श्रोतीं केला अनुमान । ऐसें कैसें ब्रह्मज्ञान । कांहींच नाहीं असोन । हें केवि घडे ॥ १ ॥

श्रोत्यांनी शंका उपस्थित केली: असे हे ब्रह्मज्ञान कसे असते की ज्यात 'काही नाही' असे असूनही 'असणे' कसे घडते?

सकळ करून अकर्ता । सकळ भोगून अभोक्ता । सकळांमधें अलिप्तता । येईल कैसी ॥ २ ॥

सर्व काही करूनही अकर्ता राहणे, सर्व भोगूनही अभोक्ता राहणे — हे सर्वांच्या मध्ये राहूनही अलिप्तता कशी शक्य होईल?

तथापि तुम्ही म्हणतां । योगी भोगून अभोक्ता । स्वर्गनरकहि आतां । येणेंचि न्यायें ॥ ३ ॥

तरीही तुम्ही म्हणता की योगी भोग भोगूनही अभोक्ताच राहतो. मग याच न्यायाने स्वर्ग-नरकाचे भोगही त्याला लागू नयेत असे म्हणावे लागेल.

जन्म मृत्यु भोगिलेच भोगी । परी तो भोगून अभोक्ता योगी । यातना हि तयालागीं । येणेंचि पाडें ॥ ४ ॥

जन्म आणि मृत्यूही तो अनुभवतोच, पण तरी तो भोगून अभोक्ताच राहतो, असे योग्याबाबत म्हणता. मग त्याच न्यायाने यातनाही त्याला याच पद्धतीने लागू व्हाव्यात.

कुटून नाहीं कुटिला । रडोन नाहीं रडला । कुंथोन नाहीं कुंथिला । योगेश्वर ॥ ५ ॥

(तुमच्या मतानुसार) योगेश्वराला मारले तरी तो मारला गेलाच नाही, तो रडला तरी रडलाच नाही आणि यातनेने कण्हला तरी कण्हलाच नाही, असे म्हणावे लागेल.

जन्म नसोन घातला । पतित नसोन जाला । यातना नसोन पावला । नानापरी ॥ ६ ॥

जन्मच नसताना त्याला जन्म दिला गेला, पतित नसताना तो पतित ठरला आणि यातनाच नसताना त्याला नाना प्रकारच्या यातना भोगाव्या लागल्या, असे विसंगत म्हणावे लागेल.

ऐसा श्रोतयांचा अनुमान । श्रोतीं घेतलें आडरान । आतां याचें समाधान । केलें पाहिजे ॥ ७ ॥

अशी श्रोत्यांची शंका आहे; श्रोत्यांनी विषयांतर करून अवघड मार्ग धरला आहे. आता याचे समाधान केले पाहिजे.

वक्ता म्हणे सावध व्हावें । तुम्ही बोलतां बरवें । परी हें तुमच्याच अनुभवें । तुम्हास घडे ॥ ८ ॥

वक्ता म्हणतो, सावध होऊन ऐका. तुम्ही म्हणता ते खरे वाटते, पण हे तुम्हाला तुमच्याच अनुभवानुसारच जाणवेल.

ज्याचा अनुभव जैसा । तो तो बोलतो तैसा । संपदेविण हो धिवसा । तो निरार्थक ॥ ९ ॥

ज्याचा जसा अनुभव असतो, तो तसाच बोलतो. संपत्तीच (म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभव) नसताना उगाच धाडस केलेले बोलणे निरर्थक ठरते.

नाहीं ज्ञानाची संपदा । अज्ञानदारिद्रें आपदा । भोगिल्याच भोगी सदा । शब्दज्ञानें ॥ १० ॥

ज्याच्याजवळ ज्ञानाची खरी संपत्ती नाही, तो अज्ञानाच्या दारिद्र्यामुळे संकटातच सापडतो आणि केवळ शब्दज्ञानाने आपले जुने भोगच पुन्हा पुन्हा भोगत राहतो.

योगी वोळखावा योगेश्वरें । ज्ञानी वोळखावा ज्ञानेश्वरें । माहाचतुर तो चतुरें । वोळखावा ॥ ११ ॥

योग्याला ओळखावे ते दुसऱ्या योगेश्वरानेच, ज्ञान्याला ओळखावे ते दुसऱ्या ज्ञानी पुरुषानेच, आणि महाचतुराला ओळखावे ते दुसऱ्या चतुर माणसानेच.

