आकाश जैसें निराकार । तैसा ब्रह्माचा विचार । तेथें वायोचा विकार । तैसी मूळमाया ॥ १ ॥

ज्याप्रमाणे आकाश निराकार असते, त्याचप्रमाणे ब्रह्मतत्त्वही निराकार आहे; आणि आकाशात जसा वायूचा विकार (हालचाल) उत्पन्न होतो, त्याचप्रमाणे ब्रह्मामध्ये मूळमायेचा आरंभ होतो.

हें दासबोधीं असे बोलिलें । ज्ञानदशकीं प्रांजळ केलें । मूळमायेंत दाखविलें । पंचभूतिक ॥ २ ॥

हे दासबोधात आधीच सांगितले आहे आणि ज्ञानदशकात याचे स्पष्टीकरण दिलेले आहे; तेथे मूळमायेतच पंचभूतांचे मूळ दाखवले आहे.

तेथें जाणीव तो सत्वगुण । मध्य तो रजोगुण । नेणीव तमोगुण । जाणिजे श्रोतीं ॥ ३ ॥

त्या मूळमायेत जाणीव म्हणजे सत्त्वगुण, मध्यस्थिती म्हणजे रजोगुण आणि नेणीव म्हणजे तमोगुण होय, हे श्रोत्यांनी जाणून घ्यावे.

म्हणाल तेथें कैंची जाणीव । तरी ऐका याचा अभिप्राव । पिंडीं माहाकारण देहीं सर्व । साक्षिणी अवस्था ॥ ४ ॥

तुम्ही म्हणाल की तेथे जाणीव कोठून आली? तर याचा अभिप्राय ऐका: पिंडात महाकारण देहामध्ये जी साक्षी अवस्था असते, तीच येथे जाणिवेचे मूळ आहे.

तैसी मूळप्रकृती ब्रह्मांडींचें । देह माहाकारण साचें । म्हणोन तेथेंजाणीवेचें । अधिष्ठान आलें ॥ ५ ॥

त्याचप्रमाणे मूळप्रकृती हीच ब्रह्मांडाचा खरा महाकारण देह होय; म्हणूनच तेथेही जाणिवेचे अधिष्ठान, आधार असल्याचे मानले जाते.

असो मूळमायेभीतरीं । गुप्त त्रिगुण वास करी । पष्ट होती संधी चतुरीं । जाणावी गुणक्षोभिणी ॥ ६ ॥

असो; मूळमायेच्या आतच सत्त्व-रज-तम हे तीन गुण गुप्त रूपाने वास करत असतात. योग्य संधी येताच ते प्रकट होतात, त्यालाच चतुर लोकांनी 'गुणक्षोभिणी' अवस्था म्हणून जाणावे.

जैस तृणाचा पोटराकळा । पुढें उकलोन होये मोकळा । तैसी मूळमाया अवलीळा । गुण प्रसवली ॥ ७ ॥

ज्याप्रमाणे गवताच्या कोंभाचा गुंडाळलेला पुडा नंतर उलगडून मोकळा होतो, त्याचप्रमाणे मूळमायेनेही सहजपणे त्रिगुणांना जन्म दिला.

मूळमाया वायोस्वरूप । ऐक गुणक्षोभिणीचें रूप । गुणविकार होतांचि अल्प । गुणक्षोभिणी बोलिजे ॥ ८ ॥

मूळमाया ही वायूच्या स्वरूपाची आहे; आता गुणक्षोभिणीचे रूप ऐक: गुणांमध्ये किंचित हालचाल, विकार होऊ लागताच त्या अवस्थेला 'गुणक्षोभिणी' म्हणतात.

पुढें जाणीव मध्यस्त नेणीव । मिश्रित चालिला स्वभाव । तेथें मातृकास ठाव । शब्द जाला ॥ ९ ॥

पुढे जाणीव, मध्यस्थिती आणि नेणीव असे मिश्रित स्वभावाने पुढे कार्य चालू लागते; त्यातूनच मातृकेला, म्हणजे मुळाक्षरांना स्थान मिळून शब्दाची उत्पत्ती झाली.

तो शब्दगुण आकाशींचा । ऐसा अभिप्राव येथीचा । शब्देंचि वेदशास्त्रांचा । आकार जाला ॥ १० ॥

तो शब्दगुण आकाशाचाच आहे, असा येथला अभिप्राय आहे; आणि त्याच शब्दातून वेदशास्त्रांचा आकार निर्माण झाला.

