देउळामधें जगन्नायेक । आणी देवळावरी बैसला काक । परी तो देवाहुन अधिक । म्हणों नये कीं ॥ १ ॥

मंदिरात जगाचा स्वामी देव असतो, आणि मंदिराच्या कळसावर एखादा कावळा बसलेला असतो. पण म्हणून कावळा देवापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असे म्हणता येत नाही.

सभा बैसली राजद्वारीं । आणी मर्कट गेलें स्तंभावरी । परी तें सभेहून श्रेष्ठ चतुरीं । कैसे मानावें ॥ २ ॥

राजाच्या दरबारात विद्वानांची सभा बसलेली असते, आणि एखादा माकड खांबावर चढून बसते. पण म्हणून शहाण्या माणसांनी माकडाला सभेपेक्षा श्रेष्ठ मानावे का?

ब्रह्मण स्नान करून गेले । आणी बक तैसेचि बैसले । परी ते ब्रह्मणपरीस भले । कैसे मानावे ॥ ३ ॥

ब्राह्मण स्नान करून आपल्या कामाला जातात, आणि बगळाही तसाच पाण्यात स्तब्ध उभा असतो. पण म्हणून बगळा ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असे कसे म्हणावे?

ब्रह्मणामधें कोणी नेमस्त । कोणी जाले अव्यावेस्त । आणी स्वान सदा ध्यानस्त । परी तें उत्तम नव्हे ॥ ४ ॥

ब्राह्मणांमध्येही कोणी शिस्तबद्ध असतो, कोणी बेशिस्त असतो; आणि कुत्राही कधीकधी स्तब्ध बसून ध्यानस्थ असल्यासारखा दिसतो. पण ती नुसती स्तब्धता म्हणजे खरे श्रेष्ठत्व नव्हे.

ब्राह्मण लक्षमुद्रा नेणें । मार्जर लक्षविषईं शाहाणें । परी ब्रह्मणापरीस विशेष कोणें । म्हणावें तयासी ॥ ५ ॥

एखाद्या ब्राह्मणाला दृष्टी एका जागी स्थिर करण्याची मुद्रा जमत नाही, तर मांजर आपली नजर एका जागी खिळवण्यात फार वाकबगार असते. पण म्हणून मांजराला ब्राह्मणापेक्षा विशेष कोण म्हणेल?

ब्रह्मण पाहे भेदाभेद । मक्षिका सर्वांस अभेद । परी तीस जाला ज्ञानबोध । हें तों न घडे कीं ॥ ६ ॥

ब्राह्मण भेद-अभेद ओळखून वागतो, तर माशी मात्र सर्वांना सारखेच मानते, कशातच भेद करत नाही. पण त्यामुळे माशीला ज्ञान प्राप्त झाले, असे मात्र घडत नाही.

उंच वस्त्रें नीच ल्याला । आणी समर्थ उघडाच बैसला । परी तो आहे परिक्षिला । परीक्षवंतीं ॥ ७ ॥

एखादा हलक्या कुळातील माणूस उंची वस्त्रे नेसतो, आणि खरोखर थोर माणूस साधा, उघडाच बसलेला दिसतो. पण खऱ्या पारखी माणसांना त्या थोर माणसाची खरी योग्यता कळल्याशिवाय राहत नाही.

बाह्याकार केला अधिक । परी तो अवघा लोकिक । येथें पाहिजे मुख्य येक । अंतरनिष्ठा ॥ ८ ॥

बाह्य देखावा कितीही मोठा केला, तरी तो केवळ लोकांना दाखवण्यापुरता असतो. इथे खरोखर आवश्यक आहे ती एकच गोष्ट - अंतःकरणातील निष्ठा.

लोकिक बरा संपादिला । परी अंतरीं सावध नाहीं जाला । मुख्य देवास चुकला । तो आत्मघातकी ॥ ९ ॥

एखाद्याने जगात चांगले नाव कमावलेले असते, पण त्याचे अंतःकरण अजून सावध, जागृत झालेले नसते. असा माणूस मूळ देवालाच चुकतो, आणि तो स्वतःच स्वतःचा घात करून घेतो.

देवास भजतां देवलोक । पित्रांस भजतां पित्रलोक । भूतांस भजतां भूतलोक । पाविजेतो ॥ १० ॥

देवांची उपासना केली तर देवलोक मिळतो, पितरांची उपासना केली तर पितृलोक मिळतो, आणि भूतांची उपासना केली तर भूतलोक मिळतो.

जेणें जयास भजावें । तेणें त्या लोकासी जावें । निर्गुणीं भजतां व्हावें । निर्गुणचि स्वयें ॥ ११ ॥

ज्याची जो उपासना करतो, त्याला त्याच्याच लोकात जावे लागते. पण निर्गुणाची उपासना केली, तर माणूस स्वतःच निर्गुण होऊन जातो.

