ब्रह्म वारितां वारेना । ब्रह्म सारितां सारेना । ब्रह्म कांहीं वोसरेना । येकीकडे ॥ १ ॥

ब्रह्माला थोपवायला गेले तरी ते थोपवता येत नाही, त्याला हलवायला गेले तरी ते हलत नाही आणि ते कोणत्याही एका बाजूला मागे सरत नाही.

ब्रह्म भेदितां भेदेना । ब्रह्म छेदितां छेदेना । ब्रह्म परतें होयेना । केलें तरी ॥ २ ॥

ब्रह्माला भेदायला गेले तरी ते भेदले जात नाही, त्याला छेदायला गेले तरी ते छेदले जात नाही आणि काहीही केले तरी ते वेगळे, दूर होत नाही.

ब्रह्म खंडेना अखंड । ब्रह्मीं नाहीं दुसरें बंड । तरी कैसें हें ब्रह्मांड । सिरकलें मधें ॥ ३ ॥

ब्रह्म हे अखंड असल्याने त्याचे तुकडे होत नाहीत, आणि ब्रह्मामध्ये दुसरे कोणतेही स्वतंत्र अस्तित्व नाही; मग हे ब्रह्मांड त्याच्या मध्ये कसे शिरले?

पर्वत पाषाण सिळा सिखरें । नाना स्थळें स्थळांतरें । भूगोळरचना कोण्या प्रकारें । जालीं परब्रह्मीं ॥ ४ ॥

पर्वत, दगड, शिळा, शिखरे, नाना स्थळे आणि निरनिराळ्या जागा — ही सगळी भूगोलाची रचना परब्रह्मामध्ये कोणत्या प्रकारे निर्माण झाली?

भूगोळ आहे ब्रह्मामधें । ब्रह्म आहे भूगोळामधें । पाहातं येक येकामधें । प्रत्यक्ष दिसे ॥ ५ ॥

भूगोल ब्रह्मामध्ये आहे आणि ब्रह्म भूगोलामध्ये आहे; पाहू गेले तर हे एक दुसऱ्यामध्ये प्रत्यक्षपणे सामावलेले दिसते.

ब्रह्मीं भूगोळें पैस केला । आणी भूगोळहि ब्रह्में भेदिला । विचार पाहातां प्रत्यय आला । प्रत्यक्ष आतां ॥ ६ ॥

ब्रह्मामध्ये भूगोलाने आपली जागा भरून टाकली आहे आणि भूगोललाही ब्रह्माने पूर्णपणे व्यापून टाकले आहे; याचा विचार केला असता आता याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय आला आहे.

ब्रह्में ब्रह्मांड भेदिलें । हें तों पाहतां नीटचि जालें । परी ब्रह्मास ब्रह्मांडें भेदिलें । हें विपरीत दिसे ॥ ७ ॥

ब्रह्माने ब्रह्मांडाला व्यापून टाकले, हे पाहता योग्यच वाटते; पण ब्रह्मांडाने ब्रह्माला भेदले, हे मात्र उलटे, विपरीत वाटते.

भेदिलें नाहीं म्हणावें । तरी ब्रह्मीं ब्रह्मांड स्वभावें । हें सकळांस अनुभवें । दिसत आहे ॥ ८ ॥

'भेदलेच नाही' असे म्हणावे, तर ब्रह्मामध्ये ब्रह्मांड स्वाभाविकपणेच असल्याचे सर्वांच्या अनुभवाला येत आहे.

तरी हें आतां कैसें जालें । विचारून पाहिजे बोलिलें । ऐसें श्रोतीं आक्षेपिलें । आक्षेपवचन ॥ ९ ॥

मग हे नेमके कसे घडले, याचा विचार करून सांगितले पाहिजे — असा आक्षेपात्मक प्रश्न श्रोत्यांनी उपस्थित केला.

आतां याचें प्रत्युत्तर । सावध ऐका निरोत्तर । येथें पडिले किं विचार । संदेहाची ॥ १० ॥

आता याचे प्रत्युत्तर सावध होऊन ऐका, म्हणजे ही शंका निरुत्तर होऊन जाईल; येथे संशयाचा हा विचार उपस्थित झाला होता.