पंचभूतें त्रिगुणाकार । अवघा वायोचा विकार । जाणीवनेणीवेचा विचार । वायोचि करितां ॥ ११ ॥

पंचमहाभूते ही त्रिगुणांच्याच आकारात असून हा सगळा वायूचाच विकार आहे; जाणीव आणि नेणीव यांचे सर्व कार्यही वायूच करत असतो.

वायो नस्तां कैंची जाणीव । जाणीव नस्तां कैंची नेणीव । जाणीवनेणीवेस ठाव । वायोगुणें ॥ १२ ॥

वायूच नसेल तर जाणीव तरी कोठून असणार? आणि जाणीवच नसेल तर नेणीव कोठून येणार? जाणीव आणि नेणीव या दोहोंचेही स्थान वायूच्याच गुणामध्ये आहे.

जेथें मुळीच नाही चळण । तेथें कैंचें जाणीवलक्षण । म्हणोनि वायोचा गुण । नेमस्त जाणावा ॥ १३ ॥

जेथे मुळातच कोणतीही हालचाल नसते, तेथे जाणिवेचे लक्षण तरी कोठून असणार? म्हणून वायूचाच हा गुण आहे, हे निश्चितपणे जाणून घ्यावे.

येकापासून येक जालें । हें येक उगेंचि दिसोन आलें । स्वरूप मुळीच भासलें । त्रिगुणभूतांचें ॥ १४ ॥

एकापासून एक अशी क्रमाक्रमाने निर्मिती होत गेल्याचे केवळ बाहेरून दिसते; पण त्रिगुणांचे आणि पंचभूतांचे मूळ स्वरूप तर मुळातच एकाच वेळी भासलेले आहे.

ऐसा हा मुळींचा कर्दमु । पुढें पष्टतेचा अनुक्रमु । सांगतां येकापासून येक उगमु । हें हि खरें ॥ १५ ॥

असे हे मुळातच सगळे एकत्र मिसळलेले होते, आणि नंतर ते स्पष्ट, प्रकट होत गेले, असा क्रम आहे; एकापासून एक अशी उत्पत्ती सांगणे हेही तितकेच खरे आहे.

वायोच कर्दम बोलिला । तयापासून अग्नि जाला । तोहि पाहातां देखिला । कर्दमुचि ॥ १६ ॥

वायूलाच हा मिश्र, मूळ गाळ म्हटले आहे; त्यापासून अग्नी निर्माण झाला असे म्हणतात, पण नीट पाहिले तर तोही अखेर त्याच मूळ मिश्रणाचाच एक भाग दिसतो.

अग्निपासून जालें आप । तेंहि कर्दमस्वरूप । आपापासून पृथ्वीचें रूप । तेंहि कर्दमरूपी ॥ १७ ॥

अग्नीपासून पाणी निर्माण झाले, तेही त्याच मूळ मिश्रणाच्या स्वरूपातलेच आहे; पाण्यापासून पृथ्वीचे रूप निर्माण झाले, तेही त्याच मूळ मिश्रणाचेच रूप आहे.

येथें आशंका उठिली । भूतांस जाणीव कोठें देखिली । तरी भूतांत जाणीव हे ऐकिली । नाहीं वार्ता ॥ १८ ॥

येथे शंका उठली की, भूतांमध्ये जाणीव आहे असे कोठे पाहिले आहे? भूतांत जाणीव असते ही गोष्ट कधी ऐकिवातही आलेली नाही.

जाणीव म्हणिजे जाणतें चळण । तेंचि वायोचें लक्षण । वायोआंगीं सकळ गुण । मागां निरोपिलें ॥ १९ ॥

जाणीव म्हणजे जाणतेपणाने होणारी हालचाल, आणि हेच वायूचे मूळ लक्षण आहे. वायूच्या अंगी सर्व गुण असतात, हे आधीच सांगून झाले आहे.

म्हणोन जाणीवनेणीवमिश्रीत । अवघें चालिलें पंचभूत । म्हणोनियां भूतांत । जाणीव असे ॥ २० ॥

म्हणून जाणीव आणि नेणीव यांच्या मिश्रणानेच सगळी पंचभूते कार्यरत असतात; म्हणूनच भूतांमध्ये जाणीव असते असे म्हणता येते.

