मागां बोलिला संसारिक । त्यागेंविण नव्हे कीं साधक । ऐका याचा विवेक । ऐसा असे ॥ १॥

मागे संसारिकाबद्दल असे म्हटले होते की त्यागाशिवाय साधक होता येत नाही; याचा विवेक असा आहे, ऐका.

सन्मार्ग तोचि जीवीं धरणें । अन्मार्गाचा त्याग करणें । संसारिका त्याग येणें । प्रकारें ऐसा ॥ २॥

मनापासून सन्मार्ग धरणे आणि अन्यायाच्या मार्गाचा त्याग करणे - संसारिकाचा त्याग हा असा असतो.

कुबुद्धित्यागेंविण कांहीं । सुबुद्धि लागणार नाहीं । संसारिकां त्याग पाहीं । ऐसा असे ॥ ३॥

कुबुद्धीचा त्याग केल्याशिवाय सुबुद्धी लागतच नाही; संसारिकाचा त्याग असा असतो, हे पाहा.

प्रपंचीं वीट मानिला । मनें विषयेत्याग केला । तरीच पुढें अवलंबिला । परमार्थमार्ग ॥ ४॥

प्रपंचाचा मनापासून वीट मानला, मनाने विषयांचा त्याग केला, तरच पुढे परमार्थमार्ग अवलंबता येतो.

त्याग घडे अभावाचा । त्याग घडे संशयाचा । त्याग घडे अज्ञानाचा । शनै शनै ॥ ५॥

हळूहळू अश्रद्धेचा त्याग घडतो, संशयाचा त्याग घडतो, अज्ञानाचा त्याग घडतो.

ऐसा सूक्ष्म अंतर्त्याग । उभयतांस घडे सांग । निस्पृहास बाह्य त्याग । विशेष आहे ॥ ६॥

असा सूक्ष्म अंतर्त्याग दोघांनाही (संसारिक आणि निस्पृह दोघांनाही) संपूर्णपणे घडतो; पण निस्पृहाला त्याशिवाय बाह्य त्यागही विशेषत्वाने असतो.

संसारिका ठा‍ईं ठा‍ईं । बाह्य त्याग घडे कांहीं । नित्य नेम श्रवण नाहीं । त्यागेंविण ॥ ७॥

संसारिकालाही ठिकठिकाणी काहीसा बाह्य त्याग घडतोच; कारण त्यागाशिवाय नित्यनियम आणि श्रवणही घडत नाही.

फिटली आशंका स्वभावें । त्यागेंविण साधक नव्हे । पुढें कथेचा अन्वय । सावध ऐका ॥ ८॥

अशा प्रकारे ही शंका स्वाभाविकपणे दूर झाली - त्यागाशिवाय साधक होताच येत नाही; पुढील कथेचा अनुक्रम सावधपणे ऐका.

मागां झालें निरूपण । साधकाची ओळखण । आतां सांगिजेल खूण । सिद्धलक्षणाची ॥ ९॥

मागे साधकाची ओळख सांगितली; आता सिद्धाच्या लक्षणाची खूण सांगितली जाईल.

साधु वस्तु होऊनि ठेला । संशयें ब्रह्मांडाबाहेरी गेला । निश्चयें चळेना ऐसा झाला । या नांव सिद्ध ॥ १०॥

साधू स्वतः त्या वस्तूच होऊन राहिला, संशय तर ब्रह्मांडाबाहेरच फेकला गेला, आणि निश्चयाने तो कधीच डळमळत नाही असा झाला - याचेच नाव सिद्ध.

बद्धपणाचे अवगुण । मुमुक्षुपणीं नाहीं जाण । मुमुक्षुपणाचें लक्षण । साधकपणीं नाहीं ॥ ११॥

बद्धपणाचे अवगुण मुमुक्षू अवस्थेत नसतात, हे जाण; आणि मुमुक्षूपणाचे लक्षण साधकावस्थेत नसते.

