पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । नये आमुच्या अनुमाना । प्रचित पाहातां नाना । मतें भांबावती ॥ १ ॥

पिंडाप्रमाणेच ब्रह्मांडाची रचना आहे, हे आमच्या अनुमानात बसत नाही; याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय पाहू गेले असता वेगवेगळी मते ऐकून मन भांबावून जाते.

जें पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । ऐसी बोलावयाचि प्रौढी । हें वचन घडिनें घडी । तत्वज्ञ बोलती ॥ २ ॥

'जे पिंडात आहे तेच ब्रह्मांडातही आहे' असे मोठ्या प्रौढीने बोलले जाते; तत्त्वज्ञ लोक हे वचन घडोघडी सांगत असतात.

पिंड ब्रह्मांड येक राहाटी । ऐसी लोकांची लोकधाटी । परी प्रत्ययाचे परीपाटीं । तगों न सके ॥ ३ ॥

पिंड आणि ब्रह्मांड एकाच पद्धतीने चालतात, अशी लोकांमध्ये सर्वसाधारण समजूत आहे; पण प्रत्यक्ष प्रत्ययाच्या कसोटीवर ती टिकत नाही.

स्थूळ सूक्ष्म कारण माहाकारण । हे च्यारी पिंडींचे देह जाण । विराट हिरण्य अव्याकृत मूळप्रकृती हे खूण । ब्रह्मांडींची ॥ ४ ॥

स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण हे पिंडाचे चार देह होत; आणि विराट, हिरण्यगर्भ, अव्याकृत व मूळप्रकृती ही ब्रह्मांडाची चार अनुरूप रूपे आहेत, हे जाणावे.

हे शास्त्राधाटी जाणावी । परी प्रचित कैसी आणावी । प्रचित पाहातां गथागोवी । होत आहे ॥ ५ ॥

ही शास्त्रांची मांडणी म्हणून जाणून घ्यावी, पण याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय कसा आणावा? प्रत्यय पाहायला गेले असता उलटच गुंतागुंत होत जाते.

पिंडीं आहे अंतःकरण । तरी ब्रह्मांडीं विष्णु जाण । पिंडीं बोलिजेतें मन । तरी ब्रह्मांडीं चंद्रमा ॥ ६ ॥

पिंडात अंतःकरण असते, तर ब्रह्मांडात त्याच्याशी संबंधित विष्णू असतो असे मानले जाते; पिंडात ज्याला मन म्हणतात, त्याच्याशी ब्रह्मांडात चंद्र संबंधित मानला जातो.

पिंडीं बुद्धी ऐसें बोलिजे । तरी ब्रह्मांडीं ब्रह्मा ऐसें जाणिजे । पिंडीं चित्त ब्रह्मांडीं वोळखिजे । नारायेणु ॥ ७ ॥

पिंडात जे बुद्धी म्हणून सांगितले जाते, त्याच्याशी ब्रह्मांडात ब्रह्मदेव संबंधित मानला जातो; आणि पिंडात जे चित्त आहे, त्याच्याशी ब्रह्मांडात नारायण ओळखला जातो.

पिंडीं बोलिजे अहंकार । ब्रह्मांडीं रुद्र हा निर्धार । ऐसा बोलिला विचार । शास्त्रांतरीं ॥ ८ ॥

पिंडात ज्याला अहंकार म्हणतात, त्याच्याशी ब्रह्मांडात रुद्र संबंधित असतो, असे निश्चितपणे मानले जाते. असा हा विचार निरनिराळ्या शास्त्रांत मांडलेला आढळतो.

तरी कोण विष्णूचें अंतःकर्ण । चंद्राचें कैसें मन । ब्रह्मयाचे बुद्धीलक्षण । मज निरोपावें ॥ ९ ॥

मग विष्णूचे अंतःकरण कोणते, चंद्राचे मन कसे असते आणि ब्रह्मदेवाच्या बुद्धीचे लक्षण काय आहे, हे मला सांगावे.

नारायणाचें कैसें चित्त । रुद्राहंकाराचा हेत । हा विचार पाहोन नेमस्त । मज निरोपावा ॥ १० ॥

नारायणाचे चित्त कसे असते आणि रुद्राच्या अहंकाराचा हेतू काय आहे, हा विचार नीट तपासून मला निश्चितपणे सांगावा.

