जे करामती दाखविती । तेहि गुरु म्हणिजेती । परंतु सद्‌गुरु नव्हेती । मोक्षदाते ॥ १॥

जे लोक चमत्कार दाखवतात, त्यांनाही गुरु म्हटले जाते; पण असे गुरु मोक्ष देणारे सद्गुरू नसतात.

सभामोहन भुररीं चेटकें । साबरमंत्र कौटालें अनेकें । नाना चमत्कार कौतुकें । असंभाव्य सांगती ॥ २॥

सभा मोहून टाकणे, चेटूक, साबरमंत्र, कवायती असे अनेक प्रकार आणि नाना चमत्कारांचे कौतुकास्पद, अशक्यप्राय गोष्टी सांगतात.

सांगती औषधीप्रयोग । कां सुवर्णधातूचा मार्ग । दृष्टिबंधनें लागवेग । अभिळाषाचा ॥ ३॥

औषधी प्रयोग सांगतात, किंवा सोने बनवण्याची विद्या सांगतात, दृष्टिबंधनासारखे चमत्कार दाखवून लोकांच्या लोभाला चटकन खतपाणी घालतात.

साहित संगीत रागज्ञान । गीत नृत्य तान मान । नाना वाद्यें सिकविती जन । तेहि येक गुरु ॥ ४॥

साहित्य, संगीत, रागज्ञान, गीत-नृत्य-ताना-मान, नाना वाद्ये शिकवणारे शिक्षकही एक प्रकारचे गुरुच असतात.

विद्या सिकविती पंचाक्षरी । ताडेतोडे नानापरी । कां पोट भरे जयावरी । ते विद्या सिकविती ॥ ५॥

पंचाक्षरी मंत्रविद्या, नाना प्रकारचे हातचलाखीचे खेळ, किंवा ज्यावर आपले पोट भरते अशी विद्या शिकवणारेही गुरु मानले जातात.

जो यातीचा जो व्यापार । सिकविती भरावया उदर । तेहि गुरु परी साचार- । सद्‌गुरु नव्हेती ॥ ६॥

आपापल्या जातीचा जो व्यवसाय पोट भरण्यासाठी शिकवतात, तेही गुरुच आहेत; परंतु खरोखर ते सद्गुरू नव्हेत.

आपली माता आणी पिता । तेहि गुरुचि तत्वतां । परी पैलापार पावविता । तो सद्‌गुरु वेगळा ॥ ७॥

आपली आई-वडीलही खरोखर गुरुच असतात; परंतु संसारसागराच्या पैलतीरी नेणारा सद्गुरू मात्र वेगळाच असतो.

गाईत्रीमंत्राचा इचारू । सांगे तो साचार कुळगुरु । परी ज्ञानेंविण पैलपारु । पाविजेत नाहीं ॥ ८॥

गायत्री मंत्राचा अर्थ सांगणारा हा खरा कुळगुरू असतो; परंतु ज्ञानाशिवाय पैलतीर गाठता येत नाही.

जो ब्रह्मज्ञान उपदेसी । अज्ञानांधारें निरसी । जीवात्मयां परमात्मयांसी । ऐक्यता करी ॥ ९॥

जो ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करतो, अज्ञानाचा अंधार नाहीसा करतो, आणि जीवात्मा व परमात्मा यांची एकता घडवतो,

विघडले देव आणी भक्त । जीवशिवपणें द्वैत । तया देवभक्तां येकांत- । करी, तो सद्‌गुरु ॥ १०॥

जीव-शिव असा दुजाभाव निर्माण होऊन देव व भक्त वेगळे भासतात; त्या देव आणि भक्ताला एकरूप करणारा तोच सद्गुरू होय.

भवव्याघ्रें घालूनि उडी । गोवत्सास तडातोडी । केली, देखोनि सीघ्र सोडी । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ ११॥

संसाररूपी वाघाने झेप घालून गोवत्साला (जीवाला) पकडले असता, ते पाहून त्वरित सोडवणारा तोच सद्गुरू जाणावा.

