संसारमदाचेनि गुणें । नाना हीनें कुलक्षणें । जयाचेनि मुखावलोकनें । दोषचि लागे ॥ १॥

संसाराच्या मदामुळे नाना हीन कुलक्षणे अंगी बाणतात, इतकी की ज्याचे तोंड पाहिले तरी दोष लागतो असे वाटावे.

ऐसा प्रणी जो कां बद्ध । संसारीं वर्ततां अबद्ध । तायस प्राप्त जाला खेद । काळांतरीं ॥ २॥

असा जो बद्ध प्राणी संसारात अस्ताव्यस्तपणे वागत राहतो, त्यालाही कालांतराने खेद प्राप्त होतो.

संसारदुःखें दुखवला । त्रिविधतापें पोळला । निरूपणें प्रस्तावला । अंतर्यामीं ॥ ३॥

संसारदुःखाने दुःखी झालेला, त्रिविध तापांनी पोळलेला असा जीव, निरूपण ऐकून अंतर्यामी प्रस्तावित (उद्युक्त) होतो.

जाला प्रपंचीं उदास । मनें घेतला विषयत्रास । म्हणे आतां पुरे सोस । संसारींचा ॥ ४॥

तो प्रपंचाबद्दल उदास होतो, मनाला विषयांचा त्रास वाटू लागतो, आणि तो म्हणतो - आता संसाराचा सोस पुरे झाला.

प्रपंच जा‍ईल सकळ । येथील श्रम तों निर्फळ । आतां कांहीं आपुला काळ । सार्थक करूं ॥ ५॥

हा सर्व प्रपंच एक दिवस नष्ट होणारच आहे, इथले सगळे श्रम निष्फळच आहेत; आता आपला काही काळ तरी सार्थकी लावूया.

ऐसी बुद्धि प्रस्तावली । पोटीं आवस्ता लागली । म्हणे माझी वयेसा गेली । वेर्थचि आवघी ॥ ६॥

अशी बुद्धी जागी होते, मनात अस्वस्थता लागते; तो म्हणतो - माझे संपूर्ण आयुष्य व्यर्थच गेले.

पूर्वी नाना दोष केले । ते अवघेचि आठवले । पुढें ये‍उनि उभे ठेले । अंतर्यामीं ॥ ७॥

पूर्वी केलेले नाना दोष सर्व आठवू लागतात, आणि ते अंतर्यामी समोर येऊन उभे राहतात.

आठवे येमाची यातना । तेणें भयेचि वाटे मना । नाहीं पापासि गणना । म्हणौनियां ॥ ८॥

यमयातनांची आठवण होते, त्यामुळे मनाला भीतीच वाटते, कारण आपल्या पापांची तर गणनाच नाही असे वाटते.

नाहीं पुण्याचा विचार । जाले पापाचे डोंगर । आतां दुस्तर हा संसार । कैसा तरों ॥ ९॥

पुण्याचा विचारच केला नाही, आणि पापांचे डोंगर उभे राहिले; आता हा दुस्तर संसार कसा तरून जावा?

आपले दोष आछ्यादिले । भल्यांस गुणदोष लाविले । देवा म्यां वेर्थच निंदिले । संत साधु सज्जन ॥ १०॥

आपले दोष लपवले, चांगल्या लोकांना उगाच गुणदोष लावले; हे देवा, मी व्यर्थच संत-साधू-सज्जनांची निंदा केली.

निंदे ऐसे नाहीं दोष । तें मज घडले कीं विशेष । माझे अवगुणीं आकाश । बुडों पाहे ॥ ११॥

निंदेसारखा दुसरा दोष नाही, तो मात्र माझ्याकडून विशेषत्वाने घडला; माझ्या अवगुणांनी जणू आकाशही बुडून जाईल इतके ते आहेत.

नाहीं वोळखिले संत । नाहीं अर्चिला भगवंत । नाहीं अतित अभ्यागत । संतुष्ट केले ॥ १२॥

मी संतांना ओळखलेच नाही, भगवंताचे पूजनही केले नाही, अतिथी-अभ्यागतांनाही संतुष्ट केले नाही.

पूर्व पाप वोढवलें । मज कांहींच नाहीं घडलें । मन अव्हाटीं पडिलें । सर्वकाळ ॥ १३॥

पूर्वजन्मीच्या पापांनी हे ओढवले असावे, कारण मला काहीच चांगले घडले नाही; माझे मन सतत चुकीच्या वाटेवरच पडलेले राहिले.

नाहीं कष्टविलें शेरीर । नाहीं केला परोपकार । नाहीं रक्षिला आचार । काममदें ॥ १४॥

मी शरीराला कष्ट दिले नाहीत, परोपकार केला नाही, आणि कामवासना-मदामुळे सदाचारही राखला नाही.

भक्तिमाता हे बुडविली । शांति विश्रांति मोडिली । मूर्खपणें म्यां विघडिली । सद्बुद्धि सद्वासना ॥ १५॥

भक्तीरूपी मातेला मी बुडवले, शांती आणि विश्रांतीचा भंग केला, मूर्खपणाने माझी सद्बुद्धी आणि सद्वासना बिघडवली.