साधकासि संदेहवृत्ति । पुढें होतसे निवृत्ती । या कारणें निःसंदेह श्रोतीं । साधु वोळखावा ॥ १२॥

साधकाला अजूनही संदेहवृत्ती असते, ती पुढे निवृत्त होते; याच कारणासाठी श्रोत्यांनी संदेहरहित असणे हेच साधूचे खरे ओळखचिन्ह मानावे.

संशयरहित ज्ञान । तेंचि साधूचें लक्षण । सिद्धाआंगीं संशयो हीन । लागेल कैसा ॥ १३॥

संशयरहित ज्ञान हेच साधूचे (सिद्धाचे) लक्षण आहे; अशा सिद्धाच्या अंगी संशयासारखा हीन दोष तरी कसा लागेल?

कर्ममार्ग संशयें भरला । साधनीं संशय कालवला । सर्वांमध्यें संशयो भरला । साधु तो निःसंदेह ॥ १४॥

कर्ममार्ग संशयाने भरलेला असतो, साधनांतही संशय मिसळलेला असतो, सर्वत्रच संशय भरलेला असतो; पण साधू (सिद्ध) मात्र निःसंशय असतो.

संशयाचें ज्ञान खोटें । संशयाचें वैराग्य पोरटें । संशयाचें भजन वोखटें । निर्फळ होय ॥ १५॥

संशययुक्त ज्ञान खोटे असते, संशययुक्त वैराग्य दुबळे-अपुरे असते, संशययुक्त भजन वाईट, निष्फळ ठरते.

व्यर्थ संशयाचा देव । व्यर्थ संशयाचा भाव । व्यर्थ संशयाचा स्वभाव । सर्व कांही ॥ १६॥

संशययुक्त देवाची कल्पना व्यर्थ, संशययुक्त भाव व्यर्थ, संशययुक्त स्वभाव - हे सगळेच व्यर्थ ठरते.

व्यर्थ संशयाचें व्रत । व्यर्थ संशयाचें तीर्थ । व्यर्थ संशयाचा परमार्थ । निश्चयेंवीण ॥ १७॥

संशययुक्त व्रत व्यर्थ, संशययुक्त तीर्थ व्यर्थ, आणि निश्चयाशिवाय संशययुक्त परमार्थही व्यर्थच ठरतो.

व्यर्थ संशयाची भक्ती । व्यर्थ संशयाची प्रीती । व्यर्थ संशयाची संगती । संशयो वाढवी ॥ १८॥

संशययुक्त भक्ती व्यर्थ, संशययुक्त प्रीती व्यर्थ, आणि संशययुक्त संगती तर उलट संशयच वाढवते.

व्यर्थ संशयाचें जिणें । व्यर्थ संशयाचें धरणें । व्यर्थ संशयाचें करणें । सर्व कांहीं ॥ १९॥

संशययुक्त जगणे व्यर्थ, संशययुक्त धारणा व्यर्थ, संशययुक्त कृती - हे सगळेच व्यर्थ ठरते.

व्यर्थ संशयाची पोथी । व्यर्थ संशयाची व्युत्पत्ती । व्यर्थ संशयाची गती । निश्चयेंविण ॥ २०॥

संशययुक्त वाचलेला ग्रंथ व्यर्थ, संशययुक्त विद्वत्ता व्यर्थ, आणि निश्चयाशिवाय संशययुक्त गतीही व्यर्थच ठरते.

व्यर्थ संशयाचा दक्ष । व्यर्थ संशयाचा पक्ष । व्यर्थ संशयाचा मोक्ष । होणार नाहीं ॥ २१॥

संशययुक्त दक्षता व्यर्थ, संशययुक्त पक्षपात व्यर्थ, आणि संशययुक्त मोक्षही कधी प्राप्त होणार नाही.

व्यर्थ संशयाचा संत । व्यर्थ संशयाचा पंडित । व्यर्थ संशयाचा बहुश्रुत । निश्चयेंविण ॥ २२॥

संशययुक्त संतपण व्यर्थ, संशययुक्त पांडित्य व्यर्थ, आणि निश्चयाशिवाय संशययुक्त बहुश्रुतताही व्यर्थच ठरते.

