पृथ्वीमधें लोक सकळ । येक संपन्न येक दुर्बळ । येक निर्मळ येक वोंगळ । काय निमित्य ॥ १ ॥

या पृथ्वीवरील सर्व लोकांमध्ये कोणी संपन्न असतो तर कोणी दुर्बळ, कोणी निर्मळ असतो तर कोणी मलीन — याचे कारण काय असावे?

कित्येक राजे नांदती । कित्येक दरिद्र भोगिती । कितीयेकांची उत्तम स्थिती । कित्येक अधमोद्धम ॥ २ ॥

काही राजासारखे ऐश्वर्यात नांदतात, तर काही दारिद्र्य भोगतात; काहींची स्थिती उत्तम असते, तर काही अत्यंत अधम-नीच अवस्थेत असतात.

ऐसें काय निमित्य जालें । हें मज पाहिजे निरोपिलें । याचे उत्तर ऐकिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ ३ ॥

असे का घडते, याचे कारण मला सांगावे — अशी श्रोत्याने विनंती केली. आता श्रोत्यांनी याचे उत्तर ऐकावे.

हे सकळ गुणापासीं गती । सगुण भाग्यश्री भोगिती । अवगुणास दरिद्रप्राप्ती । येदर्थीं संदेह नाहीं ॥ ४ ॥

या सर्वांची गती ही गुणांवरच अवलंबून असते; ज्याच्याजवळ चांगले गुण आहेत तो भाग्यलक्ष्मी भोगतो आणि अवगुणी माणसाला दारिद्र्यच प्राप्त होते, यात मुळीच संशय नाही.

जो जो जेथें उपजला । तो ते वेवसाईं उमजला । तयास लोक म्हणती भला । कार्यकर्ता ॥ ५ ॥

जो जो ज्या व्यवसायात जन्माला येतो, तो त्या व्यवसायात निपुण होतो; अशा माणसाला लोक 'भला कार्यकर्ता' म्हणतात.

जाणता तो कार्य करी । नेणतां कांहींच न करी । जाणता तो पोट भरी । नेणता भीक मागे ॥ ६ ॥

जाणता माणूस काम करू शकतो, तर नेणता काहीच करू शकत नाही; जाणता पोट भरू शकतो, तर नेणत्याला भीक मागावी लागते.

हें तों प्रकटचि असे । जनीं पाहातां प्रत्यक्ष दिसे । विद्येवीण करंटा वसे । विद्या तो भाग्यवंत ॥ ७ ॥

ही गोष्ट उघडच आहे, लोकांमध्ये पाहिले तर ती प्रत्यक्ष दिसून येते: विद्येशिवाय माणूस करंटा, दुर्दैवी राहतो आणि विद्या असणारा तो भाग्यवान ठरतो.

आपुली विद्या न सिकसी । तरी काये भीक मागसी । जेथें तेथें बुद्धी ऐसी । वडिलें सांगती ॥ ८ ॥

'तू आपली विद्या शिकला नाहीस, मग भीकच मागत बसशील का?' अशी समजूत वडीलधारी माणसे सगळीकडे मुलांना घालून देतात.

वडिल आहे करंटा । आणी समर्थ होये धाकुटा । कां जे विद्येनें मोटा । म्हणोनिया ॥ ९ ॥

कधीकधी वडील मुलगा करंटा राहतो आणि धाकटा मुलगाच समर्थ होतो, कारण विद्येनेच माणूस मोठेपणा मिळवतो.

विद्या नाही बुद्धी नाही । विवेक नाहीं साक्षेप नाहीं । कुशळता नाहीं व्याप नाहीं । म्हणौन प्राणी करंटा ॥ १० ॥

विद्या नाही, बुद्धी नाही, विवेक नाही, चिकाटी नाही, कौशल्य नाही आणि उद्योगही नाही — म्हणूनच असा माणूस करंटा, दुर्दैवी राहतो.

इतुकें हि जेथें वसे । तेथें वैभवास उणें नसे । वैभव सांडितां अपैसें । पाठीं लागे ॥ ११ ॥

पण जेथे हे सर्व गुण असतात, तेथे वैभवाची कधीच उणीव पडत नाही; उलट, माणसाने वैभव सोडून द्यायचे ठरवले तरी ते आपोआप त्याच्या मागे लागते.