निर्गुणाचें कैसें भजन । निर्गुणीं असावें अनन्य । अनन्य होतां होईजे धन्य । निश्चयेंसीं ॥ १२ ॥

निर्गुणाची उपासना कशी करायची? निर्गुणाशी पूर्ण एकरूप, अभिन्न होऊन राहायचे. असे अभिन्न झाल्यावरच माणूस खऱ्या अर्थाने कृतार्थ होतो.

सकळ केलियाचें सार्थक । देव वोळखावा येक । आपण कोण हा विवेक । पाहिला पाहिजे ॥ १३ ॥

आतापर्यंत केलेल्या सगळ्या साधनेचे खरे फळ एकच - एका देवाला ओळखणे, आणि आपण स्वतः कोण आहोत, याचा शोध घेणे.

देव पाहातां निराकार । आपला तो माईक विचार । सोहं आत्मा हा निर्धार । बाणोन गेला ॥ १४ ॥

खोलात जाऊन पाहिले तर देव निराकार आहे, आणि आपले वेगळेपण ही केवळ भ्रामक कल्पना आहे. "मी तोच आत्मा आहे" ही खात्री मनात पक्की रुजते.

आतां अनुमान तो काई । वस्तु आहे वस्तुचा ठाईं । देहभाव कांहींच नाहीं । धांडोळितां ॥ १५ ॥

मग आता शंका तरी कशाला? परब्रह्म आपल्या जागी आहेच. नीट शोध घेतला, तर देहाची भावनाच मुळी शिल्लक उरत नाही.

सिद्धास आणी साधन । हा तों अवघाच अनुमान । मुक्तास आणी बंधन । आडळेना ॥ १६ ॥

जो सिद्ध झाला आहे त्याला साधनेची गरज सांगणे, हा निव्वळ तर्काचा भाग उरतो; आणि जो मुक्त झाला आहे, त्याला कुठलेच बंधन आढळत नाही.

साधनें जें कांहीं साधावें । तें तों आपणचि स्वभावें । आतां साधकाच्या नावें । सुन्याकार ॥ १७ ॥

साधनेने जे काही मिळवायचे असते, ते खरे तर आपले स्वतःचेच स्वरूप असते. मग साधक म्हणून वेगळी ओळखच उरत नाही, ती शून्यवत होते.

कुल्लाळ पावला राजपदवी । आतां रासभें कासया राखावी । कुल्लाळपणाची उठाठेवी । कासया पाहिजे ॥ १८ ॥

एखादा कुंभार राजा झाला, तर आता त्याने गाढवे कशाला राखावीत? कुंभारकीची उस्तवारी त्याला आता कशाला हवी?

तैसा अवघा वृत्तीभाव । नाना साधनांचा उपाव । साध्य जालियां कैंचा ठाव । साधनांसी ॥ १९ ॥

तसेच सगळी मनाची धडपड आणि अनेक साधनांचे प्रयास असतात. एकदा साध्य मिळाले, की मग साधनांना जागाच उरत नाही.

साधनें काये साधावें । नेमें काये फळ घ्यावें । आपण वस्तु भरंगळावें । कासयासी ॥ २० ॥

साधनेने आता काय साधायचे? नेमधर्माने आता कुठले फळ घ्यायचे? आपणच परब्रह्म असताना, आपण उगीच का भरकटत राहावे?

देह तरी पांचा भूतांचा । जीव तरी अंश ब्रह्मींचा । परमात्मा तरी अनन्याचा । ठाव पाहा ॥ २१ ॥

देह तर पंचमहाभूतांचा बनलेला आहे, जीव हा ब्रह्माचाच एक अंश आहे, आणि परमात्मा मात्र अद्वितीय, दुसरा कोणी नसलेला आहे - हे नीट पाहा.

उगेंचि पाहातां मीपण दिसे । शोध घेतां कांहींच नसे । तत्वें तत्व निरसे । पुढें निखळ आत्मा ॥ २२ ॥

वरवर पाहिले तर "मी" ही जाणीव दिसते, पण शोध घेतला की त्यात काहीच सापडत नाही. एकेक तत्त्व मागे पडत जाते, आणि शेवटी उरतो तो निखळ आत्मा.

आत्मा आहे आत्मपणें । जीव आहे जीवपणें । माया आहे मायापणें । विस्तारली ॥ २३ ॥

आत्मा आत्मा म्हणून आहे, जीव जीव म्हणून आहे, आणि माया मायेच्या रूपाने पसरलेली आहे - प्रत्येक आपापल्या जागी आहे.

ऐसें अवघेंचि आहे । आणी आपण हि कोणीयेक आहे । हें सकळ शोधून पाहे । तोचि ज्ञानी ॥ २४ ॥

असे हे सगळे अस्तित्वात आहे, आणि आपणही त्यातलेच कोणीतरी आहोत. हे सगळे शोधून, नीट पारखून पाहतो, तोच खरा ज्ञानी.

शोधूं जाणें सकळांसी। परी पाहों नेणे आपणासी । ऐक ज्ञानी येकदेसी । वृत्तिरूपें ॥ २५ ॥

सगळ्यांचा शोध घेता येतो, पण स्वतःलाच पाहता येत नाही - असा ज्ञानी फक्त अर्धवट असतो, तो केवळ मनाच्या पातळीवरचा असतो.