प्रचितनिश्चयापुढें अनुमान । जैसें सिंहापुढें आलें स्वान । खयापुढें खोटें प्रमाण । होईल कैसें ॥ ११ ॥

प्रत्यक्ष प्रचितीच्या निश्चयापुढे नुसते अनुमान हे जणू सिंहापुढे कुत्रे आल्यासारखे ठरते; खऱ्यापुढे खोटे प्रमाण कसे टिकेल?

परी यास पारखी पाहिजे । पारखीनें निश्चय लाहिजे । परिक्षा नस्तां राहिजे । अनुमानसंशईं ॥ १२ ॥

पण याची पारख केली पाहिजे; पारख केल्यानेच खरा निश्चय होतो. परीक्षा न करता राहिलो, तर अनुमानाच्या संशयातच अडकून राहावे लागते.

विष्णु चंद्र आणी ब्रह्मा । नारायेण आणी रुद्रनामा । यां पाचांची अंतःकर्णपंचकें आम्हा । स्वामी निरोपावीं ॥ १३ ॥

विष्णू, चंद्र, ब्रह्मा, नारायण आणि रुद्र या पाचांची अंतःकरणपंचके (अंतःकरण, मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार) आम्हाला स्वामींनी सांगावीत.

येथें प्रचित हें प्रमाण । नलगे शास्त्राचा अनुमान । अथवा शास्त्रीं तरी पाहोन । प्रत्ययो आणावा ॥ १४ ॥

येथे खरे प्रमाण प्रत्यक्ष प्रचितीच आहे, शास्त्राच्या नुसत्या अनुमानाची गरज नाही; किंवा शास्त्रातही पाहून त्याचा प्रत्यक्ष प्रत्यय आणून दाखवावा.

प्रचितीवीण जें बोलणें । तें अवघेंचि कंटाळवाणें । तोंड पसरून जैसें सुणें । रडोन गेलें ॥ १५ ॥

प्रचिती नसताना केलेले सगळे बोलणे कंटाळवाणेच वाटते; ते जणू तोंड पसरून विनाकारण रडणाऱ्या कुत्र्यासारखे असते.

तेथें काये हो ऐकावें । आणी काये शोधून पाहावें । जेथें प्रत्यायाच्या नावें । सुन्याकार ॥ १६ ॥

मग तेथे काय ऐकावे आणि काय शोधून पाहावे, जेथे प्रत्यक्ष प्रत्ययाच्या नावाने केवळ शून्यच आहे?

आवघें आंधळेचि मिळाले । तेथें डोळसाचें काय चाले । अनुभवाचे नेत्र गेले । तेथें अंधकार ॥ १७ ॥

जेथे सगळे आंधळेच एकत्र जमलेले असतात, तेथे डोळस माणसाचे काय चालणार? अनुभवाचे नेत्रच गेल्यावर तेथे केवळ अंधकारच उरतो.

नाही दुग्ध नाही पाणी । केली विष्ठेची सारणी । तेथें निवडावयाचे धनी । ते एक डोंबकावळे ॥ १८ ॥

तेथे ना दूध आहे ना पाणी, फक्त घाणीचीच रांग लावलेली आहे; आणि अशा गोष्टीतून काही निवडून काढणारे 'धनी' म्हणजे केवळ कावळेच!

आपुले इच्हेनें बोलिलें । पिंडाऐसे ब्रह्मांड कल्पिले । परी तें प्रचितीस आलें । कोण्या प्रकारें ॥ १९ ॥

प्रत्येकाने आपापल्या इच्छेनुसार बोलून 'पिंडासारखेच ब्रह्मांड आहे' अशी कल्पना करून टाकली; पण याला प्रत्यक्ष प्रचिती कोणत्या प्रकारे आली आहे?

म्हणोन हा अवघाच अनुमान । अवघें कल्पनेचें रान । भलीं न घ्यावें आडरान । तश्करीं घ्यावें ॥ २० ॥

म्हणून हे सर्वच निव्वळ अनुमान आहे, सगळे कल्पनेचे रान माजलेले आहे. भल्या माणसांनी असल्या आडवाटेला जाऊ नये; ती वाट फक्त चोरांनीच घ्यावी.