वडिल समर्थ धाकुटा भिकारी । ऐका याची कैसी परी । वडिला ऐसा व्याप न करी । म्हणोनियां ॥ १२ ॥

वडील मुलगा समर्थ होतो आणि धाकटा भिकारी राहतो, याचे कारण ऐका: धाकटा वडिलांसारखा उद्योग-व्याप करत नाही, म्हणून असे घडते.

जैसी विद्या तैसी हांव । जैसा व्याप तैसें वैभव । तोलासारिखा हावभाव । लोक करिती ॥ १३ ॥

जशी विद्या तशीच महत्त्वाकांक्षा असते, जसा उद्योग-व्याप तसेच वैभव मिळते; लोक आपापल्या कुवतीनुसारच आपला थाट, आपले वागणे उभे करतात.

विद्या नसे वैभव नसे । तेथें निर्मळ कैंचा असे । करंटेपणें वोखटा दिसे । वोंगळ आणी विकारी ॥ १४ ॥

जेथे विद्या नाही आणि वैभवही नाही, तेथे निर्मळपणा तरी कोठून असणार? अशा करंट्या माणसाला वाईट, मलीन आणि विकारी असेच पाहिले जाते.

पशु पक्षी गुणवंत । त्यास कृपा करी समर्थ । गुण नस्तां जिणें वेर्थ । प्राणीमात्राचें ॥ १५ ॥

गुणवंत असलेल्या पशु-पक्ष्यावरही समर्थ माणूस कृपा करतो; गुणच नसतील तर कोणत्याही प्राण्याचे जगणे व्यर्थच ठरते.

गुण नाहीं गौरव नाहीं । सामर्थ्य नाहीं महत्व नाहीं । कुशळता नाहीं तर्क नाहीं । प्राणीमात्रासी ॥ १६ ॥

गुण नाहीत, गौरव नाही, सामर्थ्य नाही, महत्त्व नाही, कौशल्य नाही आणि तर्कशक्तीही नाही — असा प्राणी काहीच किमतीचा राहत नाही.

याकारणें उत्तम गुण । तेंचि भाग्याचें लक्षण । लक्षणेवीण अवलक्षण । सहजचि जालें ॥ १७ ॥

याचकारणाने उत्तम गुण हेच खऱ्या भाग्याचे लक्षण आहे; असे चांगले लक्षण नसेल तर माणूस सहजच अवलक्षणी, वाईट ठरतो.

जनामधें तो जाणता । त्यास आहे मान्यता । कोणी येक विद्या असतां । महत्व पावे ॥ १८ ॥

समाजात जो जाणता असतो, त्यालाच मान्यता मिळते; एखादी विद्या जरी आत्मसात असली तरी माणूस त्यामुळे मोठेपणा पावतो.

प्रपंच अथवा परमार्थ । जाणता तोचि समर्थ । नेणता जाणिजे वेर्थ । निःकारण ॥ १९ ॥

संसार असो वा परमार्थ, जो जाणतो तोच खरोखर समर्थ असतो; नेणता माणूस मात्र विनाकारण व्यर्थच ठरतो.

नेणतां विंचु सर्प डसे । नेणतां जीवघात असे । नेणतां कार्य नासे । कोणी येक ॥ २० ॥

नेणतेपणामुळेच विंचू-सर्प डसतो, नेणतेपणामुळेच जीवावर बेतते आणि नेणतेपणामुळेच एखादे महत्त्वाचे काम बिघडून जाते.

नेणतां प्राणी सिंतरे । नेणपणें तर्ह्हे भरे । नेणपणे ठके विसरे । पदार्थ कांहीं ॥ २१ ॥

नेणतेपणामुळेच माणूस फसतो, नेणतेपणामुळेच अडखळतो-गोंधळतो आणि नेणतेपणामुळेच फसला जाऊन एखादी वस्तू विसरून जातो.

नेणतां वैरी जिंकिती । नेणतां अपाईं पडती । नेण्तां संव्हारती घडती । जीवनास ॥ २२ ॥

नेणतेपणामुळेच शत्रू जिंकून जातात, नेणतेपणामुळेच माणूस संकटात सापडतो आणि नेणतेपणामुळेच जीवाला घातही ओढवतो.

