जंव तें ज्ञान नाहीं प्रांजळ । तंव सर्व कांहीं निर्फळ । ज्ञानरहित तळमळ । जाणार नाहीं ॥ १॥

जोपर्यंत ते स्पष्ट, शुद्ध ज्ञान प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत सर्व काही निष्फळच असते; ज्ञानाशिवाय अंतरीची तळमळ कधीच शमत नाही.

ज्ञान म्हणतां वाटे भस्म । काये रे बा असेल वर्म । म्हणौनि हा अनुक्रम । सांगिजेल आतां ॥ २॥

'ज्ञान' म्हणताच अनेकांना ते केवळ भस्म (राखेसारखे कोरडे) वाटते; अरे, यातले खरे वर्म काय आहे? म्हणून आता याचा क्रमवार उलगडा सांगतो.

भूत भविष्य वर्तमान । ठा‍ऊकें आहे परिछिन्न । यासीहि म्हणिजेत ज्ञान । परी तें ज्ञान नव्हे ॥ ३॥

भूत, भविष्य आणि वर्तमान स्पष्टपणे ओळखता येणे, यालाही ज्ञान म्हणतात; परंतु ते खरे ज्ञान नव्हे.

बहुत केलें विद्यापठण । संगीतशास्त्र रागज्ञान । वैदिक शास्त्र वेदाधेन । हेंहि ज्ञान नव्हे ॥ ४॥

विद्यांचे भरपूर अध्ययन करणे, संगीतशास्त्र-रागज्ञान, वैदिक शास्त्र किंवा वेदाध्ययन - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना वेवसायाचें ज्ञान । नाना दिक्षेचें ज्ञान । नाना परीक्षेचें ज्ञान । हें ज्ञान नव्हे ॥ ५॥

नाना व्यवसायांचे ज्ञान, नाना दीक्षांचे ज्ञान, नाना परीक्षांचे ज्ञान - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना वनितांची परीक्षा । नाना मनुष्यांची परीक्षा । नाना नरांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ६॥

स्त्रियांची पारख, माणसांची पारख, पुरुषांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना अश्वांची परीक्षा । नाना गजांची परीक्षा । नाना स्वापदांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ७॥

घोड्यांची पारख, हत्तींची पारख, वन्य पशूंची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना पशूंची परीक्षा । नाना पक्षांची परीक्षा । नाना भूतांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ८॥

पशूंची पारख, पक्ष्यांची पारख, भूतयोनींची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना यानांची परीक्षा । नाना वस्त्रांची परीक्षा । नाना शस्त्रांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ९॥

वाहनांची पारख, वस्त्रांची पारख, शस्त्रांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना धातूंची परीक्षा । नाना नाण्यांची परीक्षा । नाना रत्नांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १०॥

धातूंची पारख, नाण्यांची पारख, रत्नांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना पाषाण परीक्षा । नाना काष्ठांची परीक्षा । नाना वाद्यांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ११॥

दगडांची पारख, लाकडांची पारख, वाद्यांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना भूमींची परीक्षा । नाना जळांची परीक्षा । नाना सतेज परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १२॥

जमिनींची पारख, पाण्यांची पारख, तेजस्वी वस्तूंची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना रसांची परीक्षा । नाना बीजांची परीक्षा । नाना अंकुर परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १३॥

रसांची पारख, बियांची पारख, अंकुरांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना पुष्पांची परीक्षा । नाना फळांची परीक्षा । नाना वल्लींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १४॥

फुलांची पारख, फळांची पारख, वेलींची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना दुःखांची परीक्षा । नाना रोगांची परीक्षा । नाना चिन्हांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १५॥

दुःखांची पारख, रोगांची पारख, चिन्हांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना मंत्रांची परीक्षा । नाना यंत्रांची परीक्षा । नाना मूर्तींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १६॥

मंत्रांची पारख, यंत्रांची पारख, मूर्तींची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना क्षत्रांची परीक्षा । नाना गृहांची परीक्षा । नाना पात्रांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १७॥

क्षेत्रांची (शेतांची) पारख, घरांची पारख, पात्रांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना होणार परीक्षा । नाना समयांची परीक्षा । नाना तर्कांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १८॥