प्राणी मायाजाळीं पडिलें । संसारदुःखें दुःखवलें । ऐसें जेणें मुक्त केलें । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ १२॥

मायेच्या जाळ्यात अडकलेल्या आणि संसारदुःखाने पिचलेल्या जीवाला जो मुक्त करतो, तोच सद्गुरू जाणावा.

वासनानदीमाहांपुरीं । प्राणी बुडतां ग्लांती करी । तेथें उडी घालूनि तारी । तो सद्गुारु जाणावा ॥ १३॥

वासनारूपी नदीच्या महापुरात जीव बुडत असताना कासावीस होतो; अशा वेळी उडी घालून त्याला तारणारा तोच सद्गुरू जाणावा.

गर्भवास अति सांकडी । इछाबंधनाची बेडी । ज्ञान दे‍ऊन सीघ्र सोडी । तो सद्‌गुरु स्वामी ॥ १४॥

गर्भवास हा अत्यंत त्रासदायक बंधन आहे, ती इच्छांची बेडी आहे; ज्ञान देऊन जो त्यातून त्वरित मुक्त करतो, तोच सद्गुरू स्वामी होय.

फोडूनि शब्दाचें अंतर । वस्तु दाखवी निजसार । तोचि गुरु माहेर । अनाथांचें ॥ १५॥

शब्दांच्या पडद्याआड लपलेले खरे तत्त्व फोडून दाखवणारा, तोच अनाथांचे माहेर असणारा खरा गुरू होय.

जीव येकदेसी बापुडें । तयास ब्रह्मचि करी रोकडें । फेडी संसारसांकडे । वचनमात्रें ॥ १६॥

बिचारा एकदेशी (मर्यादित) जीव, त्याला जो साक्षात ब्रह्मच बनवतो आणि केवळ एका वचनाने संसाराचे संकट दूर करतो,

जें वेदांचे अभ्यांतरीं । तें काढून अपत्यापरी । शिष्यश्रवणीं कवळ भरी । उद्गांरवचनें ॥ १७॥

जे तत्त्व वेदांच्या अंतरंगात दडलेले आहे, ते काढून, आईने मुलाला घास भरवावा तसे उद्गारवचनांनी शिष्याच्या श्रवणेंद्रियात भरतो.

वेद शास्त्र माहानुभाव । पाहातां येकचि अनुभव । तोचि येक गुरुराव । ऐक्यरूपें ॥ १८॥

वेद, शास्त्रे आणि थोर महानुभाव यांच्या अनुभवाकडे पाहता तो एकच अनुभव आहे असे दिसते; तोच एकरूप गुरुराज होय.

संदेह निःशेष जाळी ॥ स्वधर्म आदरें प्रतिपाळी । वेदविरहित टवाळी । करूंच नेणे ॥ १९॥

जो संदेहाला पूर्णपणे जाळून टाकतो, स्वधर्माचे आदराने पालन करतो, आणि वेदाविरुद्ध थट्टा-टिंगल कधीच करत नाही,

जें जें मन अंगिकारी । तें तें स्वयें मुक्त करी । तो गुरु नव्हे, भिकारी- । झडे आला ॥ २०॥

शिष्याच्या मनाला जे जे आवडेल तेच तेच त्याला मोकळेपणे करू देणारा, तो खरा गुरु नव्हे, तर तो केवळ भिकाऱ्यासारखा (लाचार) होऊन आलेला आहे.

शिष्यास न लविती साधन । न करविती इंद्रियेंदमन । ऐसे गुरु आडक्याचे तीन । मिळाले तरी त्यजावे ॥ २१॥

जे शिष्याला साधनाला लावत नाहीत, इंद्रियांचे दमन करवून घेत नाहीत, असे गुरु जरी स्वस्तात दहाबारा मिळाले, तरी त्यांचा त्याग करावा.

जो कोणी ज्ञान बोधी । समूळ अविद्या छेदी । इंद्रियेंदमन प्रतिपादी । तो सद्‌गुरु जाणावा ॥ २२॥

जो कोणी ज्ञानाचा बोध करतो, अविद्येला समूळ छेदून टाकतो, आणि इंद्रियदमनाचा आग्रह धरतो, तोच सद्गुरू जाणावा.