कोठें दिसे कोठें न दिसे । परी तें भूतीं व्यापून असे । तिक्षण बुद्धी करितां भासे । स्थूळ सुक्ष्म ॥ २१ ॥

ती जाणीव कोठे दिसते तर कोठे दिसत नाही, पण ती भूतांमध्ये सर्वत्र व्यापून असतेच; तीक्ष्ण बुद्धीने विचार केला असता ती कोठे स्थूल तर कोठे सूक्ष्म स्वरूपात भासते.

पंचभूतें आकारली । भूतीं भूतें कालवलीं । तरी पाहातं भासलीं । येक स्थूळ येक सूक्ष्म ॥ २२ ॥

पंचमहाभूतांनी आकार धारण केला, आणि भूतांमध्ये भूते एकमेकांत मिसळली; तरीही पाहू गेले असता ती कोठे स्थूल तर कोठे सूक्ष्म रूपात भासतात.

निरोधवायो न भासे । तैसी जणीव न दिसे । न दिसे परी ते असे । भूतरूपें ॥ २३ ॥

कोंडलेला वायू जसा उघडपणे दिसत नाही, तशीच जाणीवही उघडपणे दिसत नाही; ती दिसत नसली तरी भूतांच्या रूपात ती असतेच.

काष्ठीं अग्नी दिसेना । निरोधवायो भासेना । जणीव तैसी लक्षेना । येकायेकीं ॥ २४ ॥

लाकडात अग्नी दिसत नाही, कोंडलेला वायू भासत नाही, त्याचप्रमाणे जाणीवही एकाएकी, वरवर पाहता लक्षात येत नाही.

भूतें वेगळालीं दिसती । पाहातां येकचि भासती । बहुत धूर्तपणें प्रचिती । वोळखावी ॥ २५ ॥

पंचभूते वरवर पाहता वेगवेगळी दिसतात, पण नीट पाहिले तर ती मुळात एकाच तत्त्वाची आहेत; ही खूण मोठ्या धूर्त, चतुर बुद्धीनेच ओळखता येते.

ब्रह्मापासुन मूळमाया । मूळमायेपासून गुणमाया । गुणमायेपासून तया । गुणास जन्म ॥ २६ ॥

ब्रह्मापासून मूळमाया उत्पन्न झाली, मूळमायेपासून गुणमाया उत्पन्न झाली आणि गुणमायेपासून त्या त्रिगुणांना जन्म मिळाला.

गुणापासूनियां भूतें पावली । पष्ट दशेतें । ऐसीयांचीं रूपें समस्तें । निरोपिलीं ॥ २७ ॥

गुणांपासूनच पंचभूतांना स्पष्ट, प्रकट दशा प्राप्त झाली; अशा प्रकारे या सर्वांची रूपे क्रमाक्रमाने सांगितली गेली आहेत.

आकाश गुणापासून जालें । हें कदापी नाही घडलें । शब्दगुणास कल्पिलें । आकाश वायां ॥ २८ ॥

आकाश हे गुणांपासून निर्माण झाले, असे मुळीच घडलेले नाही; शब्दगुणाला आधार देण्यासाठी उगाचच आकाशाची कल्पना केली गेली आहे.

येक सांगतां येकचि भावी । उगीच करी गथागोवी । तया वेड्याची उगवी । कोणें करावी ॥ २९ ॥

एक गोष्ट सांगितली की श्रोता तीच खरी मानून बसतो, आणि उगाचच गोंधळ निर्माण करतो; अशा वेड्याची गुंतागुंत आता कोणी सोडवावी?

सिकविल्यां हि कळेना । उमजविल्यां हि उमजेना । दृष्टांतेंहि तर्केना । मंदरूप ॥ ३० ॥

शिकवले तरी कळत नाही, समजावले तरी उमजत नाही आणि दृष्टांत देऊनही ज्याला तर्क करता येत नाही, असा तो मंदबुद्धी असतो.

भूतांहून भूत थोर । हा हि दाविला विचार । परी भूतांवडिल स्वतंत्र । कोण आहे ॥ ३१ ॥

एका भूताहून दुसरे भूत श्रेष्ठ आहे, असाही एक विचार दाखवलेला आहे; पण या सर्व भूतांहून वडील, स्वतंत्र असे खरोखर कोण आहे?

जेथें मूळमाया पंचभूतिक । तेथें काये राहिला विवेक । मूळमायेपरतें येक । निर्गुणब्रह्म ॥ ३२ ॥

जेथे मूळमायाच पंचभूतांची बनलेली आहे, तेथे आणखी वेगळा विवेक तो काय उरतो? मूळमायेच्या पलीकडे फक्त एकच तत्त्व आहे — ते म्हणजे निर्गुण ब्रह्म.