कल्पून निर्मिले मंत्र । देव ते कल्पनामात्र । देव नाहीं स्वतंत्र । मंत्राधेन ॥ २१ ॥

मंत्र हे कल्पनेनेच निर्माण केलेले असतात, आणि त्यातील देवही केवळ कल्पनामात्रच असतात; असा देव स्वतंत्र नसून मंत्राच्याच अधीन असतो.

येथें न बोलतां जाणावें । बोलणें विवेका आणावें । आंधळें पाउलीं वोळखावें । विचक्षणें ॥ २२ ॥

येथे न बोलताच, अंतर्मनाने जाणून घ्यावे; आणि जे बोलायचे तेही विवेकाने बोलावे. शहाण्या माणसाने आंधळ्याची पावले पाहूनच त्याला ओळखावे, म्हणजे भ्रामक मार्ग टाळावा.

जयास जैसें भासलें । तेणें तैसें कवित्व केलें । परी हें पाहिजे निवडिलें । प्रचितीनें ॥ २३ ॥

ज्याला जसे वाटले, त्याने तसे काव्य रचले; पण हे खरे की खोटे हे प्रत्यक्ष प्रचितीनेच निवडून घेतले पाहिजे.

ब्रह्म्यानें सकळ निर्मिलें । ब्रह्म्यास कोणें निर्माण केलें । विष्णूनें विश्व पाळिलें । विष्णूस पाळिता कवणु ॥ २४ ॥

ब्रह्मदेवाने हे सर्व विश्व निर्माण केले असे म्हणतात, पण मग ब्रह्मदेवाला कोणी निर्माण केले? विष्णूने विश्वाचे पालन केले, पण विष्णूचे पालन कोण करतो?

रुद्र विश्वसंव्हारकर्ता । परी कोण रुद्रास संव्हारिता । कोण काळाचा नियंता । कळला पाहिजे ॥ २५ ॥

रुद्र विश्वाचा संहार करणारा आहे, पण रुद्राचा संहार करणारा कोण आहे? काळाचा नियंता खरोखर कोण आहे, हे कळले पाहिजे.

याचा कळेना विचार । तों अवघा अंधकार । म्हणोनियां सारासार । विचार करणें ॥ २६ ॥

याचा खरा उलगडा होत नाही, तोवर सगळाच अंधकार आहे; म्हणून सार-असार म्हणजे खरे-खोटे यांचा नीट विचार करावा.

ब्रह्मांड स्वभावेंचि जालें । परंतु हें पिंडाकार कल्पिलें । कल्पिलें परी प्रत्यया आलें । नाहीं कदा ॥ २७ ॥

ब्रह्मांड हे स्वाभाविकपणेच अस्तित्वात आले आहे, पण त्याची पिंडासारखी रचना आहे असे केवळ कल्पिले गेले आहे. ती कल्पना केली खरी, पण ती कधीच प्रत्यक्ष प्रत्ययास आलेली नाही.

पाहातां ब्रह्मांडाची प्रचिती । कित्येक संशय उठती । हें कल्पनिक श्रोतीं । नेमस्त जाणावें ॥ २८ ॥

ब्रह्मांडाच्या प्रचितीचा शोध घेतला असता अनेक शंका उभ्या राहतात; म्हणून श्रोत्यांनी हे नुसते कल्पित आहे, हे निश्चितपणे लक्षात घ्यावे.

पिंडासारिखी ब्रह्मांडरचना । कोण आणितो अनुमाना । ब्रह्मांडीं पदार्थ नाना । ते पिंडीं कैंचे ॥ २९ ॥

पिंडासारखीच ब्रह्मांडाची रचना आहे, असे अनुमान कोण मांडू शकतो? ब्रह्मांडात जे नाना प्रकारचे पदार्थ आहेत, ते सगळे पिंडात तरी कोठे सापडतात?

औटकोटी भुतावळी । औटकोटी तीर्थावळी । औटकोटी मंत्रावळी । पिंडीं कोठें ॥ ३० ॥

साडेतीन कोटी भूतगण, साडेतीन कोटी तीर्थे आणि साडेतीन कोटी मंत्र — हे सगळे पिंडात कोठे सापडणार?

तेतीस कोटी सुरवर । अठ्यांसि सहस्त्र ऋषेश्वर । नवकोटी कात्यायेणीचा विचार । पिंडीं कोठें ॥ ३१ ॥

तेहतीस कोटी देव, ऐंशी हजार ऋषी आणि नऊ कोटी कात्यायनी देवतांचा हिशेब — हे सगळे पिंडात कोठे मांडता येईल?