तें वृत्तिरूप जरी पाहिलें । तरी मग कांहींच नाहीं राहिलें । प्रकृतिनिरासें अवघेंचि गेलें । विकारवंत ॥ २६ ॥

पण तेच मन, तीच वृत्ती जर नीट पाहिली, तर मग काहीच शिल्लक उरत नाही. प्रकृतीचा निरास झाला की सगळे विकारयुक्त जग नाहीसे होते.

उरलें तें निखळ निर्गुण । विवंचितां तेंचि आपण । ऐसी हे परमार्थाची खूण । अगाध आहे ॥ २७ ॥

मग उरते ते निखळ निर्गुण तत्त्व; आणि विचार केला तर तेच आपण स्वतः आहोत. परमार्थाची ही खूण फार खोल, अगाध आहे.

फळ येक आपण येक । ऐसा नाहीं हा विवेक । फ्ळाचें फळ कोणीयेक । स्वयेंचि होईजे ॥ २८ ॥

फळ वेगळे आणि आपण वेगळे, असा भेद इथे नाही. उलट, त्या फळाचेही जे फळ आहे, ते आपणच होऊन जातो.

रंक होता राजा जाला । वरें पाहातां प्रत्यय आला । रंकपणाचा गल्बला । रंकीं करावा ॥ २९ ॥

एक भिकारी राजा झाला; नीट खात्री करून पाहिले, की हे खरेच घडले आहे, असे पटते. मग भिकारीपणाचा सगळा त्रागा भिकारी अवस्थेबरोबरच मागे राहतो.

वेद शास्त्रें पुराणें । नाना साधनें निरूपणें । सिद्ध साधु ज्याकारणें । नाना सायास करिती ॥ ३० ॥

वेद, शास्त्रे, पुराणे, नाना प्रकारची साधने आणि त्यांचे निरूपण, सिद्ध आणि साधू जे अनेक प्रयास करतात - हे सगळे एकाच गोष्टीसाठी असते.

तें ब्रह्मरूप आपणचि आंगें । सारासारविचारप्रसंगें । करणें न करणें वाउगें । कांहींच नाहीं ॥ ३१ ॥

ते ब्रह्मस्वरूप आपणच स्वतः आहोत, हे सार-असार विचार केल्यावर कळते. मग काही करणे किंवा न करणे, हे दोन्हीही व्यर्थ ठरते, त्यापलीकडे काही उरतच नाही.

रंक राजआज्ञासि भ्यालें । तेंचि पुढें राजा जालें । मग तें भयेचि उडालें । रंकपणासरिसें ॥ ३२ ॥

भिकाऱ्याला राजाच्या आज्ञेची भीती वाटत असे; पुढे तोच भिकारी राजा झाला. मग ती भीतीही भिकारीपणाबरोबरच नाहीशी झाली.

वेदें वेदाज्ञेनें चालावें सच्च्हास्त्रें शास्त्र अभ्यासावें । तीर्थें तीर्थास जावें । कोण्या प्रकारें ॥ ३३ ॥

वेदाने वेदाच्याच आज्ञेने चालावे, खऱ्या शास्त्राने शास्त्राचाच अभ्यास करावा, तीर्थाने तीर्थाकडे जावे - हे कोणत्या प्रकारे शक्य आहे?

अमृतें सेवावें अमृत । अनंतें पाहावा अनंत । भगवंतें लक्षावा भगवंत । कोणा प्रकारें ॥ ३४ ॥

अमृताने अमृताचे सेवन करावे, अनंताने अनंताला पाहावे, भगवंताने भगवंताला ओळखावे - हे कोणत्या प्रकारे शक्य आहे?

संत असंत त्यागावे । निर्गुणें निर्गुणासी भंगावें । स्वरूपें स्वरूपीं रंगावें । कोण्या प्रकारें ॥ ३५ ॥

जे खरे आहे त्याने जे मिथ्या-असत् आहे ते सोडून द्यावे, निर्गुणाने निर्गुणाशी एकरूप व्हावे, स्वतःच्या मूळ स्वरूपाने त्याच स्वरूपात रंगून जावे - हे कोणत्या प्रकारे घडेल?

अंजनें ल्यावें अंजन । धनें साधावें धन । निरंजनें निरंजन । कैसें अनुभवावें ॥ ३६ ॥

अंजनाने अंजन लावावे, धनाने धन कमवावे, तसे निरंजनाने (निर्मळ तत्त्वाने) त्या निरंजनाचा अनुभव कसा घ्यावा?

साध्य करावें साधनासी । ध्येयें धरावें ध्यानासी । उन्मनें आवरावें मनासी । कोण्या प्रकारें ॥ ३७ ॥

साध्यानेच साधनाला साधावे, ध्येयानेच ध्यानाला धरावे, आणि मनातीत अवस्थेने मनाला आवरावे - हे कोणत्या प्रकारे शक्य आहे?