येक द्रव्याचे विकिले । येक शिष्याचे आखिले । अतिदुराशेनें केले । दीनरूप ॥ २३॥

काही गुरु द्रव्याच्या लोभापायी विकले गेलेले असतात, काही शिष्याच्या आहारी गेलेले असतात; अतिशय दुराशेमुळे ते दीन, लाचार रूप धारण करतात.

जें जें रुचे शिष्यामनीं । तैसीच करी मनधरणी । ऐसी कामना पापिणी । पडली गळां ॥ २४॥

शिष्याच्या मनाला जे जे आवडेल तसतशीच अशा गुरूंची मनधरणी चालते; अशी पापी कामनाच जणू त्यांच्या गळ्यात पडलेली असते.

जो गुरु भीडसारु । तो अद्धमाहून अद्धम थोरु । चोरटा मंद पामरु । द्रव्यभोंदु ॥ २५॥

जो गुरु केवळ भीडभाडेखातर वागतो, तो अधमाहूनही अधम होय; तो चोर, अधम, पामर आणि द्रव्यलोभी भोंदूच समजावा.

जैसा वैद्य दुराचारी । केली सर्वस्वें बोहरी । आणी सेखीं भीड करी । घातघेणा ॥ २६॥

जसा एखादा दुराचारी वैद्य रोग्याची संपूर्ण लूट करतो आणि शेवटी भीडभाडेखातर त्याचा घातच घडवून आणतो,

तैसा गुरु नसावा । जेणें अंतर पडे देवा । भीड करूनियां, गोवा- । घाली बंधनाचा ॥ २७॥

तसा गुरु नसावा, ज्याच्यामुळे देवापासून अंतर पडते आणि जो भीडभाडेखातर शिष्याला बंधनाच्या गुंत्यात अडकवतो.

जेथें शुद्ध ब्रह्मज्ञान । आणी स्थूळ क्रियेचें साधन । तोचि सद्‌गुरु निधान । दाखवी डोळां ॥ २८॥

जेथे शुद्ध ब्रह्मज्ञान आणि त्यासोबत स्थूल आचरणाचे साधनही असते, तोच सद्गुरू खरा ठेवा डोळ्यांना प्रत्यक्ष दाखवतो.

देखणें दाखविती आदरें । मंत्र फु । म्किती कर्णद्वारें । इतुकेंच ज्ञान, तें पामरें- । अंतरलीं भगवंता ॥ २९॥

काही गुरु आदराने केवळ देखावे दाखवतात, कानात मंत्र फुंकतात; इतकेच त्यांचे ज्ञान असते, आणि अशा पामरांना भगवंताचे खरे स्वरूप कधीच गवसत नाही.

बाणे तिहींची खूण । तोचि गुरु सुलक्षण । तेथेंचि रिघावें शरण । अत्यादरें मुमुक्षें ॥ ३०॥

ज्याच्या ठायी या तिन्ही खुणा (ब्रह्मज्ञान, सदाचार, आणि योग्य उपदेश) एकवटलेल्या असतात, तोच खरा सुलक्षणी गुरु; मुमुक्षूने अत्यंत आदराने त्याच्याच शरण जावे.

अद्वैतनिरूपणीं अगाध वक्ता । परी विषईं लोलंगता । ऐसिया गुरूचेनि सार्थकता । होणार नाहीं ॥ ३१॥

अद्वैताचे निरूपण करण्यात अगाध वक्तृत्व असले, पण मनात विषयासक्ती असेल, तर अशा गुरूकडून खरे सार्थक कधीच होत नाही.

जैसा निरूपणसमयो । तैसेंचि मनहि करी वायो । कृतबुद्धीचा जयो । जालाच नाहीं ॥ ३२॥

प्रवचनाच्या वेळी जसे बोलतो, तसेच मनानेही तो आतून राहत नाही; त्याच्या बुद्धीचा खरा विजय कधीच झालेला नसतो.

