आधी स्थूळ आहे येक । तरी मग अंतःकरण पंचक । जाणतेपणाचा विवेक । स्थूळाकरितां ॥ १ ॥

आधी स्थूल देह अस्तित्वात आहे, तेव्हाच त्यानंतर अंतःकरणपंचक (अंतःकरण, मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार) असते; जाणतेपणाचा विवेक हा स्थूल देहामुळेच शक्य होतो.

तैसेंचि ब्रह्मांडेंवीण कांहीं । मूळमायेसि जाणीव नाहीं । स्थूळाच्या आधारें सर्व हि । कार्य चाले ॥ २ ॥

त्याचप्रमाणे ब्रह्मांडाशिवाय मूळमायेलाही स्वतंत्र जाणीव नाही; स्थूल जगाच्याच आधारावर हे सगळे कार्य चालते.

तें स्थूळचि नस्तां निर्माण । कोठें राहेल अंतःकर्ण । ऐसा श्रोतीं केला प्रश्न । याचें उत्तर ऐका ॥ ३ ॥

ते स्थूलच निर्माण झाले नसते, तर अंतःकरण कोठे राहिले असते? असा प्रश्न श्रोत्यांनी विचारला; याचे उत्तर आता ऐका.

कोसले अथवा कांटेघरें । नाना पृष्ठिभागीं चालती घरें । जीव करिती लहानथोरें । शक्तीनुसार ॥ ४ ॥

गोगलगायीचे कवच असो किंवा काटेरी घरे असोत, अनेक प्राणी आपल्या पाठीवरच आपापले घर वागवत चालतात; लहान-मोठे जीव आपापल्या शक्तीनुसार असे घर तयार करतात.

शंख सिंपी घुला कवडें । आधीं त्यांचें घर घडे । किंवा आधीं निर्माण किडे । हें विचारावें ॥ ५ ॥

शंख, शिंपला, गोगलगाय, कवडी यांचे घर आधी तयार होते, की आधी तो जीव निर्माण होतो — याचा विचार करावा.

आधी प्राणी ते होती । मग घरें निर्माण करिती । हे तों प्रत्यक्ष प्रचिती । सांगणें नलगे ॥ ६ ॥

आधी प्राणी अस्तित्वात येतात आणि मग ते आपापली घरे निर्माण करतात; ही तर प्रत्यक्ष अनुभवाची गोष्ट आहे, ती वेगळी सांगायलाच नको.

तैसें आधी सूक्ष्म जाण । मग स्थूळ होतें निर्माण । येणें दृष्टांतें प्रश्न । फिटला श्रोतयांचा ॥ ७ ॥

त्याचप्रमाणे आधी सूक्ष्म असते, हे जाणावे, आणि नंतर स्थूल निर्माण होते. या दृष्टांताने श्रोत्यांच्या प्रश्नाचे समाधान झाले.

तव श्रोता पुसे आणीक । जी आठवलें कांहीं येक । जन्ममृत्युचा विवेक । मज निरोपावा ॥ ८ ॥

इतक्यात श्रोता आणखी एक प्रश्न विचारतो: 'महाराज, मला आणखी एक शंका आठवली; जन्म-मृत्यूचा विवेक मला समजावून सांगावा.'

कोण ज्न्मास घालितें । आणी मागुता कोण जन्म घेतें । हें प्रत्यया कैसें येतें । कोण्या प्रकारें ॥ ९ ॥

कोण जन्माला घालतो आणि पुन्हा कोण जन्म घेतो? हे प्रत्यक्ष प्रत्ययास कोणत्या प्रकारे येते?

ब्रह्मा जन्मास घालितो । विष्णु प्रतिपाळ करितो । रुद्र अवघें संव्हारितो । ऐसें बोलती ॥ १० ॥

ब्रह्मदेव जन्म देतो, विष्णू पालन करतो आणि रुद्र सर्वांचा संहार करतो, असे लोक सांगतात.

तरीं हें प्रवृतीचें बोलणें । प्रत्ययास आणी उणें । प्रत्यय पाहातां श्लाघ्यवाणें । होणार नाहीं ॥ ११ ॥

पण हे केवळ व्यावहारिक, रूढ बोलणे आहे; याला खरा प्रत्यक्ष प्रत्यय काहीच नाही. प्रत्यय पाहू गेले तर हे प्रशंसनीय, टिकणारे ठरणार नाही.