ब्रह्मांड नाहीं म्हणो तरी दिसे । आणी दिसे म्हणो तरी नासे । आतां हें समजती कैसें । श्रोतेजन ॥ ११ ॥

'ब्रह्मांड नाहीच' असे म्हणावे तर ते तर दिसते आहे, आणि 'ते आहे' असे म्हणावे तर ते नाशिवंतही आहे; मग हे श्रोत्यांनी कसे समजून घ्यावे?

तंव श्रोते जाले उद्दित । आहों म्हणती सावचित्त । प्रसंगें बोलों उचित । प्रत्योत्तर ॥ १२ ॥

तेव्हा श्रोते उत्सुक होऊन म्हणाले, 'आम्ही पूर्ण सावधान आहोत'; तेव्हा वक्ता या प्रसंगी योग्य ते उत्तर सांगू लागला.

आकाशीं दीपास लाविलें । दीपें आकाश परतें केलें । हें तों घडेना पाहिलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ १३ ॥

आकाशात दिवा लावला, म्हणून त्या दिव्याने आकाश दूर सारले असे कधी घडत नाही; हे श्रोत्यांनी नीट पाहून घ्यावे.

आप तेज अथवा पवन । सारूं न सकती गगन । गगन पाहातां सघन । चळेल कैसें ॥ १४ ॥

पाणी, अग्नी किंवा वायू यांच्यापैकी कोणीही आकाशाला बाजूला सारू शकत नाही; आकाश तर सर्वत्र घनदाट भरलेले असते, ते हलणार तरी कसे?

अथवा कठीण जाली मेदनी । तरी गगनें केली चाळणी । पृथ्वीचें सर्वांग भेदूनी राहिलें गगन ॥ १५ ॥

पृथ्वी कठीण झाली असली, तरी आकाशाने तिला जणू चाळणीसारखे भेदून टाकले आहे; पृथ्वीच्या संपूर्ण अंगातूनही आकाश तसेच भरून राहिलेले आहे.

याची प्रचित ऐसी असे । जें जडत्वा आलें तितुकें नासे । आकाश जैसें तैसें असे । चळणार नाहीं ॥ १६ ॥

याचा खरा प्रत्यय असा आहे: जे जड झाले आहे ते नाशिवंतच असते, पण आकाश मात्र जसेच्या तसेच राहते, ते कधीच हलत नाही.

वेगळेपण पाहावें । तयास आकाश म्हणावें । अभिन्न होतां स्वभावें । आकाश ब्रह्म ॥ १७ ॥

जेथे वेगळेपणा जाणवतो, त्यास आकाश म्हणावे; आणि जेव्हा तेच स्वाभाविकपणे अभिन्न होऊन जाते, तेव्हा तेच आकाश म्हणजे ब्रह्म होय.

तस्मात आकाश चळेना । भेद गगनाचा कळेना । भासलें ब्रह्म तयास जाणा । आकाश म्हणावें ॥ १८ ॥

म्हणूनच आकाश हलत नाही आणि त्याच्यातील भेदही समजून येत नाही; जे ब्रह्म असे भासले आहे, त्यालाच आकाश म्हणावे, हे जाणावे.

निर्गुण ब्रह्मसें भासलें । कल्पूं जातां अनुमानलें । म्हणोन आकाश बोलिलें । कल्पनेसाठीं ॥ १९ ॥

जे निर्गुण ब्रह्म असे भासले, त्याची कल्पना करायला गेले असता ते अनुमानाच्याच रूपात आले; म्हणून केवळ कल्पनेसाठी, समजावून सांगण्यासाठी त्याला आकाश असे म्हटले गेले.

कल्पनेसि भासे भास । तितुकें जाणावें आकाश । परब्रह्म निराभास । निर्विकल्प ॥ २० ॥

कल्पनेला जो भास होतो, तितकेच आकाश म्हणून जाणावे; परब्रह्म मात्र निराभास, कोणत्याही कल्पनेवाचून असलेले, निर्विकल्प आहे.

पंचभूतांमधें वास । म्हणौन बोलिजे आकाश । भूतांतरीं जो ब्रह्मांश । तेंचि गगन ॥ २१ ॥

पंचमहाभूतांमध्ये जो वास करतो, त्यालाच आकाश असे म्हटले जाते; भूतांच्या आत जो ब्रह्मांश आहे, तोच खरे आकाश होय.