व्यर्थ संशयाची श्रेष्ठता । व्यर्थ संशयाची व्युत्पन्नता । व्यर्थ संशयाचा ज्ञाता । निश्चयेंविण ॥ २३॥

संशययुक्त श्रेष्ठत्व व्यर्थ, संशययुक्त पंडितपण व्यर्थ, आणि निश्चयाशिवाय संशययुक्त ज्ञातेपणही व्यर्थच ठरते.

निश्चयेंविण सर्व कांहीं । अणुमात्र तें प्रमाण नाहीं । व्यर्थचि पडिले प्रवाहीं । संदेहाचे ॥ २४॥

निश्चयाशिवाय सर्व काही अणुमात्रही प्रमाण ठरत नाही; ते सर्व व्यर्थच संशयाच्या प्रवाहात वाहून जाते.

निश्चयेंविण जें बोलणें । तें अवघेंचि कंटाळवाणें । बाष्कळ बोलिजे वाचाळपणें । निरर्थक ॥ २५॥

निश्चयाशिवाय जे बोलणे असते, ते सगळेच कंटाळवाणे असते; ते केवळ वाचाळपणाची निरर्थक बडबडच ठरते.

असो निश्चयेंविण जे वल्गना । ते अवघीच विटंबना । संशयें काहीं समाधाना । उरी नाहीं ॥ २६॥

असो, निश्चयाशिवायची जी बढाई असते, ती सगळीच विटंबनाच ठरते; संशयात काहीच समाधान उरत नाही.

म्हणोनि संदेहरहित ज्ञान । निश्चयाचें समाधान । तेंचि सिद्धाचें लक्षण । निश्चयेंसीं ॥ २७॥

म्हणून संदेहरहित ज्ञान आणि निश्चयाचे समाधान, हेच निश्चयासह सिद्धाचे खरे लक्षण आहे.

तंव श्रोता करी प्रश्न । निश्चय करावा कवण । मुख्य निश्चयाचें लक्षण । मज निरूपावें ॥ २८॥

तेव्हा श्रोत्याने प्रश्न विचारला - कशाचा निश्चय करावा? मुख्य निश्चयाचे लक्षण मला सांगावे.

ऐक निश्चय तो ऐसा । मुख्य देव आहे कैसा । नाना देवांचा वळसा । करूंचि नये ॥ २९॥

ऐक, तो निश्चय असा आहे - मुख्य देव कसा आहे हे समजून घ्यावे; नाना देवांच्या गुंत्यात अडकू नये.

जेणें निर्मिलें सचराचर । त्याचा करावा विचार । शुद्ध विवेकें परमेश्वर । ओळखावा ॥ ३०॥

ज्याने हे चराचर निर्माण केले, त्याचाच विचार करावा; शुद्ध विवेकाने परमेश्वराला ओळखावे.

मुख्य देव तो कोण । भक्तांचें कैसें लक्षण । असत्य सांडून वोळखण । सत्याची धरावी ॥ ३१॥

मुख्य देव तो कोण, भक्तांचे लक्षण कसे असते - असत्य सोडून सत्याचीच ओळख धरावी.

आपुल्या देवास वोळखावें । मग मी कोण हें पहावें । संग त्यागून रहावें । वस्तुरूप ॥ ३२॥

प्रथम आपल्या देवाला ओळखावे, मग 'मी कोण आहे' हे पाहावे, आणि सर्व संगत सोडून वस्तुरूप होऊन राहावे.

तोडावा बंधनाचा संशयो । करावा मोक्षाचा निश्चयो । पहावा भूतांचा अन्वयो । वितिरेकेंसीं ॥ ३३॥

बंधनाबद्दलचा संशय तोडावा, मोक्षाचा निश्चय करावा, आणि सर्व भूतांचा अन्वय-व्यतिरेक (कार्यकारणभाव) पाहावा.

पूर्वपक्षें सिद्धांत । पहावा प्रकृतीचा अंत । मग पावावा निवांत । निश्चयो देवाचा ॥ ३४॥

पूर्वपक्ष मांडून सिद्धांत ठरवावा, प्रकृतीचा अंत पाहावा, आणि मग देवाचा निश्चय निवांतपणे प्राप्त करावा.