ब्रह्म्यास कोणें जन्मास घातलें । विष्णूस कोणें प्रतिपाळिलें । रुद्रास कोणें संव्हारिलें । माहाप्रळईं ॥ १२ ॥

मग ब्रह्मदेवाला कोणी जन्माला घातले? विष्णूचे पालन कोणी केले? आणि महाप्रलयात रुद्राचा संहार कोणी केला?

म्हणौनि हा सृष्टीभाव । अवघा मायेचा स्वभाव । कर्ता म्हणों निर्गुण देव । तरी तो निर्विकारी ॥ १३ ॥

म्हणूनच ही सगळी सृष्टीची घडामोड मायेच्याच स्वभावाची आहे; निर्गुण देवाला कर्ता म्हणावे तर तो तर मुळातच निर्विकारी आहे.

म्हणावें माया जन्मास घाली । तरी हे आपणचि विस्तारली । आणी विचारितां थारली । हें हि घडेना ॥ १४ ॥

मायाच जन्माला घालते असे म्हणावे, तर तीही आपणहूनच विस्तार पावलेली आहे; आणि नीट विचार केला तर ती कोठेतरी स्थिर आहे असेही म्हणता येत नाही.

आतां जन्मतो तो कोण । कैसी त्याची वोळखण । आणी संचिताचें लक्षण । तेंहि निरोपावें ॥ १५ ॥

मग जन्म घेणारा नेमका कोण आहे, त्याची खरी ओळख काय आहे आणि संचित कर्माचे लक्षण काय, हेही सांगावे.

पुण्याचें कैसें रूप । आणी पापाचें कैसें स्वरूप । याहि शब्दाच आक्षेप । कोण कर्ता ॥ १६ ॥

पुण्याचे रूप कसे असते आणि पापाचे स्वरूप कसे असते? आणि या शब्दांचाही खरा कर्ता कोण आहे, हा प्रश्नही उपस्थित होतो.

हें कांहींच न ये अनुमाना । म्हणती जन्म घेते वासना । परी ते पाहातां दिसेना । ना धरितां न ये ॥ १७ ॥

हे सगळे बुद्धीच्या अनुमानाने उलगडत नाही. काहीजण म्हणतात की वासनाच जन्म घेते, पण ती वासना शोधून पाहिली तर दिसतही नाही आणि पकडूनही सापडत नाही.

वासना कामना आणी कल्पना । हेतु भावना मति नाना । ऐशा अनंत वृत्ती जाणा । अंतःकर्णपंचकाच्या ॥ १८ ॥

वासना, कामना, कल्पना, हेतू, भावना, मती अशा नाना प्रकारच्या अनंत वृत्ती या अंतःकरणपंचकाच्याच असतात, हे जाणावे.

असो हें अवघें जाणीव यंत्र । जाणीव म्हणिजे स्मरणमात्र । त्या स्मरणास जन्मसूत्र । कैसें लागे ॥ १९ ॥

असो; हे सगळे जाणिवेचेच एक यंत्र आहे, आणि जाणीव म्हणजे केवळ स्मरणच आहे. मग त्या केवळ स्मरणाला जन्माचा धागा कसा लागू शकेल?

देहो निर्माण पांचा भूतांचा । वायो चाळक तयाचा । जाणणें हा मनाचा । मनोभाव ॥ २० ॥

देह हा पंचमहाभूतांपासून निर्माण होतो, आणि वायू हा त्याचा चालक आहे; जाणणे हा मनाचा एक भावविशेष आहे.

ऐसें हें सहजचि घडलें । तत्वांचें गुंथाडें जालें । कोणास कोणे जन्मविलें । कोण्या प्रकारें ॥ २१ ॥

असे हे सगळे स्वाभाविकपणेच घडले, तत्त्वांचे एक गुंतागुंतीचे जाळे तयार झाले; मग यात कोणाला कोणी आणि कोणत्या प्रकारे जन्म दिला, हे कसे सांगणार?

तरी हें पाहातां दिसेना । म्हणोन जन्मचि असेना । उपजला प्राणी येना । मागुता जन्मा ॥ २२ ॥

तरी हे शोधून पाहू गेले असता काहीच सापडत नाही; म्हणून खरोखर जन्मच नाही असे म्हणावे लागते — एकदा जन्मलेला प्राणी पुन्हा जन्माला येतच नाही.

कोणासीच जन्म नाहीं । तरी संतसंगें केलें काई । ऐसा अभिप्राव सर्वहि । श्रोतयांचा ॥ २३॥

जर कोणालाच खरोखर जन्मच नसेल, तर मग संतसंगतीने काय साधले जाते? असा सर्व श्रोत्यांचा एकत्रित प्रश्न आहे.