आपुले स्वहित न कळे जना । तेणें भोगिती यातना । ज्ञान नेणतां अज्ञाना । अधोगती ॥ २३ ॥

आपले खरे हित लोकांना कळत नाही, म्हणूनच त्यांना यातना भोगाव्या लागतात; ज्ञान नसलेल्या अज्ञानी माणसाला अखेर अधोगतीच प्राप्त होते.

मायाब्रह्म जीवशिव । सारासार भावाभाव । जाटिल्यासाठीं होतें वाव । ज्न्ममरण ॥ २४ ॥

माया आणि ब्रह्म, जीव आणि शिव, सार आणि असार, भाव आणि अभाव — हे न कळल्यामुळेच जन्म-मृत्यूचे हे चक्र व्यर्थ चालू राहते.

कोण कर्ता निश्चयेंसीं । बद्ध मोक्ष तो कोणासी । ऐसें जाणतां प्राणीयासी । सुटिकां घडे ॥ २५ ॥

खरा कर्ता निश्चयाने कोण आहे, बंधन आणि मोक्ष हे नेमके कोणाला लागू होतात — हे जाणल्यावरच माणसाला खरी सुटका मिळते.

जाणिजे देव निर्गुण । जाणिजे मी तो कोण । जाणिजे अनन्यलक्षण । म्हणिजे मुक्त ॥ २६ ॥

निर्गुण देव कोण आहे हे जाणावे, 'मी' म्हणजे कोण आहे हे जाणावे, आणि अनन्यत्वाचे लक्षण जाणावे — असे केले म्हणजे माणूस मुक्त होतो.

जितुकें जाणोन सांडिलें । तितुकें दृश्य वोलांडिलें । जाणत्यास जाणतां तुटलें । मूळ मीपणाचें ॥ २७ ॥

जितके जाणून सोडून दिले, तितके दृश्य जग ओलांडले गेले; जाणत्या माणसाला जाणल्यावर 'मी'पणाचे मूळच तुटून जाते.

न जाणतां कोटीवरी । साधनें केलीं परोपरीं । तरी मोक्षास अधिकारी । होणार नाहीं ॥ २८ ॥

न जाणताच जरी कोट्यवधी प्रकारची साधने केली, तरीही माणूस मोक्षाचा अधिकारी होऊ शकत नाही.

मायाब्रह्म वोळखावें । आपणास आपण जाणावें इतुक्यासाठीं स्वभावें । चुके जन्म ॥ २९ ॥

माया आणि ब्रह्म ओळखावे, आपणच आपणाला जाणावे — एवढे केले की स्वाभाविकपणेच जन्म-मृत्यू चुकतो.

जाणतां समर्थाचें अंतर । प्रसंगें वर्ते तदनंतर । भाग्य वैभव अपार । तेणेचि पावे ॥ ३० ॥

समर्थ माणसाचे अंतरंग जाणून घेऊन त्यानुसार वेळोवेळी वागले, तर त्यामुळेच अपार भाग्य आणि वैभव प्राप्त होते.

म्हणौन जाणणें नव्हे सामान्य । जाणतां होईजे सर्वमान्य । कांहींच नेणतां अमान्य । सर्वत्र करिती ॥ ३१ ॥

म्हणूनच जाणणे ही काही सामान्य गोष्ट नाही; जाणल्याने माणूस सर्वांना मान्य होतो, तर काहीच न जाणल्यास सगळीकडे त्याला अमान्य, नाकारले जाते.

पदार्थ देखोन भूत भावी । नेणतें झडपोन प्राण ठेवी । मिथ्या आहे उठाठेवी । जाणते जाणती ॥ ३२ ॥

एखादी वस्तू पाहून नेणता माणूस त्याला भूत समजतो आणि भीतीने झपाटल्यासारखा जीव मुठीत धरून बसतो; पण हा सगळा खोटा बागुलबुवा आहे, हे जाणते लोक बरोबर ओळखतात.

जाणत्यास कळे वर्म । नेण्त्याचें खोटें कर्म । सकळ कांहीं धर्माधर्म । जाणतां कळे ॥ ३३ ॥

जाणत्याला खरे वर्म कळते, तर नेणत्याचे सर्व कर्म चुकीचेच ठरते; धर्म आणि अधर्म यांचे सगळे स्वरूप जाणल्यानेच कळते.