च्यामुंडा च्हपन्न कोटी । कित्येक जीव कोट्यानुकोटी । चौयासी लक्ष योनींची दाटी । पिंडीं कोठें ॥ ३२ ॥

छप्पन्न कोटी चामुंडा, कोट्यवधी असंख्य जीव आणि चौऱ्याऐंशी लाख योनींची ही गर्दी — हे सर्व पिंडात कोठे सामावणार?

ब्रह्मांडीं पदार्थ निर्माण जाले । पृथकाकारें वेगळाले । तेहि तितुके निरोपिले । पाहिजेत पिंडीं ॥ ३३ ॥

ब्रह्मांडात जे नाना वेगवेगळ्या आकारांचे पदार्थ निर्माण झाले आहेत, त्या सर्वांचेही अस्तित्व पिंडात दाखवून देता आले पाहिजे.

जितुक्या औषधी तितुकीं फळे । नाना प्रकारीं रसाळें । नाना बीजें धान्यें सकळें । पिंडीं निरोपावीं ॥ ३४ ॥

जितक्या वनस्पती आहेत तितकी फळे, नाना प्रकारची रसाळ फळे, तसेच नाना बीजे आणि सर्व धान्येही पिंडात दाखवून द्यावीत.

हें सांगतां पुरवेना । तरी उगेंचि बोलावेना । बोलिलें न येतां अनुमाना । लाजिरवाणें ॥ ३५ ॥

हे सांगायला गेले तर ते कधीच पुरे होणार नाही; म्हणून उगाच बोलण्यात अर्थ नाही. जे बोलले जाते ते प्रत्यक्षात सिद्ध होत नसेल, तर ते लाजिरवाणे ठरते.

तरी हें निरोपिलें नवचे । फुकट बोलतां काय वेचे । याकारणें अनुमानाचें । कार्य नाहीं ॥ ३६ ॥

तरी हे सिद्ध करून दाखवणे शक्य होत नाही; उगाच फुकट बोलण्यात तर काहीच खर्च होत नाही, पण त्याचा उपयोगही नाही. यास्तव अनुमानाला काही अर्थ, काही कार्य उरत नाही.

पांच भूतें ते ब्रह्मांडीं । आणि पांचचि वर्तती पिंडीं । याची पाहावी रोकडी । प्रचीत आतां ॥ ३७ ॥

पाच महाभूते ही ब्रह्मांडात आहेत, आणि तीच पाच पिंडातही कार्यरत असतात; याचा मात्र प्रत्यक्ष, रोखठोक प्रत्यय आता पाहावा.

पांचा भूतांचे ब्रह्मांड । आणी पंचभूतिक हें पिंड । यावेगळें तें उदंड । अनुमानज्ञान ॥ ३८ ॥

पाच भूतांचेच हे ब्रह्मांड बनलेले आहे आणि हा पिंडही पाच भूतांचाच बनलेला आहे; याखेरीज जे बाकीचे बोलले जाते ते सर्व निव्वळ अफाट अनुमानज्ञानच होय.

जितुकें अनुमानाचें बोलणें । तितुकें वमनप्राये त्यागणें । निश्चयात्मक तेंचि बोलणें । प्रत्ययाचें ॥ ३९ ॥

जितके काही निव्वळ अनुमानाचे बोलणे असते, तितके ओकारीसारखे टाकून द्यावे; जे निश्चित आणि प्रत्यक्ष प्रत्ययाचे बोलणे असते तेवढेच स्वीकारावे.

जेंचि पिंडीं तेंचि ब्रह्मांडीं । प्रचित नाहीं कीं रोकडी । पंचभूतांची तांतडी । दोहीकडे ॥ ४० ॥

'जे पिंडात तेच ब्रह्मांडात' असे जे म्हणतात, त्याला रोखठोक प्रचिती नाही; फक्त पंचमहाभूतांची समान घाई-गडबड दोन्हीकडे आढळते, इतकेच खरे.

म्हणोनि देहींचें थानमान । हा तों अवघाचि अनुमान । आतां येक समाधान । मुख्य तें कैसें ॥ ४१ ॥

म्हणून देहातील विविध देवतांचे स्थानमान हे सगळेच निव्वळ अनुमानच आहे. आता खरे, मुख्य समाधान कशात आहे, ते पाहू या.