पुर्वीं स्मरण ना विस्मरण । मधेंचि हें जालें स्मरण । अंतर्यामीं अंतःकर्ण । जाणती कळा ॥ २४॥

सुरुवातीला ना स्मरण असते ना विस्मरण; मध्येच हे स्मरण उत्पन्न होते. अंतरंगातील अंतःकरणच ही जाणण्याची कळा जाणत असते.

सावध आहे तों स्मरण । विकळ होतां विस्मरण । विस्मरण पडतां मरण । पावती प्राणी ॥ २५ ॥

जोवर सावधपणा आहे तोवर स्मरण असते; बेशुद्धावस्था आली की विस्मरण होते आणि विस्मरण पूर्णपणे झाले की प्राणी मृत्यू पावतात.

स्मरण विस्मरण राहिलें । मग देहास मरण आलें । पुधें जन्मास घातलें । कोणास कोणें ॥ २६ ॥

स्मरण आणि विस्मरण दोन्ही थांबले, की देहाला मरण येते; मग पुढे कोणाला कोणी जन्माला घातले, हे तरी कसे सांगणार?

म्हणोनी जन्मचि असेना । आणी यातना हि दिसेना । अवघी वेर्थचि कल्पना । बळावली ॥ २७ ॥

म्हणूनच खरोखर जन्मच नाही आणि यातनाही खरोखर नाहीच; हे सगळे व्यर्थ कल्पनेनेच वाढून बसलेले आहे.

म्हणौन जन्मचि नाहीं कोणासी । श्रोतयांची आशंका ऐसी । मरोन गेलें तें जन्मासी । मागुतें न ये ॥ २८ ॥

म्हणून कोणालाही खरोखर जन्मच नाही, अशी श्रोत्यांची शंका आहे; जे मरून गेले, ते पुन्हा जन्माला येतच नाही.

वाळलें काष्ठ हिरवळेना । पडिलें फळ तें पुन्हां लागेना । तैसें पडिलें शरीर येना । जन्मास मागुतें ॥ २९ ॥

वाळलेले लाकूड पुन्हा हिरवे होत नाही, गळून पडलेले फळ पुन्हा झाडाला लागत नाही; त्याचप्रमाणे कोसळलेले शरीर पुन्हा जन्माला येत नाही.

मडकें अवचितें फुटलें । फुटलें तें फुटोनिच गेलें । तैसेंचि पुन्हां जन्मलें । नाहीं मनुष्य ॥ ३० ॥

मडके अचानक फुटले, तर ते फुटूनच गेलेले असते; त्याचप्रमाणे मेलेला मनुष्यही पुन्हा त्याच रूपात जन्माला येत नाही.

येथें अज्ञान आणी सज्ञान । सारिखेच जालें समान । ऐसा बळावला अनुमान । श्रोतयांसी ॥ ३१ ॥

यामुळे अज्ञानी आणि ज्ञानी दोघेही सारखेच ठरतात, असे श्रोत्यांचे बळावलेले अनुमान आहे.

वक्ता म्हणे हो ऐका । अवघें पाषांड करूं नका । अनुमान असेल तरी विवेका । अवलोकावें ॥ ३२ ॥

वक्ता म्हणतो, ऐका, असे सगळे नास्तिकतेकडे नेणारे विधान करू नका; अनुमान असेल तर त्याला विवेकाच्या कसोटीवर तपासून पाहावे.

प्रेत्नेंवीण कार्य जालें । जेविल्यावीण पोट भरलें । ज्ञानेंवीण मुक्त जालें । हें तों घडेना ॥ ३३ ॥

प्रयत्नाशिवाय काम झाले, जेवल्याशिवाय पोट भरले, किंवा ज्ञानाशिवाय मुक्ती मिळाली — असे कधीच घडत नाही.

स्वयें आपण जेविला । त्यास वाटे लोक धाला । परंतु हें समस्तांला । घडले पाहिजे ॥ ३४ ॥

स्वतः जेवलेल्याला वाटते की सगळे जग तृप्त झाले; पण खरे तर प्रत्येकाने स्वतःच जेवावे लागते, तरच त्याचे पोट भरते.

पोहणें सिकला तो तरेल । पोहणें नेणें तो बुडेल । येथें हि अनुमान करील । ऐसा कवणु ॥ ३५ ॥

जो पोहणे शिकला तो तरून जाईल आणि जो पोहणे शिकला नाही तो बुडेल; याबाबतही कोणी उगाच अनुमान करील का?