नेणत्यास येमयातना । जाणत्यास कांहींच लागेना । सकळ जाणोन विवंचना । करी तो मुक्त ॥ ३४ ॥

नेणत्याला यमयातना भोगाव्या लागतात, तर जाणत्याला त्यातील काहीच लागू होत नाही; सर्व काही जाणून जो विचारपूर्वक विवंचना करतो, तो मुक्त होतो.

नेणतां कांहीं राजकारण । अपमान करून घेती प्राण । नेणतां कठीण वर्तमान । समस्तांस होये ॥ ३५ ॥

राजकारणातील डावपेच न कळल्यामुळे कित्येकजण अपमान सहन करून प्राणही गमावतात; नेणतेपणामुळेच सर्वांवर कठीण प्रसंग ओढवतात.

म्हणोनियां नेणणें खोटें । नेणते प्राणी करंटे । जाणतां विवरतां तुटे । जन्ममरण ॥ ३६ ॥

म्हणूनच नेणणे हे वाईटच आहे; नेणते प्राणी करंटे, दुर्दैवी असतात. जाणून घेऊन विचारपूर्वक विवरण केले की जन्म-मृत्यू तुटतो.

म्हणोन अलक्ष करूं नये । जाणणें हाचि उपाये । जाणतां सापडें सोये । परलोकाची ॥ ३७ ॥

म्हणून याकडे दुर्लक्ष करू नये; जाणणे हाच खरा उपाय आहे. जाणल्यानेच परलोकाची खरी वाट सापडते.

जाणणें सकळांस प्रमाण । मूर्खास वाटे अप्रमाण । परंतु अलिप्तपणाची खूण । जाणतां कळे ॥ ३८ ॥

जाणणे हे सर्वांसाठी खरा आधार आहे, पण मूर्खाला ते खोटे, निराधार वाटते. मात्र खरी अलिप्तता कशी असते ती खूण जाणल्यानेच कळते.

येक जाणणें करून परतें । कोण सोडी प्राणीयातें । कोणी येक कार्य जें तें । जाटिल्याविण न कळे ॥ ३९ ॥

एक जाणीव मिळाल्यावर तिच्यापासून प्राणीमात्राला कोण मुक्त करू शकतो? कोणतेही एखादे काम असो, ते जाणल्याशिवाय कधीच कळत नाही.

जाणणें म्हणिजे स्मरण । नेणणें म्हणिजे विस्मरण । दोहींमधें कोण प्रमाण । शाहाणे जाणती ॥ ४० ॥

जाणणे म्हणजेच स्मरण असणे आणि नेणणे म्हणजेच विस्मरण असणे; या दोहोंमध्ये खरे प्रमाणभूत काय आहे, हे शहाणे लोकच जाणतात.

जाणते लोक ते शाहाणे । नेणते वेडे दैन्यवाणे । विज्ञान तेहि जाणपणें । कळो आलें ॥ ४१ ॥

जाणते लोकच खरे शहाणे असतात, तर नेणते लोक वेडे, दीनवाणे राहतात. विज्ञान (आत्मज्ञानाची पूर्णता) हेदेखील जाणिवेच्या द्वारेच कळून येते.

जेथें जाणपण खुंटलें । तेथें बोलणें हि तुटलें । हेतुरहित जालें । समाधान ॥ ४२ ॥

जेथे जाणीवच संपते, तेथे बोलणेही संपून जाते; आणि मग सर्व हेतूंपासून मुक्त असे खरे समाधान लाभते.

श्रोतें म्हणती हें प्रमाण । जालें परम समाधान । परी पिंडब्रह्मांड ऐक्यलक्षण । मज निरोपावें ॥ ४३ ॥

श्रोते म्हणतात, हे पटले, आम्हाला परम समाधान झाले; पण आता पिंड आणि ब्रह्मांड यांच्या ऐक्याचे लक्षण मला सांगावे.

ब्रह्मांडीं तेंचि पिंडीं असे । बहुत बोलती ऐसें । परंतु याचा प्रत्यय विलसे । ऐसें केलें पाहिजे ॥ ४४ ॥

'जे ब्रह्मांडात आहे तेच पिंडातही आहे' असे अनेकजण म्हणतात; पण याचा खरा प्रत्यय यावा असे स्पष्ट करून सांगितले पाहिजे.