ब्रह्मीं मूळमाया जाली । तिची लीळा परीक्षिली । तंव ने निखळ वोतली । भूतेंत्रिगुणांची ॥ ३३ ॥

ब्रह्मात मूळमाया उत्पन्न झाली; तिच्या लीलेचे परीक्षण केले असता ती पंचभूते आणि त्रिगुण यांचीच पूर्णपणे ओतलेली, घडवलेली असल्याचे दिसून येते.

भूतें विकारवंत चत्वार । आकाश पाहातां निर्विकार । आकाश भूत हा विचार । उपाधीकरितां ॥ ३४ ॥

पृथ्वी, आप, तेज, वायू ही चार भूते विकारशील असतात, पण आकाश मात्र पाहता निर्विकारच आहे; आकाशाला भूत म्हणणे हे केवळ उपाधीमुळेच, व्यावहारिक कारणासाठीच केलेले आहे.

पिंडीं व्यापक म्हणोन जीव । ब्रह्मांडीं व्यापक म्हणोन शिव । तैसाच हाहि अभिप्राव । आकाशाचा ॥ ३५ ॥

पिंडात व्यापून असतो म्हणून त्याला जीव म्हणतात, आणि ब्रह्मांडात व्यापून असतो म्हणून त्याला शिव म्हणतात; आकाशाबद्दलही हाच अभिप्राय समजावा.

उपाधीमचें सापडलें । सूक्ष्म पाहातां भासलें । इतुक्यासाठीं आकाश जालें । भूतरूप ॥ ३६ ॥

उपाधीमुळेच हे असे सापडून आले, सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले असता ते तसे भासले; याचसाठी आकाशाला भूतांपैकी एक भूत मानले गेले आहे.

आकाश अवकाश तो भकास । परब्रह्म तें निराभास । उपाधीं नस्ता जें आकाश । तेंचि ब्रह्म ॥ ३७ ॥

आकाश म्हणजे केवळ पोकळी, रिकामी जागा; तर परब्रह्म हे निराभास, कोणताही भासच नसलेले आहे. कोणतीही उपाधी नसताना जे उरते तेच आकाश, आणि तेच खरे ब्रह्म होय.

जाणीव नेणीव मध्यमान । हेंचि गुणाचें प्रमाण । येथें निरोपिलें त्रिगुण । रूपेंसहित ॥ ३८ ॥

जाणीव, नेणीव आणि मध्यम अवस्था हेच गुणांचे खरे प्रमाण आहे; येथे त्रिगुणांचे स्वरूप त्यांच्या रूपांसहित सविस्तर सांगितले आहे.

प्रकृती पावली विस्तारातें । पुढे येकाचें येकचि होतें । विकारवंतचि तयातें । नेम कैंचा ॥ ३९ ॥

प्रकृतीचा विस्तार होत गेला, आणि पुढे एकापासून एक असे निर्माण होत गेले; ती मुळातच विकारशील असल्याने तिला कोणताही ठराविक नियम असणार नाही.

काळें पांढरें मेळवितां । पारवें होतें तत्वता । काळें पिवळें मेळवितां । हिरवें होये ॥ ४० ॥

काळा आणि पांढरा रंग एकत्र मिसळले असता खरोखरच करडा रंग तयार होतो; काळा आणि पिवळा रंग मिसळले असता हिरवा रंग तयार होतो.

ऐसें रंग नानापरी । मेळवितां पालट धरी । तैसें दृश्य हें विकारी । विकारवंत ॥ ४१ ॥

अशाप्रकारे नाना रंग एकमेकांत मिसळले असता ते पालटत जातात; त्याचप्रमाणे हे दृश्य जगही विकारशील असून सतत बदलतच असते.

येका जीवनें नाना रंग । उमटों लागती तरंग । पालटाचा लागवेग । किती म्हणोन पाहावा ॥ ४२ ॥

एकाच पाण्यापासून नाना रंगांच्या लाटा उमटू लागतात; या बदलाचा वेग तरी किती म्हणून मोजून पाहावा?

येका उदकाचे विकार । पाहातां दिसती अपार । पांचा भूतांचे विस्तार । चौयासी लक्ष योनी ॥ ४३ ॥

एकाच पाण्याचे विकार पाहू गेले तर ते अगणित दिसतात; याचप्रमाणे पाच भूतांच्या विस्तारातूनच चौऱ्याऐंशी लाख योनी निर्माण झाल्या आहेत.