तैसें जयास ज्ञान जालें । ते ते तितुकेच तरले । ज्याचें बंधनचि तुटलें । तोचि मुक्त ॥ ३६ ॥

त्याचप्रमाणे ज्याला ज्ञान प्राप्त झाले, तोच तरून गेला; ज्याचे बंधनच तुटले, तोच खरा मुक्त होय.

मोकळा म्हणे नाहीं बंधन । आणी प्रत्यक्ष बंदीं पडिले जन । त्यांचें कैसें समाधान । तें तुम्ही पाहा ॥ ३७ ॥

मुक्त झालेला माणूस म्हणतो, 'बंधन नाहीच'; पण जे प्रत्यक्षपणे बंदिवासात अडकलेले आहेत, त्यांचे समाधान कसे होणार, हे तुम्हीच पाहा.

नेणे दुसयाची तळमळ । तें मनुष्य परदुःखसीतळ । तैसाच हाहि केवळ । अनुभव जाणावा ॥ ३८ ॥

दुसऱ्याची तळमळ ज्याला कळत नाही, तो माणूस दुसऱ्याच्या दुःखाबद्दल थंड, बेफिकीर असतो; येथेही तोच अनुभव आहे, हे जाणावे.

जयास आत्मज्ञान जालें । तत्वें तत्व विवंचिलें । खुणेसी पावतांच बाणलें । समाधान ॥ ३९ ॥

ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले, ज्याने तत्त्वाने तत्त्व विवेकाने तपासले, त्याला खऱ्या खुणेपाशी पोहोचताच खरे समाधान लाभते.

ज्ञानें चुके जन्ममरण । सगट बोलणें अप्रमाण । वेदशास्त्र आणी पुराण । मग कासयासी ॥ ४० ॥

ज्ञानानेच जन्म-मृत्यू चुकतो; सरसकट सगळ्यांना एकसारखे लावणे बोलणे हे अप्रमाणच आहे. तसे असेल, तर मग वेद, शास्त्र आणि पुराणे कशासाठी लागतील?

वेदशास्त्रविचारबोली । माहानुभावांची मंडळी । भूमंडळीं लोक सकळी । हें मानीतना ॥ ४१ ॥

वेद-शास्त्रांचे विचारपूर्वक बोलणे आणि महानुभाव संतांची मंडळी — या सर्वांनाच जर हे मान्य नसेल, तर मग ते खरे कसे मानावे?

अवघें होतां अप्रमाण । मग आपलेंच काय प्रमाण । म्हणोन जेथें आत्मज्ञान । तोचि मुक्त ॥ ४२ ॥

सगळेच जर अप्रमाण ठरले, तर मग आपले स्वतःचे तरी बोलणे प्रमाण कसे मानावे? म्हणून जेथे खरे आत्मज्ञान आहे, तोच खरा मुक्त होय.

अवघे च मुक्त पाहातां नर । हाहि ज्ञाचा उद्गार । ज्ञानेंविण तो उद्धार । हूणार नाहीं ॥ ४३ ॥

'सगळेच मनुष्य मुक्त आहेत' असे पाहणे, हाही एक (चुकीचा) दावाच आहे; ज्ञानाशिवाय खरा उद्धार कधीच होणार नाही.

आत्मज्ञान कळों आले । म्हणोन दृश्य मिथ्या जालें । परंतु वेढा लाविलें । सकळास येणें ॥ ४४ ॥

आत्मज्ञान कळल्यावरच दृश्य जग मिथ्या ठरते; पण तोवर मात्र या दृश्याने सर्वांनाच वेढून, गुंतवून ठेवलेले आहे.

आतां प्रश्न हा फिटला । ज्ञानी ज्ञानें मुक्त जाला । अज्ञान तो बांधला । आपले कल्पनेनें ॥ ४५ ॥

आता हा प्रश्न सुटला: ज्ञानी माणूस ज्ञानानेच मुक्त होतो, तर अज्ञानी माणूस आपल्याच कल्पनेने बांधला जातो.

विज्ञानासारिखें अज्ञान । आणी मुक्तासारिखें बंधन । निश्चयासारिखा अनुमान । मानूंचि नये ॥ ४६ ॥

अज्ञानाला विज्ञानासारखे (म्हणजे परिपूर्ण ज्ञानासारखे) मानू नये, बंधनाला मुक्तीसारखे मानू नये आणि अनुमानाला निश्चयासारखे मानू नये.