अनुभवी अनुभवियास कळे । अलिप्त अलिप्तपणें निवळें । विदेहाचा देहभाव गळे । विदेही देखतां ॥ १२ ॥

अनुभवी माणूस दुसऱ्या अनुभवी माणसालाच कळतो; अलिप्त माणूस दुसऱ्या अलिप्त माणसालाच खरा ओळखता येतो. देहातीत झालेल्याचा देहभाव दुसऱ्या देहातीत माणसाला पाहताच गळून जातो, कळतो.

बद्धासारिखा सिद्ध । आणी सिद्धासारिखा बद्ध । येक भावील तो अबद्ध । म्हणावाच नलगे ॥ १३ ॥

सिद्ध पुरुष हा बद्ध माणसासारखाच (बाह्यतः) दिसतो, आणि बद्ध माणूसही सिद्धासारखाच दिसतो. जो या दोघांना सारखेच मानतो, त्याला अज्ञानी म्हणण्याचीही गरज नाही, तो अज्ञानीच आहे हे उघड आहे.

झडपला तो देहधारी । आणी देहधारक पंचाक्षरी । परंतु दोघां येकसरी । कैसी द्यावी ॥ १४ ॥

भूताने झपाटलेला माणूसही देहधारीच असतो आणि पंचाक्षरी मंत्र जपणारा मांत्रिकही देहधारीच असतो; पण या दोघांना सारखेच कसे मानावे?

तैसा अज्ञान पतित । आणी ज्ञानी जीवन्मुक्त । दोघे समान मानील तो युक्त । कैसा म्हणावा ॥ १५ ॥

त्याचप्रमाणे अज्ञानी माणूस पतित असतो आणि ज्ञानी माणूस जीवन्मुक्त असतो. या दोघांना समान मानणाऱ्याला शहाणा तरी कसे म्हणावे?

आतां असो हे दृष्टांत । प्रचित बोलों कांहीं हेत । येथें श्रोतीं सावचित्त । क्षणयेक व्हावें ॥ १६ ॥

आता हे दृष्टांत पुरे झाले; आता प्रत्यक्ष अनुभवाचे थोडे रहस्य सांगतो. श्रोत्यांनी येथे क्षणभर पूर्ण सावधान व्हावे.

जो जो ज्ञानें गुप्त जाला । जो विवेकें विराला । जोअनन्यपणें उरला । नाहींच कांहीं ॥ १७ ॥

जो जो ज्ञानाने गुप्त, लुप्त होऊन गेला, जो विवेकाने विरून गेला आणि जो अनन्यपणे राहूनही खरे तर उरलाच नाही -

तयास कैसें गवसावें । शोधूं जातां तोचि व्हावें । तोचि होतां म्हणावें । नलगे कांहीं ॥ १८ ॥

त्याला गवसायचे तरी कसे? त्याचा शोध घेण्यास गेले असता आपणच तो व्हावे लागते, आणि तसे झाल्यावर मग 'तो सापडला' असे म्हणण्याचीही गरज उरत नाही.

देहीं पाहातां देसिना । तत्वें शोधितां भासेना । ब्रह्म आहे निवडेना । कांहीं केल्यां ॥ १९ ॥

देहामध्ये शोधले असता तो दिसत नाही, तत्त्वांमध्ये शोधले असताही तो भासत नाही. ब्रह्म आहे हे खरे, पण काहीही केले तरी त्याला वेगळे काढता येत नाही.

दिसतो तरी देहधारी । परी कांहींच नाहीं अंतरीं । तयास पाहातां वरिवरी । कळेल कैसा ॥ २० ॥

तो दिसतो खरा देहधारी माणसासारखा, पण त्याच्या अंतरंगात काहीच उरलेले नसते. त्याला वरवर पाहून तो कसा कळणार?

कळाया शोधावें अंतर । तंव तो नित्य निरंतर । जयास धुंडितां विकार । निर्विकार होती ॥ २१ ॥

त्याला जाणून घ्यायचे तर त्याच्या अंतरंगाचा शोध घ्यावा; पण तो तर नित्य, अखंड आहे. त्याचा शोध घेता घेता सर्व विकारच निर्विकार होऊन जातात.

तो परमात्मा केवळ । तयास नाहीं मायामळ । अखंड हेतूचा विटाळ । जालाच नाहीं ॥ २२ ॥

तो केवळ परमात्माच आहे; त्याला मायेचा मळ कधीच लागलेला नसतो. त्याला अखंड कोणत्याही हेतूचा विटाळही कधी झालेला नसतो.

ऐसा जो योगीराज । तो आत्मा सहजीं सहज । पूर्णब्रह्म वेदबीज । देहाकारें कळेना ॥ २३ ॥

असा जो योगिराज असतो, तोच स्वाभाविकपणे साक्षात आत्मा असतो — पूर्ण ब्रह्म, वेदांचे मूळ बीज. तो केवळ देहाकाराने ओळखता येत नाही.