देहाचेनि योगें संशयो । करी समाधानाचा क्षयो । चळों नेदावा निश्चयो । आत्मत्वाचा ॥ ३५॥

देहाच्या संगतीने निर्माण होणारा संशय समाधानाचा नाश करतो; म्हणून आत्मस्वरूपाबद्दलचा निश्चय कधीही डळमळू देऊ नये.

सिद्ध असतां आत्मज्ञान । संदेह वाढवी देहाभिमान । याकारणें समाधान । आत्मनिश्चयें राखावें ॥ ३६॥

आत्मज्ञान सिद्ध असतानाही देहाभिमान संशय वाढवतो; म्हणून आत्मनिश्चयानेच समाधान राखावे.

आठवतां देहबुद्धी । उडे विवेकाची शुद्धी । याकारणें आत्मबुद्धी । सदृढ करावी ॥ ३७॥

देहबुद्धीची आठवण होताच विवेकाची शुद्धता उडून जाते; म्हणून आत्मबुद्धी दृढ करावी.

आत्मबुद्धी निश्चयाची । तेचि दशा मोक्षश्रीची । अहमात्मा हें कधींची । विसरों नये ॥ ३८॥

निश्चयपूर्ण आत्मबुद्धी हीच मोक्षश्रीची अवस्था आहे; 'मी आत्माच आहे' हे कधीही विसरू नये.

निरोपिलें निश्चयाचें लक्षण । परी हें न कळे सत्संगेंविण । संतांसी गेलिया शरण । संशये तुटती ॥ ३९॥

अशा प्रकारे निश्चयाचे लक्षण सांगितले; पण हे सत्संगाशिवाय कळत नाही; संतांना शरण गेले असता संशय तुटतात.

आतां असो हें बोलणें । ऐका सिद्धाचीं लक्षणें । मुख्य निःसंदेहपणें । सिद्ध बोलिजे ॥ ४०॥

आता हे बोलणे पुरे; सिद्धाची लक्षणे ऐका - मुख्यतः निःसंदेह असणे, यालाच सिद्ध म्हणतात.

सिद्धस्वरूपीं नाहीं देहो । तेथें कैंचा हो संदेहो । याकारणें सिद्ध पाहो । निःसंदेही ॥ ४१॥

सिद्धाच्या स्वरूपात देहच नाही, तेथे संदेह तरी कसा असणार? म्हणून सिद्धाला निःसंदेहच पाहावे.

देहसमंधाचेनि गुणें । लक्षणासि काये उणें । देहातीतांचीं लक्षणें । काय म्हणोनि सांगावीं ॥ ४२॥

देहाच्या संबंधामुळेच लक्षणे असतात; पण देहातीत अवस्थेची लक्षणे तरी काय म्हणून सांगावीत?

जें लक्षवेना चक्षूंसी । त्याचीं लक्षणें सांगावीं कैसीं । निर्मळ वस्तु सिद्ध त्यासी । लक्षणें कैंसीं ॥ ४३॥

जे डोळ्यांनी दिसतच नाही, त्याची लक्षणे तरी कशी सांगावीत? निर्मळ वस्तू असलेल्या सिद्धाला लक्षणे तरी कशी असावीत?

लक्षणें म्हणिजे केवळ गुण । वस्तु ठा‍ईंची निर्गुण । तेंचि सिद्धांचें लक्षण । वस्तुरूप ॥ ४४॥

लक्षणे म्हणजे केवळ गुणच असतात, पण ती वस्तू तर मुळातच निर्गुण आहे; तीच वस्तुरूप असणे, हेच सिद्धाचे खरे लक्षण.

तथापि ज्ञानदशकीं बोलिलें । म्हणोनि वक्तृत्व आटोपिलें । न्यून पूर्ण क्षमा केलें । पाहिजे श्रोतीं ॥ ४५॥

तरीही याबद्दल पुढील ज्ञानदशकात सांगितले जाणार असल्याने, इथे वक्तृत्व आटोपते घेतले आहे; श्रोत्यांनी उणीव-पूर्णता क्षमा करावी.