निरूपणीं सामर्थ्य सिद्धी । श्रवण होतां दुराशा बाधी । नाना चमत्कारें बुद्धी । दंडळूं लागे ॥ ३३॥

निरूपणात जर सामर्थ्य आणि सिद्धींचा उल्लेख येतो, ते ऐकताच मनात दुराशा उत्पन्न होते, आणि नाना चमत्कारांच्या मोहाने बुद्धी डळमळू लागते.

पूर्वीं ज्ञाते विरक्त भक्त । तयांसि सादृश्य भगवंत । आणी सामर्थ्यहि अद्भुतत । सिद्धीचेनि योगें ॥ ३४॥

पूर्वीचे ज्ञानी, विरक्त भक्त हे भगवंताशी साम्य पावलेले असत, आणि सिद्धीच्या योगाने त्यांना अद्भुत सामर्थ्यही प्राप्त होई.

ऐसें तयांचें सामर्थ्य । आमुचें ज्ञानचि नुसदें वेर्थ । ऐसा सामर्थ्याचा स्वार्थ । अंतरीं वसे ॥ ३५॥

'त्यांचे सामर्थ्य असे होते, पण आमचे नुसते ज्ञान व्यर्थच आहे' - असा सामर्थ्याचा स्वार्थ काहीजणांच्या मनात वसलेला असतो.

निशेष दुराशा तुटे । तरीच भगवंत भेटे । दुराशा धरिती ते वोखटे । शब्दज्ञाते कामिक ॥ ३६॥

जेव्हा दुराशा पूर्णपणे तुटते, तेव्हाच भगवंताची भेट होते; जे दुराशा धरून राहतात, ते नुसते शब्दज्ञानी आणि वासनाग्रस्त, हीन ठरतात.

बहुत ज्ञातीं नागवलीं । कामनेनें वेडीं केलीं । कामना इच्छितांच मेलीं । बापुडीं मूर्खें ॥ ३७॥

अनेक ज्ञानी लोकही कामनेने लुटले गेले, वेडे बनवले गेले; कामना इच्छितानाच ती बिचारी मूर्ख माणसे नष्ट होऊन गेली.

निशेष कामनारहित । ऐसा तो विरुळा संत । अवघ्यांवेगळें मत । अक्षै ज्याचें ॥ ३८॥

जो पूर्णपणे कामनारहित आहे, असा संत विरळाच असतो; ज्याचे मत सर्वांपेक्षा वेगळे आणि अक्षय (शाश्वत) आहे.

अक्षै ठेवा सकळांचा । परी पांगडा फिटेना शरीराचा । तेणें मार्ग ईश्वराचा । चुकोनि जाती ॥ ३९॥

अक्षय ठेवा सर्वांसाठीच उपलब्ध असतो, पण देहाचे पांग फिटत नाहीत (देहासक्ती सुटत नाही), त्यामुळे लोक ईश्वराचा मार्ग चुकून जातात.

सिद्धि आणी सामर्थ्य जालें । सामर्थ्यें देहास महत्त्व आलें । तेणें वेंचाड वळकावलें । देहबुद्धीचें ॥ ४०॥

सिद्धी आणि सामर्थ्य प्राप्त झाले की देहाला मोठेपणा येतो, आणि त्यामुळे देहबुद्धीचा फुगवटा अधिकच बळावतो.

सांडूनि अक्षै सुख । सामर्थ्य इछिती ते मूर्ख । कामनेसारिखें दुःख । आणीक कांहींच नाहीं ॥ ४१॥

अक्षय सुख सोडून जे सामर्थ्याची इच्छा धरतात, ते मूर्खच आहेत; कामनेसारखे दुःख अन्य कशातही नाही.

ईश्वरेंविण जे कामना । तेणींचि गुणें नाना यातना । पावती, होती पतना- । वरपडे प्राणी ॥ ४२॥

ईश्वराव्यतिरिक्त जी कामना धरली जाते, तिच्यामुळेच नाना प्रकारच्या यातना भोगाव्या लागतात, आणि प्राणी पतनाला बळी पडतो.