देह भावितां देहचि दिसे । परी अंतर अनारिसें असे । तयास शोधितां नसे । जन्म मरण ॥ २४ ॥

देहाकडे पाहिले असता तो देहासारखाच दिसतो, पण त्याचे अंतरंग मात्र अगदी वेगळे असते. त्याचा खरा शोध घेतला असता त्याला जन्म-मृत्यूच नसतो असे आढळते.

जयास जन्ममरण व्हावें । तें तो नव्हेचि स्वभावें । नाहींच तें आणावें । कोठून कैंचें ॥ २५ ॥

ज्याला जन्म-मृत्यू व्हायला हवा, तो तर तो मुळातच नाहीच आहे. जे मुळातच अस्तित्वात नाही, ते कोठून आणि कसे आणता येईल?

निर्गुणास जन्म कल्पिला । अथवा निर्गुण उडविला । तरी उडाला आणी जन्मला । आपला आपण ॥ २६ ॥

निर्गुणाला जन्म आहे अशी कल्पना केली, किंवा निर्गुणाला नाहीसे केले, तरी ते उडणे आणि जन्मणे हे सगळे आपल्याच मनाने आपणच कल्पिलेले असते.

माध्यांनीं थुंकितां सूर्यावरी । तो थुंका पडेल आपणांच वरी । दुसयास चिंतितां अंतरीं । आपणास घडे ॥ २७ ॥

दुपारच्या वेळी सूर्यावर थुंकले तर ती थुंकी आपल्याच अंगावर परत येऊन पडते; त्याचप्रमाणे दुसऱ्याबद्दल मनात वाईट चिंतन केले, तर त्याचा परिणाम आपल्यालाच भोगावा लागतो.

समर्थ रायाचे महिमान । जाणतां होते समाधान । परंतु भुंकों लागलें स्वान । तरी तें स्वानचि आहे ॥ २८ ॥

समर्थ राजाचा महिमा कळला की मन समाधान पावते; पण कुत्रे त्या राजावर भुंकू लागले तरी ते कुत्रे शेवटी कुत्रेच राहते, राजाला त्याने काही फरक पडत नाही.

ज्ञानी तो सत्यस्वरूप । अज्ञान देखे मनुष्यरूप । भावासारिखा फळद्रूप । देव तैसा ॥ २९ ॥

ज्ञानी माणूस त्याला (संताला) सत्यस्वरूप म्हणून पाहतो, तर अज्ञानी माणूस त्याला केवळ मनुष्यरूपात पाहतो. ज्याच्या मनात जसा भाव असतो, त्याला देव त्याच प्रमाणे फळ देतो.

देव निराकार निर्गुण । लोक भाविती पाषाण । पाषाण फुटतो निर्गुण । फुटेल कैसा ॥ ३० ॥

देव खरे तर निराकार आणि निर्गुण आहे, पण लोक त्याला दगड मानून भजतात. दगड फुटू शकतो, पण निर्गुण तत्त्व कधी फुटेल का?

देव सदोदित संचला । लोकीं बहुविध केला । परंतु बहुविध जाला । हें तों घडेना ॥ ३१ ॥

देव सर्वकाळ, सर्वत्र एकरूपच भरून राहिलेला आहे; लोकांनी त्याला अनेक रूपांत विभागले असले, तरी तो खरोखर अनेक रूपांचा झाला, हे मात्र कधीच घडत नाही.

तैसा साधु आत्मज्ञानी । बोधें पूर्ण समाधानी । विवेकें आत्मनिवेदनी । आत्मरूपी ॥ ३२ ॥

त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी साधुपुरुष हा बोधाने पूर्ण समाधानी असतो; विवेकाने आत्मनिवेदन करत करत तो स्वतःच आत्मस्वरूप बनलेला असतो.

जळोन काष्ठाचा आकार । अग्नि दिसे काष्ठाकार । परी काष्ठ होईल हा विचार । बोलोंच नये ॥ ३३ ॥

लाकूड जळताना अग्नी लाकडाच्याच आकारात दिसतो, पण त्यामुळे अग्नी हा लाकूडच होईल असे मात्र मुळीच म्हणू नये.

कर्पूर असे तों जळतां दिसे । तैसा ज्ञानीदेह भासे । तयास जन्मवितां कैसें । कर्दळीउदरीं ॥ ३४ ॥

कापूर जळत असतानाच दिसतो, जळून गेल्यावर काहीच शिल्लक उरत नाही; ज्ञानी पुरुषाचा देहही असाच केवळ भासतो. मग त्याला केळीच्या (कर्दळीच्या) गर्भाप्रमाणे पुन्हा जन्म कसा देता येईल?