प्रत्यक्ष होतें जातें । अचळ कैसें म्हणावें त्यातें । म्हणओनियां गगनातें । भेदिलें नाहीं ॥ २२ ॥

जे प्रत्यक्षपणे येते-जाते, त्याला अचल कसे म्हणावे? म्हणूनच खरे तर आकाशाला कोणीच भेदलेले नाही, हे उघड होते.

पृथ्वी विरोन उरे जीवन । जीवन नस्तां उरे अग्न । अग्न विझतां उरे पवन । तोहि नसे ॥ २३ ॥

पृथ्वी विरून गेली की पाणी उरते, पाणी नसले की अग्नी उरतो, अग्नी विझला की वायू उरतो, आणि तोही नाहीसा होतो.

मिथ्या आलें आणी गेलें । तेणें खरें तें भंगलें । ऐसें हें प्रचितीस आलें । कोणेंपरी ॥ २४ ॥

जे मिथ्या आहे ते आले आणि गेले, त्यामुळे जे खरे आहे ते भंगले असे कधीच घडत नाही; हे प्रत्यक्ष प्रत्ययाला कोणत्या प्रकारे आलेले आहे, हे पाहावे.

भ्रमें प्रत्यक्ष दिसतें । विचार पाहतां काय तेथें । भ्रममूळ या जगाअतें । खरें कैसें म्हणावें ॥ २५ ॥

भ्रमामुळेच हे प्रत्यक्ष दिसते; विचार करून पाहिले तर तेथे खरोखर काय आहे? भ्रम हेच या जगाचे मूळ असताना त्याला खरे तरी कसे म्हणावे?

भ्रम शोधितां कांहींच नाहीं । तेथें भेदिलें कोणें काई । भ्रमें भेदिलें म्हणतां ठाईं । भ्रमचि मिथ्या ॥ २६ ॥

भ्रमाचा शोध घेतला असता तेथे खरोखर काहीच सापडत नाही; मग तेथे कोणी कोणाला भेदले, असे म्हणावेच कसे? आणि भ्रमानेच भेदले असे म्हटले, तरी भ्रम स्वतःच मिथ्या आहे.

भ्रमाचें रूप मिथ्या जालें । मग सुखें म्हणावें भेदिलें । मूळीं लटिकें त्यानें केलें । तेंहि तैसें ॥ २७ ॥

भ्रमाचे रूपच मिथ्या ठरले, मग खुशाल 'भेदले' असे म्हणावे, त्यात काहीच हरकत नाही; कारण मुळातच खोट्याने जे केले, तेही खोटेच असते.

लटिक्यानें उदंड केलें । तरी आमुचें काय गेलें । केलें म्हणतांच नाथिलें । शाहाणे जाणती ॥ २८ ॥

खोट्याने कितीही मोठे काम केले असे मानले, तरी त्यामुळे आपले काय बिघडणार? 'केले' असे म्हणताक्षणीच ते खरे तर नव्हतेच, हे शहाणे लोक बरोबर जाणतात.

सागरामधें खसखस । तैसें परब्रह्मीं दृश्य । मतिसारिखा मतिप्रकाश । अंतरीं वाढे ॥ २९ ॥

जसा सागरात एक खसखशीचा दाणा असावा, तसेच परब्रह्मामध्ये हे दृश्य जग आहे; आपापल्या बुद्धीनुसारच बुद्धीचा प्रकाश अंतरंगात वाढत जातो.

मती करितां विशाळ । कवळो लागे अंतराळ । पाहातां भासे ब्रह्मगोळ । कवीठ जैसें॥ ३० ॥

बुद्धी विशाल केली असता ती आकाशालाही आपल्या कवेत घेऊ लागते; पाहू गेले असता हा संपूर्ण ब्रह्मगोल एखाद्या कवठाच्या फळासारखा लहान भासू लागतो.

वृत्ति त्याहून विशाळ । करितां ब्रह्मांड बद्रिफळ । ब्रह्माकार होतां केवळ । कांहींच नाहीं ॥ ३१ ॥

मनोवृत्ती त्याहूनही अधिक विशाल केली, की हे ब्रह्मांड एखाद्या बोराएवढेच भासू लागते; आणि पूर्णपणे ब्रह्माकार झाल्यावर तर मुळी काहीच उरत नाही.