होतां शरीरासी अंत । सामर्थ्यहि निघोन जात । सेखीं अंतरला भगवंत । कामनागुणें ॥ ४३॥

शरीराचा अंत होताच सामर्थ्यही नाहीसे होते; अखेर कामनेमुळे भगवंतही दुरावतो.

म्हणोनि निःकामताविचारु । दृढबुद्धीचा निर्धारु । तोचि सद्‌गुरु पैलपारु । पाववी भवाचा ॥ ४४॥

म्हणून निष्काम विचार आणि दृढबुद्धीचा निर्धार असणारा, तोच सद्गुरू संसारसागराच्या पैलतीरी नेऊन पोहोचवतो.

मुख्य सद्गुरूचें लक्षण । आधीं पाहिजे विमळ ज्ञान । निश्चयाचें समाधान । स्वरूपस्थिती ॥ ४५॥

सद्गुरूचे मुख्य लक्षण म्हणजे प्रथम त्याच्याकडे निर्मळ ज्ञान असणे, आणि स्वस्वरूपाच्या स्थितीबद्दल निश्चयाचे समाधान असणे.

याहीवरी वैराग्य प्रबळ । वृत्ति उदास केवळ । विशेष आचारें निर्मळ । स्वधर्मविषईं ॥ ४६॥

याशिवाय त्याच्याकडे प्रबळ वैराग्य असते, वृत्ती पूर्णपणे उदासीन असते, आणि स्वधर्माच्या बाबतीत आचरण विशेष निर्मळ असते.

याहिवरी अध्यात्मश्रवण । हरिकथा निरूपण । जेथें परमार्थविवरण । निरंतर ॥ ४७॥

याशिवाय त्याच्याकडे अध्यात्मश्रवण, हरिकथा निरूपण असते, आणि जेथे परमार्थाचे विवरण निरंतर चालू असते.

जेथें सारासारविचार । तेथें होये जगोद्धार । नवविधा भक्तीचा आधार । बहुता जनासी ॥ ४८॥

जेथे सार-असार यांचा विवेकपूर्ण विचार असतो, तेथेच जगाचा उद्धार होतो; नवविधा भक्तीचा आधार अनेक लोकांना मिळतो.

म्हणोनि नवविधा भजन । जेथें प्रतिष्ठलें साधन । हें सद्गुरूचें लक्षण । श्रोतीं वोळखावें ॥ ४९॥

म्हणून जेथे नवविधा भजनाचे साधन प्रतिष्ठित असते, हे सद्गुरूचे लक्षण आहे, असे श्रोत्यांनी ओळखावे.

अंतरीं शुद्ध ब्रह्मज्ञान । बाह्य निष्ठेचें भजन । तेथें बहु भक्त जन । विश्रांति पावती ॥ ५०॥

अंतरंगात शुद्ध ब्रह्मज्ञान आणि बाहेरून निष्ठापूर्ण भजन असते, अशा गुरूजवळ अनेक भक्तजनांना विश्रांती मिळते.

नाहीं उपासनेचा आधार । तो परमार्थ निराधार । कर्मेंविण अनाचार । भ्रष्ट होती ॥ ५१॥

उपासनेचा आधार नसेल, तर परमार्थ निराधार ठरतो; कर्माशिवाय आचरण भ्रष्ट होऊन अनाचार बनते.

म्हणोनि ज्ञान वैराग्य आणि भजन । स्वधर्मकर्म आणि साधन । कथा निरूपण श्रवण मनन । नीति न्याये मर्यादा ॥ ५२॥

म्हणून ज्ञान, वैराग्य, भजन, स्वधर्मकर्म, साधना, कथा-निरूपण, श्रवण-मनन, नीती, न्याय आणि मर्यादा - हे सर्व एकत्र असावे लागते.