बीज भाजलें उगवेना । वस्त्र जळालें उकलेना । वोघ निवडितां निवडेना । गंगेमधें ॥ ३५ ॥

भाजलेले बीज पुन्हा उगवत नाही, जळालेले वस्त्र पुन्हा उलगडता येत नाही आणि गंगेच्या प्रवाहातील एखादा ओघ वेगळा काढायचा म्हटले तरी तो वेगळा काढता येत नाही.

वोघ गंगेमागें दिसे । गंगा येकदेसी असे । साधु कांहींच न भासे । आणी आत्मा सर्वगत ॥ ३६ ॥

प्रवाहाचा एक ओघ गंगेच्या मागे मागे वाहताना दिसतो, पण गंगा तर सर्वत्र एकाच रूपाने असते. त्याचप्रमाणे साधूचे वेगळे असे अस्तित्वच भासत नाही, कारण आत्मा तर सर्वव्यापी आहे.

सुवर्ण नव्हे लोखंड । साधूस जन्म थोतांड । अज्ञान प्राणी जडमूढ । तयास हें उमजेचिना ॥ ३७ ॥

सोने कधी लोखंड होत नाही, त्याचप्रमाणे साधूला जन्म असणे हे नुसते थोतांड आहे. पण जड-मूढ अज्ञानी माणसाला हे कधीच उमगत नाही.

अंधास कांहींच न दिसे । तरी ते लोक आंधळे कैसे । सन्नपातें बरळतसे । सन्नपाती ॥ ३८ ॥

आंधळ्याला काहीच दिसत नाही म्हणून जे इतर पाहू शकतात ते सगळे अंध कसे ठरतील? सन्निपाताने आजारी माणूस बरळतो, यात दोष त्या सन्निपाती रोग्याचाच असतो, इतरांचा नव्हे.

जो स्वप्नामधें भ्याला । तो स्वप्नभयें वोसणाला । तें भये जागत्याला । केवि लागे ॥ ३९ ॥

जो स्वप्नात घाबरला आणि त्या भीतीने झोपेत बडबडू लागला, ते भय जाग्या असलेल्या माणसाला कसे लागू शकेल?

मुळी सर्पाकार देखिली । येक भ्याला येकें वोळखिली । दोघांची अवस्था लेखिली । सारिखीच कैसी ॥ ४० ॥

दोरीला सर्पाचा आकार दिसला; त्यातील एकजण घाबरला, तर दुसऱ्याने ती केवळ दोरी असल्याचे ओळखले. मग या दोघांची अवस्था सारखीच आहे असे कसे मानता येईल?

हतीं धरितां हि डसेना । हें येकास भासेना । तरी ते त्याची कल्पना । तयासीच बाधी ॥ ४१ ॥

हातात धरले तरी ती दोरी चावत नाही, हे एकाला उमजतच नाही; ती त्याचीच खोटी कल्पना असून तिचा त्रास त्यालाच होतो.

विंचु सर्प डसला । तेणें तोचि जाकळला । तयाचेनि लोक जाला । कासावीस कैसा ॥ ४२ ॥

विंचू किंवा सर्प एखाद्याला डसला, तर त्रासलेला तोच माणूस असतो; मग त्याच्यामुळे बाकीचे लोक व्याकूळ का व्हावेत?

आतां तुटला अनुमान । ज्ञानियास कळे ज्ञान । अज्ञानास जन्ममरण । चुकेचिना ॥ ४३ ॥

आता शंकेचे निरसन झाले: ज्ञानी माणसाला ज्ञानच कळते, तर अज्ञानी माणसाला जन्म-मृत्यू चुकत नाही.

येका जाणण्यासाठीं । लोक पडिले अटाटीं । नेणपणें हिंपुटी होती । जन्ममृत्यें ॥ ४४ ॥

एका ('मी कोण आहे' या) जाणिवेसाठी लोक अपार परिश्रम घेत असतात; पण नेणतेपणामुळे मात्र ते जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात कष्टी होत राहतात.

तेंचि कथानुसंधान । पुढें केलें परिच्हिन्न । सावधान सावधान । म्हणे वक्ता ॥ ४५ ॥

हेच कथेचे अनुसंधान पुढे स्पष्ट करून सांगितले आहे. वक्ता श्रोत्यांना 'सावधान, सावधान' असे म्हणून पुढील निरूपणाकडे लक्ष देण्यास सांगतो.