आतां कैसें घडे सार्थक । दोष केले निरार्थक । पाहों जातां विवेक । उरला नाहीं ॥ १६॥

आता जीवनाचे सार्थक कसे व्हावे? मी केवळ निरर्थक दोषच केले; पाहू गेले तर माझ्यात विवेकही उरलेला नाही.

कोण उपाये करावा । कैसा परलोक पावावा । कोण्या गुणें देवाधिदेवा । पाविजेल ॥ १७॥

आता कोणता उपाय करावा? परलोक कसा प्राप्त करावा? कोणत्या गुणाने देवाधिदेवाची प्राप्ती व्हावी?

नाहीं सद्भाव उपजला । अवघा लोकिक संपादिला । दंभ वरपंगें केला । खटाटोप कर्माचा ॥ १८॥

माझ्या मनात कधी खरा सद्भाव उपजलाच नाही, केवळ लौकिक प्रतिष्ठाच मिळवली; ढोंगाने, वरवरच्या दिखाव्यानेच कर्माचा खटाटोप केला.

कीर्तन केलें पोटासाठीं । देव मांडिले हाटवटीं । आहा देवा बुद्धि खोटी । माझी मीच जाणें ॥ १९॥

मी पोटासाठी कीर्तन केले, देवालाही जणू बाजारात मांडले; अरे देवा, माझी बुद्धी किती खोटी आहे हे मला स्वतःलाच माहीत आहे.

पोटीं धरूनि अभिमान । शब्दीं बोले निराभिमान । अंतरीं वांछूनियां धन । ध्यानस्त जालों ॥ २०॥

मनात अभिमान बाळगून, तोंडाने मात्र निरभिमानतेच्या गोष्टी बोलतो; अंतरात धनाची इच्छा धरून वरवर ध्यानस्थ असल्याचा आव आणतो.

वित्पत्तीनें लोक भोंदिले । पोटासाठीं संत निंदिले । माझे पोटीं दोष भरले । नाना प्रकारींचे ॥ २१॥

आपल्या विद्वत्तेने लोकांना फसवले, पोटासाठी संतांचीही निंदा केली; माझ्या मनात नाना प्रकारचे दोष भरलेले आहेत.

सत्य तेंचि उछेदिलें । मिथ्य तेंचि प्रतिपादलें । ऐसें नाना कर्म केलें । उदरंभराकारणें ॥ २२॥

सत्य असेल तेच नाकारले, आणि खोटेच प्रस्थापित केले; असे नाना कर्म केवळ पोट भरण्यासाठी केले.

ऐसा पोटीं प्रस्तावला । निरूपणें पालटला । तोचि मुमुक्ष बोलिला । ग्रंथांतरीं ॥ २३॥

अशा प्रकारे मनात अस्वस्थ होऊन जो निरूपण ऐकून पालटतो, त्यालाच ग्रंथांत मुमुक्षू म्हटले आहे.

पुण्यमार्ग पोटीं धरी । सत्संगाची वांछा करी । विरक्त जाला संसारीं । या नांव मुमुक्ष ॥ २४॥

जो मनापासून पुण्यमार्ग धरतो, सत्संगाची इच्छा करतो, आणि संसाराबद्दल विरक्त होतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

गेले राजे चक्रवर्ती । माझें वैभव तें किती । म्हणे धरूं सत्संगती । या नांव मुमुक्ष ॥ २५॥

चक्रवर्ती राजेही निघून गेले, तर माझे वैभव ते किती? असे म्हणून सत्संगती धरतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

आपुले अवगुण देखे । विरक्तिबळें वोळखे । आपणासि निंदी दुःखें । या नांव मुमुक्ष ॥ २६॥

जो आपले अवगुण स्वतः पाहतो, वैराग्याच्या बळावर ते ओळखतो, आणि दुःखाने स्वतःचीच निंदा करतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी काये अनोपकारी । म्हणे मी काय दंभधारी । म्हणे मी काये अनाचारी । या नांव मुमुक्ष ॥ २७॥

'मी किती उपकाररहित आहे, मी किती ढोंगी आहे, मी किती अनाचारी आहे' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी पतित चांडाळ । म्हणे मी दुराचारी खळ । म्हणे मी पापी केवळ । या नांव मुमुक्ष ॥ २८॥

'मी पतित, चांडाळासमान आहे, मी दुराचारी दुष्ट आहे, मी केवळ पापीच आहे' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी अभक्त दुर्जन । म्हणे मी हीनाहूनि हीन । म्हणे मी जन्मलो पाषाण । या नांव मुमुक्ष ॥ २९॥

'मी भक्तिहीन दुर्जन आहे, मी हीनांतही हीन आहे, मी जणू दगडासारखाच जन्मलो' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी दुराभिमानी । म्हणे मी तपीळ जनीं । म्हणे मी नाना वेसनी । या नांव मुमुक्ष ॥ ३०॥