यामधें येक उणें असे । तेणें तें विलक्षण दिसे । म्हणौन सर्वहि विलसे । सद्‌गुरुपासीं ॥ ५३॥

यांपैकी एक जरी उणे असले, तरी ते विसंगत दिसते; म्हणूनच हे सर्व गुण सद्गुरूजवळ पूर्णत्वाने शोभून दिसतात.

तो बहुतांचें पाळणकर्ता । त्यास बहुतांची असे चिंता । नाना साधनें समर्था । सद्‌गुरुपासीं ॥ ५४॥

तो अनेकांचा पालनकर्ता असतो, त्याला अनेकांची चिंता असते; अशा समर्थ सद्गुरूजवळ नाना साधने उपलब्ध असतात.

साधनेंविण परमार्थ प्रतिष्ठे । तो मागुतां सवेंच भ्रष्टे । याकारणे दुरीद्रष्टे । माहानुभाव ॥ ५५॥

साधनाशिवाय जर परमार्थाची प्रतिष्ठा उभी राहिली, तर ती लगेचच पुन्हा भ्रष्ट होते; म्हणूनच थोर महानुभाव दूरदृष्टीने वागतात.

आचार उपासना सोडिती । ते भ्रष्ट अभक्त दिसती । जळो तयांची महंती । कोण पुसे ॥ ५६॥

जे आचार आणि उपासना सोडून देतात, ते भ्रष्ट, अभक्त दिसतात; त्यांच्या मोठेपणाची राखरांगोळी होवो, त्यांना कोण विचारतो?

कर्म उपासनेचा अभाव । तेथें भकाधेसि जाला ठाव । तो कानकोंडा समुदाव । प्रपंची हांसती ॥ ५७॥

जेथे कर्म आणि उपासनेचा अभाव असतो, तेथे पोकळ बडबडीलाच वाव मिळतो; अशा लज्जास्पद जमावाला संसारी लोकही हसतात.

नीच यातीचा गुरु । तोही कानकोंड विचारु । ब्रह्मसभेस जैसा चोरू । तैसा दडे ॥ ५८॥

नीच जातीचा गुरु असला, तर तोही लज्जास्पद ठरतो; ब्राह्मणसभेत जसा चोर लपतो, तसा तो लपून राहतो.

ब्रह्मसभे देखतां । त्याचें तीर्थ नये घेतां । अथवा प्रसाद सेवितां । प्राश्चित पडे ॥ ५९॥

ब्राह्मणसभा पाहताच त्याचे तीर्थ घेता येत नाही, किंवा त्याचा प्रसाद सेवन केल्यास प्रायश्चित्त घ्यावे लागते.

तीर्थप्रसादाची सांडी केली । तेथें नीचता दिसोन आली । गुरुभक्ति ते सटवली । येकायेकी ॥ ६०॥

अशा प्रकारे त्याच्या तीर्थ-प्रसादाचा त्याग करावा लागल्याने त्याची नीचता उघड होते, आणि गुरुभक्तीच अचानक कलंकित होऊन जाते.

गुरुची मर्यादा राखतां । ब्राह्मण क्षोभती तत्वतां । तेथें ब्राह्मण्य रक्षूं जातां । गुरुक्षोभ घडे ॥ ६१॥

गुरूची मर्यादा राखू गेल्यास ब्राह्मणसमाज खरोखर नाराज होतो, आणि ब्राह्मण्य राखायला गेले तर गुरूचा क्षोभ ओढवतो.

ऐसीं सांकडीं दोहींकडे । तेथें प्रस्तावा घडे । नीच यातीस गुरुत्व न घडे । याकारणें ॥ ६२॥

अशा प्रकारे दोन्ही बाजूंनी अडचण निर्माण होते; याच कारणासाठी नीच जातीच्या व्यक्तीला गुरुत्व शोभत नाही.

तथापि आवडी घेतली जीवें । तरी आपणचि भ्रष्टावें । बहुत जनांसी भ्रष्टवावें । हें तों दूषणचि कीं ॥ ६३॥

तरीही मनापासून आवड म्हणून जर कोणी असा गुरु स्वीकारला, तर तो स्वतःच भ्रष्ट होतो; आणि अशाने अनेक लोकांना भ्रष्ट करणे हा तर स्पष्ट दोषच आहे.