बंधन म्हणिजे कांहींच नाहीं । परी वेढा लाविलें सर्व हि । यास उपावचि नाहीं । कळल्यावांचुनी ॥ ४७ ॥

बंधन म्हणजे खरे तर काहीच नसते, पण तरीही त्याने सर्वांनाच वेढून टाकलेले असते; आणि हे (सत्य) कळल्याशिवाय यावर दुसरा कोणताच उपाय नाही.

कांहींच नाहीं आणी बाधी । हेंचि नवल पाहा आधीं । मिथ्या जाणिजेना बद्धि । म्हणोन बद्ध ॥ ४८ ॥

काहीच नसूनही ते बाधते, हेच खरे आश्चर्य आधी लक्षात घ्यावे; ते मिथ्या आहे हे कळत नाही म्हणूनच माणूस बद्ध राहतो.

भोळा भाव सिद्धी जाव । हा उधाराचा उपाव । रोकडा मोक्षाचा अभिप्राव । विवेकें जाणावा ॥ ४९ ॥

भोळ्या भावाने साध्य मिळावे, हा एक उधारीचा, हळूहळू पूर्ण होणारा मार्ग आहे; पण मोक्षाचा खरा, रोखठोक अभिप्राय मात्र विवेकानेच जाणून घ्यावा.

प्राणी व्हावया मोकळा । आधीं पाहिजे जाणीवकळा । सकळ जाणतां निराळा । सहजचि होये ॥ ५० ॥

माणसाने मुक्त व्हावे यासाठी आधी जाणिवेची कला त्याच्याजवळ असली पाहिजे; सर्व काही जाणल्यावर तो सहजच सर्वांहून निराळा, अलिप्त होतो.

कांहींच नेणिजे तें अज्ञान । सकळ जाणिजे तें ज्ञान । जाणिव राहातां विज्ञान । स्वयेंचि आत्मा ॥ ५१ ॥

काहीच न जाणणे म्हणजे अज्ञान, आणि सर्व काही जाणणे म्हणजे ज्ञान; जाणीव पूर्णपणे स्थिर राहिली की तेच विज्ञान बनते आणि तोच स्वतः आत्मा होय.

अमृत सेऊन अमर जाला । तो म्हणे मृत्यु कैसा येतो जनाला । तैसा विवेकी म्हणे बद्धाला । जन्म तो कैसा ॥ ५२ ॥

अमृत सेवन करून जो अमर झाला, तो म्हणतो, 'लोकांना मृत्यू येतोच कसा?' त्याचप्रमाणे विवेकी माणूस बद्ध माणसाला विचारतो, 'तुला जन्म तरी कसा असतो?'

जाणता म्हणे जनातें । तुम्हांस भूत कैसे झडपितें । तुम्हास वीष कैसें चढतें । निर्विष म्हणे । ॥ ५३ ॥

जाणता माणूस लोकांना म्हणतो, 'तुम्हाला भूत कसे झपाटते? तुम्हाला विष कसे चढते?' — कारण तो स्वतः निर्विष, निर्भय असतो.

आधीं बद्धासारिकें व्हावें । मग हें नलगेचि पुसावें । विवेक दूरी ठेऊन पाहावें । लक्षण बद्धाचें ॥ ५४ ॥

आधी स्वतः बद्धासारखे होऊन पाहावे, मग हे विचारण्याची गरजच उरणार नाही; विवेक तात्पुरता बाजूला ठेवून बद्धाचे लक्षण स्वतः अनुभवून पाहावे.

निजेल्यास चेईला तो । म्हणे हा कां रे वोसणातो । अनुभव पाहाणेंचि आहे तो । तरी मग निजोन पाहावा ॥ ५५ ॥

झोपलेल्या माणसाला जागा असलेला म्हणतो, 'हा असा का बरळतो आहे?' पण याचा खरा अनुभव घ्यायचा असेल, तर स्वतः झोपून पाहावे.

ज्ञात्याची उगवली वृत्ती । बद्धाऐसी न पडेल गुंती । भुकेल्याची अनुभवप्राप्ती । धाल्यास नाहीं ॥ ५६ ॥

ज्ञात्याची वृत्ती एकदा उलगडली की ती बद्धाप्रमाणे पुन्हा गुंत्यात अडकत नाही; भुकेलेल्याला जो अनुभव येतो, तो तृप्त झालेल्याला येत नाही.

इतुकेन आशंका तुटली । ज्ञानें मोक्षप्राप्ती जाली । विवेक पाहातां बाणली । अंतरस्थिती ॥ ५७ ॥

एवढ्याने ही शंका फिटली: ज्ञानानेच मोक्षप्राप्ती होते; विवेकाने पाहिले असता अंतरंगातील खरी स्थिती दृढपणे बाणते.