता । म्हणिजे कळे ॥ २४ ॥

वायू स्थिर रूपात सृष्टीचा धर्ता (धारण करणारा) असतो, आणि चंचल रूपात सृष्टीचा कर्ता असतो; हे न कळल्यास याविषयी विचार करत राहावे, म्हणजे ते कळून येईल.

मुळापासून सेवटवरी । वायोचि सकळ कांहीं करी । वायोवेगळें कर्तुत्व चतुरीं मज निरोपावें ॥ २५ ॥

मुळापासून शेवटपर्यंत सगळे काही वायूच करत असतो; वायूशिवाय दुसरे कोणते कर्तृत्व आहे, ते कोणा चतुराने तरी मला दाखवून द्यावे.

जाणीवरूप मूळमाया । जाणीव जाते आपल्या ठाया । गुप्त प्रगट होऊनियां । विश्वीं वर्ते ॥ २६ ॥

मूळमाया ही जाणिवेच्या रूपात असते; ही जाणीव आपापल्या स्थानी संचार करते, कधी गुप्त तर कधी प्रगट होत हे विश्वात वावरत राहते.

कोठें गुप्त कोठें प्रगटे । जैसें जीवन उफाळे आटे । पुढें मागुता वोघ लोटे । भूमंडळीं ॥ २७ ॥

ती कोठे गुप्त तर कोठे प्रगट होते, जसे पाणी कोठे उफाळते तर कोठे आटते; आणि पुढे पुन्हा त्याचा प्रवाह पृथ्वीवर वाहू लागतो.

तैसाच वायोमधें जाणीवप्रकार । उमटे आटे निरंतर । कोठें विकारें कोठें समीर । उगाच वाजे ॥ २८ ॥

त्याचप्रमाणे वायूमध्येही जाणिवेचा प्रकार सतत उमटत आणि आटत असतो; कोठे तो विकाराने प्रकट होतो, तर कोठे केवळ साधा वारा म्हणूनच वाहतो.

वारीं आंगावरून जाती । तेणें हातपाये वाळती । वारां वाजतां करपती । आलीं पिकें ॥ २९ ॥

काही वारे अंगावरून गेले की त्यामुळे हातपाय वाळून जातात; असे वारे वाहिले की तयार झालेली पिकेही करपून जातात.

नाना रोगांचीं नाना वारीं । पीडा करिती पृथ्वीवरी । वीज कडाडी अंबरीं । वायोमुळें ॥ ३० ॥

नाना रोगांचे नाना प्रकारचे वारे पृथ्वीवर पीडा देत असतात; आणि आकाशात वीज कडाडते तीही वायूमुळेच.

वायोकरितां रागोद्धार । कळे वोळखीचा निर्धार । दीप लागे मेघ पडे हा चमत्कार । रागोद्धारीं ॥ ३१ ॥

वायूमुळेच रागांचा (संगीतातील रागांचा) खरा प्रत्यय, त्यांची खरी ओळख कळून येते; दिवा पेटणे, मेघ बरसणे असे चमत्कार रागांच्या शक्तीतूनच घडतात असे म्हणतात.

वायो फुंकितां भुली पडती । वायो फुंकितां खांडकें करपती । वायोकरितां चालती । नाना मंत्र ॥ ३२ ॥

वायू फुंकल्याने लोक भुलतात, वायू फुंकल्याने शेते करपून जातात; आणि नाना मंत्रही वायूच्या साहाय्यानेच चालतात.

मंत्रें देव प्रगटती । मंत्रें भूतें अखरकिती । बाजीगरी वोडंबरी करिती । मंत्रसामर्थ्यें ॥ ३३ ॥

मंत्रांनी देव प्रकट होतात, मंत्रांनी भुते वठणीवर आणली जातात; आणि मंत्राच्या सामर्थ्यानेच जादूगार बाजीगरी, चमत्कार दाखवतात.

राक्षसांची मावरचना । ते हे देवांदिकां कळेना । विचित्र सामर्थ्यें नाना । स्तंबनमोहनादिकें ॥ ३४ ॥

राक्षसांची मायावी रचना ही देवांनाही पूर्णपणे कळत नाही; स्तंभन, मोहन यांसारखी नाना विचित्र सामर्थ्ये त्यांच्याजवळ असतात.

धडचि पिसें करावें । पिसेंच उमजवावें । नाना विकार सांगावे । किती म्हणोनी ॥ ३५ ॥

एखाद्या धडधाकट माणसाला वेड लावता येते, आणि वेड्यालाही पुन्हा शहाणे करता येते; असे नाना विकार किती म्हणून सांगावेत?

मंत्रीं संग्राम देवाचा । मंत्रीं साभिमान ऋषीचा । महिमा मंत्रसामर्थ्याचा । कोण जाणे ॥ ३६ ॥

मंत्रांनी देवांचे युद्धही घडवले जाते, मंत्रांनी ऋषींचा अभिमानही जागृत होतो; मंत्रसामर्थ्याचा हा महिमा खरोखर कोणाला पूर्णपणे कळणार?

मंत्रीं पक्षी आटोपिती । मूशकें स्वापदें बांधती । मंत्रीं माहसर्प खिळिती । आणी धनलाभ ॥ ३७ ॥

मंत्रांनी पक्षी वश केले जातात, उंदीर आणि वन्य पशूही बांधले जातात; मंत्रांनीच मोठमोठे सर्प स्तब्ध केले जातात आणि धनलाभही मिळवला जातो.

आतां असो हा प्रश्न जाला । बद्धाचा जन्म प्रत्यया आला । मागील प्रश्न फिटला । श्रोतयाचा ॥ ३८ ॥

आता हा प्रश्न पुरा झाला; बद्ध माणसाच्या जन्माचा खरा प्रत्यय आता स्पष्ट झाला आहे, आणि श्रोत्याचा मागील प्रश्नही यामुळे सुटला.