आतां असो हा विचारू । स्वयातीचा पाहिजे गुरु । नाहीं तरी भ्रष्टाकारु । नेमस्त घडे ॥ ६४॥

असो, हा विचार पुरे; गुरु आपल्याच जातीचा असावा, नाहीतर निश्चितपणे भ्रष्टता ओढवते.

जे जे कांहीं उत्तम गुण ॥ तें तें सद्गुरूचें लक्षण । तथापि संगों वोळखण । होये जेणें ॥ ६५॥

जे जे उत्तम गुण असतील, ते ते सद्गुरूचेच लक्षण समजावे; तरीही ज्याने ओळख पटेल असे थोडे अधिक सांगतो.

येक गुरु येक मंत्रगुरु । येक यंत्रगुरु येक तांत्रगुरु । येक वस्तादगुरु येक राजगुरु । म्हणती जनीं ॥ ६६॥

कोणाला केवळ 'गुरु' म्हणतात, कोणाला मंत्रगुरु, कोणाला यंत्रगुरु, कोणाला तांत्रिक गुरु, कोणाला उस्ताद-गुरु, तर कोणाला राजगुरु असे लोक म्हणतात.

येक कुळगुरु येक मानिला गुरु । येक विद्यागुरु येक कुविद्यागुरु । येक असद्‌गुरु येक यातिगुरु । दंडकर्ते ॥ ६७॥

कोणाला कुळगुरु, कोणाला मानलेला गुरु, कोणाला विद्यागुरु, कोणाला कुविद्येचा गुरु, कोणाला असद्गुरु, आणि कोणाला दंड करणारा जातिगुरु म्हणतात.

येक मातागुरु येक पितागुरु । येक राजागुरु येक देवगुरु । येक बोलिजे जगद्गुपरु । सकळकळा ॥ ६८॥

कोणाला मातागुरु, कोणाला पितागुरु, कोणाला राजगुरू, कोणाला देवगुरू म्हणतात, तर कोणाला सर्व कलांचा जाणकार 'जगद्गुरु' म्हणतात.

ऐसे हे सत्रा गुरु । याहिवेगळे आणीक गुरु । ऐक तयांचा विचारु । सांगिजेल ॥ ६९॥

असे हे सतरा प्रकारचे गुरु सांगितले; याहूनही आणखी काही गुरु आहेत, त्यांचाही विचार आता सांगतो, ऐक.

येक स्वप्नगुरु येक दीक्षागुरु । येक म्हणती प्रतिमागुरु । येक म्हणती स्वयें गुरु । आपला आपण ॥ ७०॥

कोणाला स्वप्नगुरु, कोणाला दीक्षागुरु, कोणी प्रतिमागुरु मानतात, तर कोणी स्वतःच स्वतःचा गुरु असल्याचे मानतात.

जे जे यातीचा जो व्यापारु । ते ते त्याचे तितुके गुरु । याचा पाहातां विचारु । उदंड आहे ॥ ७१॥

ज्या ज्या जातीचा जो व्यवसाय असतो, त्याचे त्याचे तितकेच गुरु असतात; असा विचार केला तर हे प्रकार खूप विस्तृत आहेत.

असो ऐसे उदंड गुरु । नाना मतांचा विचारु । परी जो मोक्षदाता सद्‌गुरु । तो वेगळाचि असे ॥ ७२॥

असो, असे अनेक प्रकारचे गुरु आणि नाना मतांचा विचार असतो; परंतु जो मोक्ष देणारा सद्गुरू आहे, तो यांहून सर्वस्वी वेगळाच असतो.

नाना सद्विद्येचे गुण । याहिवरी कृपाळूपण । हें सद्गुरूचें लक्षण । जाणिजे श्रोतीं ॥ ७३॥

नाना सद्विद्यांचे गुण आणि त्याशिवाय कृपाळू स्वभाव - हे सद्गुरूचे खरे लक्षण आहे, असे श्रोत्यांनी जाणावे.