आपण विवेकें विशाळला । मर्यादेवेगळा जाला । मग ब्रह्मगोळ देखिला । वटबीजन्यायें ॥ ३२ ॥

विवेकाने स्वतःला विशाल करत करत मर्यादांच्या पलीकडे गेल्यावर, हा ब्रह्मगोल वडाच्या बीजासारखा लहान भासू लागतो.

होतां त्याहून विस्तीर्ण । वटबीज कोटिप्रमाण । आपाण होतां परिपूर्ण । कांहींच नाहीं ॥ ३३ ॥

त्याहूनही अधिक विस्तीर्ण झाल्यावर वडाचे बीजही कोटीपटीने मोठे वाटू लागते; आणि स्वतःच परिपूर्ण, पूर्णब्रह्म झाल्यावर तर मुळीच काही उरत नाही.

आपण भ्रमें लाहानाळला । केवळ देहधारी जाला । तरी मग ब्रह्मांड त्याला । कवळेल कैसें ॥ ३४ ॥

पण जर आपण भ्रमामुळे संकुचित होऊन केवळ देहधारी बनून राहिलो, तर मग हे विशाल ब्रह्मांड त्याच्या कवेत तरी कसे येईल?

वृत्ती ऐसी वाढवावी । पसरून नाहींच करावी । पूर्णब्रह्मास पुरववी । चहूंकडे ॥ ३५ ॥

म्हणून मनोवृत्ती अशी वाढवावी की ती पसरत पसरत शेवटी नाहीशीच होऊन जावी, आणि सर्व बाजूंनी पूर्णब्रह्मालाच पुरून उरावी.

जंव येक सुवर्ण आणितां । तेणें ब्रह्मांड मढवितां । कैसे होईल तें तत्वतां । बरें पाहा ॥ ३६ ॥

एक तुकडा सोने आणून त्याने संपूर्ण ब्रह्मांड मढवायचे म्हटले, तर ते खरोखर कसे शक्य होईल, याचा नीट विचार करा.

वस्तु वृत्तिस कवळे । तेणें वृत्ति फाटोन वितुळे । निर्गुण आत्माच निवळे । जैसा तैसा ॥ ३७ ॥

जेव्हा खरी वस्तू वृत्तीला व्यापून टाकते, तेव्हा ती वृत्तीच फाटून विरघळून जाते, आणि मग जसाच्या तसा शुद्ध निर्गुण आत्मा शिल्लक उरतो.

येथें फिटली आशंका । श्रोते हो संदेह धरूं नका । अनुमान असेल तरी विवेका । अवलोकावें ॥ ३८ ॥

येथे शंका फिटली; श्रोत्यांनो, आता संशय बाळगू नका. अनुमान शिल्लक असेल तर त्याला विवेकाने तपासून पाहावे.

विवेकें तुटें अनुमान । विवेकें होये समाधान । विवेकें आत्मनिवेदन । मोक्ष लाभे ॥ ३९ ॥

विवेकानेच अनुमान तुटते, विवेकानेच खरे समाधान लाभते आणि विवेकानेच आत्मनिवेदन करून मोक्षाची प्राप्ती होते.

केली मोक्षाची उपेक्षा । विवेकें सारिलें पूर्वपक्षा । सिद्धांत आत्मा प्रत्यक्षा । प्रमाण न लगे ॥ ४० ॥

मोक्षाच्या विषयीची उपेक्षा (उदासीनता) करून, विवेकाने पूर्वपक्ष म्हणजे विरुद्ध बाजूचे मत बाजूला सारले; आणि आत्मा हाच सिद्धांत असून तो प्रत्यक्षच असल्याने त्याला वेगळ्या प्रमाणाची गरज उरत नाही.

हे प्रचितीचीं उत्तरें । कळती सारासारविचारें । मननध्यासें साक्षात्कारें । पावन होईजे ॥ ४१ ॥

ही सर्व उत्तरे प्रत्यक्ष प्रचितीची आहेत, आणि सार-असार विचारानेच ती कळतात; मनन आणि ध्यासाने साक्षात्कार होऊन माणूस पावन होतो.