नाना देहाचें बीज उदक । उदकापसून सकळ लोक । किडा मुंगी स्वापदादिक । उदकेंचि होयें ॥ ४४ ॥

नाना देहांचे मूळ बीज पाणीच आहे; पाण्यापासूनच सर्व प्राणी निर्माण होतात — कीटक, मुंगी, वन्य पशू हे सगळे पाण्यापासूनच निर्माण होतात.

शुक्लीत शोणीत म्हणिजे नीर । त्या नीराचें हें शरीर । नखें दंत अस्तिमात्र । उदकाच्या होती ॥ ४५ ॥

वीर्य आणि रज म्हणजेही अखेर पाणीच; त्या पाण्यापासूनच हे शरीर बनते आणि नखे, दात, हाडे हीदेखील पाण्यापासूनच तयार होतात.

मुळ्यांचे बारीक पागोरे । तेणें पंथें उदक भरे । त्या उदकेंचि विस्तारे । वृक्षमात्र ॥ ४६ ॥

झाडाच्या मुळांचे बारीक तंतू असतात, त्या वाटेने पाणी झाडात भरते; आणि त्याच पाण्याने संपूर्ण वृक्ष विस्तार पावतो.

अंबवृक्ष मोहरा आले । अवघे उदकाकरितां जाले । फळीं फुलीं लगडले । सावकास ॥ ४७ ॥

आंब्याचे झाड मोहरून येते, ते सगळे केवळ पाण्यामुळेच घडते; आणि हळूहळू ते फळाफुलांनी लगडून जाते.

खोड फोडुन अंबे पाहातां । तेथें दिसेना सर्वथा । खांद्या फोडुन फळें पाहातां । वोलीं सालें ॥ ४८ ॥

झाडाचे खोड फोडून आत आंबे शोधले तर ते तेथे मुळीच दिसत नाहीत; फांदी फोडून पाहिले तरी तेथे फक्त ओली साले, ओलावाच दिसतो.

मुळापासून सेवटवरी । फळ नाहीं तदनंतरीं । जळरूप फळ चतुरीं । विवेकें जाणावें ॥ ४९ ॥

मुळापासून टोकापर्यंत कोठेच फळ आधी सापडत नाही; ते फळ मूलतः जलरूपच आहे, हे चतुर माणसाने विवेकाने जाणून घ्यावे.

तेंचि जळ सेंड्या चढे । तेव्हां वृक्षमात्र लगडे । येकाचें येकचि घडे । येणें प्रकारें ॥ ५० ॥

तेच पाणी फांद्यांच्या टोकापर्यंत चढते, तेव्हा संपूर्ण झाड फळाफुलांनी लगडते; अशाप्रकारे एकापासून एक अशी निर्मिती होत असते.

पत्रें पुष्पें फळें भेद । किती करावा अनुवाद । सूक्ष्म दृष्टीनें विशद । होत आहे ॥ ५१ ॥

पाने, फुले, फळे यांतील भेद किती म्हणून वर्णावा? सूक्ष्म दृष्टीने पाहिले तरच हे स्पष्टपणे कळून येते.

भूतांचे विकार सांगों किती । क्षणक्षणा पालटती । येकाचे येकचि होती ॥ नाना वर्ण ॥ ५२ ॥

भूतांचे विकार किती म्हणून सांगावेत? ते क्षणाक्षणाला पालटत असतात; एकातून एक असे नाना रंगरूप निर्माण होत राहतात.

त्रिगुणभूतांची लटपट । पाहों जातां हे खटपट । बहुरूप बहु पालट । किती म्हणोन सांगावा ॥ ५३ ॥

त्रिगुण आणि पंचभूतांची ही सतत चाललेली उलाढाल आणि गडबड पाहू गेले तर ती अंतहीनच दिसते; तिची बहुरूपता आणि सततचे पालट किती म्हणून वर्णन करावे?

ये प्रकृतीचा निरास । विवेकें वारावा सावकास । मग परमात्मा परेश । अनन्यभावें भजावा ॥ ५४ ॥

या सर्व प्रकृतीचा निरास विवेकाने हळूहळू करावा; आणि मग सर्वश्रेष्ठ परमात्म्याला अनन्यभावाने, संपूर्ण शरणागतीने भजावे.