'मी दुराभिमानी आहे, मी लोकांत तापट आहे, मी नाना व्यसनांत गुंतलेला आहे' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी आळसी आंगचोर । म्हणे मी कपटी कातर । म्हणे मी मूर्ख अविचार । या नांव मुमुक्ष ॥ ३१॥

'मी आळशी आणि कामचुकार आहे, मी कपटी आणि भित्रा आहे, मी मूर्ख आणि अविचारी आहे' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी निकामी वाचाळ । म्हणे मी पाषांडी तोंडाळ । म्हणे मी कुबुद्धि कुटीळ । या नांव मुमुक्ष ॥ ३२॥

'मी निरुपयोगी बडबड्या आहे, मी पाखंडी उद्धट आहे, मी कुबुद्धीचा कुटील आहे' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी कांहींच नेणे । म्हणे मी सकळाहूनि उणें । आपलीं वर्णी कुलक्षणें । या नांव मुमुक्ष ॥ ३३॥

'मला काहीच कळत नाही, मी सर्वांहून उणा आहे' असे म्हणत तो स्वतःचीच कुलक्षणे वर्णन करतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी अनाधिकारी । म्हणे मी कुश्चिळ अघोरी । म्हणे मी नीच नानापरी । या नांव मुमुक्ष ॥ ३४॥

'मी अपात्र आहे, मी अशुद्ध आणि भयंकर आहे, मी नाना प्रकारे नीच आहे' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी काये आपस्वार्थी । म्हणे मी काये अनर्थी । म्हणे मी नव्हे परमार्थी । या नांव मुमुक्ष ॥ ३५॥

'मी किती स्वार्थी आहे, मी किती अनर्थकारक आहे, मी परमार्थी मुळीच नाही' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

म्हणे मी अवगुणाची रासी । म्हणे मी वेर्थ आलों जन्मासी । म्हणे मी भार जालों भूमीसी । या नांव मुमुक्ष ॥ ३६॥

'मी अवगुणांची रास आहे, मी व्यर्थच जन्माला आलो, मी पृथ्वीला केवळ भार आहे' असे म्हणतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

आपणास निंदी सावकास । पोटीं संसाराचा त्रास । धरी सत्संगाचा हव्यास । या नांव मुमुक्ष ॥ ३७॥

तो निवांतपणे स्वतःची निंदा करतो, मनात संसाराचा त्रास असतो, आणि सत्संगाची ओढ धरतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

नाना तीर्थे धुंडाळिलीं । शमदमादि साधनें केलीं । नाना ग्रन्थांतरें पाहिलीं । शोधूनियां ॥ ३८॥

त्याने नाना तीर्थे धुंडाळली, शम-दम आदी साधने केली, आणि नाना ग्रंथ शोधून पाहिले.

तेणें नव्हे समाधान । वाटे अवघाच अनुमान । म्हणे रिघों संतांस शरण । या नांव मुमुक्ष ॥ ३९॥

तरीही त्याला समाधान लाभत नाही, सर्व काही अनुमानच वाटते; तेव्हा तो म्हणतो, आता संतांनाच शरण जावे - याचेच नाव मुमुक्षू.

देहाभिमान कुळाभिमान । द्रव्याभिमान नानाभिमान । सांडूनि, संतचरणीं अनन्य- । या नांव मुमुक्ष ॥ ४०॥

देहाभिमान, कुळाभिमान, द्रव्याभिमान आणि इतर नाना अभिमान सोडून, संतांच्या चरणी अनन्यभावे राहणे - याचेच नाव मुमुक्षू.

अहंता सांडूनि दूरी । आपणास निंदी नानापरी । मोक्षाची अपेक्षा करी । या नांव मुमुक्ष ॥ ४१॥

अहंकार दूर टाकून, स्वतःची नाना प्रकारे निंदा करत, मोक्षाची अपेक्षा बाळगणे - याचेच नाव मुमुक्षू.

ज्याचें थोरपण लाजे । जो परमार्थाकारणें झिजे । संतापा‍ईं विश्वास उपजे । या नांव मुमुक्ष ॥ ४२॥

ज्याला स्वतःचे मोठेपण लाजिरवाणे वाटते, जो परमार्थासाठी झिजतो, आणि संतांच्या चरणी विश्वास उपजतो - याचेच नाव मुमुक्षू.

स्वार्थ सांडून प्रपंचाचा । हव्यास धरिला परमार्थाचा । अंकित हो‍ईन सज्जनाचा । म्हणे तो मुमुक्ष ॥ ४३॥

प्रापंचिक स्वार्थ सोडून परमार्थाची ओढ धरणारा, आणि 'मी सज्जनांचा अंकित होईन' असे म्हणणारा, तोच मुमुक्षू होय.

ऐसा मुमुक्ष जाणिजे । संकेतचिन्हें वोळखिजे । पुढें श्रोतीं अवधान दीजे । साधकलक्षणीं ॥ ४४॥

असा मुमुक्षू जाणावा, त्याची ओळख या संकेतचिन्हांवरून पटवावी; पुढे श्रोत्यांनी साधकाच्या लक्षणाकडेही लक्ष द्यावे.