भविष्यात काय घडेल याची पारख, प्रसंगांची पारख, तर्कांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना अनुमान परीक्षा । नाना नेमस्त परीक्षा । नाना प्रकार परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ १९॥

अनुमानांची पारख, निश्चित गोष्टींची पारख, नाना प्रकारांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना विद्येची परीक्षा । नाना कळेची परीक्षा । नाना चातुर्य परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २०॥

विद्यांची पारख, कलांची पारख, चातुर्याची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना शब्दांची परीक्षा । नाना अर्थांची परीक्षा । नाना भाषांची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २१॥

शब्दांची पारख, अर्थांची पारख, भाषांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना स्वरांची परीक्षा । नाना वर्णांची परीक्षा । नाना लेक्षनपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २२॥

स्वरांची पारख, वर्णांची पारख, लेखनाची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना मतांची परीक्षा । नाना ज्ञानांची परीक्षा । नाना वृत्तींची परीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २३॥

मतांची पारख, इतर ज्ञानांची पारख, वृत्तींची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना रूपांची परीक्षा । नाना रसनेची परीक्षा । नाना सुगंधपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २४॥

रूपांची पारख, चवीची पारख, सुगंधाची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना सृष्टींची परीक्षा । नाना विस्तारपरीक्षा । नाना पदार्थपरीक्षा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २५॥

सृष्टीची पारख, विस्ताराची पारख, पदार्थांची पारख करता येणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नेमकेचि बोलणें । तत्काळचि प्रतिवचन देणें । सीघ्रचि कवित्व करणें । हें ज्ञान नव्हे ॥ २६॥

अचूक बोलणे, तत्काळ उत्तर देणे, चटकन कवित्व करणे - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नेत्रपालवी नादकळा । करपालवी भेदकळा । स्वरपालवी संकेतकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २७॥

डोळ्यांच्या इशाऱ्यातून बोलण्याची कला, हातवाऱ्यांतून भेद दाखवण्याची कला, आवाजातून संकेत देण्याची कला - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

काव्यकुशळ संगीतकळा । गीत प्रबंद नृत्यकळा । सभाच्यातुर्य शब्दकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २८॥

काव्यकौशल्य, संगीतकला, गीत-रचना, नृत्यकला, सभेतील चातुर्य, शब्दकला - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

वग्विळास मोहनकळा । रम्य रसाळ गायनकळा । हास्य विनोद कामकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ २९॥

मोहक वाणीकौशल्य, रम्य आणि रसाळ गायनकला, हास्यविनोद, कामकला - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

नाना लाघवें चित्रकळा । नाना वाद्यें संगीतकळा । नाना प्रकारें विचित्र कळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ३०॥

नाना हातचलाखी, चित्रकला, नाना वाद्यांची संगीतकला, नाना प्रकारच्या विचित्र कला - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

आदिकरूनि चौसष्टि कळा । याहि वेगळ्या नाना कळा । चौदा विद्या सिद्धि सकळा । हें ज्ञान नव्हे ॥ ३१॥

चौसष्ट कला आणि याहूनही वेगळ्या नाना कला, चौदा विद्या आणि सर्व सिद्धी - हेही खरे ज्ञान नव्हे.

असो सकळ कळाप्रवीण । विद्यामात्र परिपूर्ण । तरी ते कौशल्यता, परी ज्ञान- । म्हणोंचि नये ॥३२॥

असो, सर्व कलांत प्रवीण आणि सर्व विद्यांनी परिपूर्ण असला, तरी ते केवळ कौशल्यच आहे; त्याला ज्ञान म्हणताच येत नाही.

हें ज्ञान होयेसें भासे । परंतु मुख्य ज्ञान तें अनारिसें । जेथें प्रकृतीचें पिसें । समूळ वाव ॥ ३३॥

हे ज्ञानासारखे भासते, पण खरे मुख्य ज्ञान वेगळेच असते; जेथे प्रकृतीचे (मायेचे) वेड समूळ नाहीसे होते, तेच खरे ज्ञान.

जाणावें दुसर्याचें जीवीचें । हे ज्ञान वाटे साचें । परंतु हें आत्मज्ञानाचें । लक्षण नव्हे ॥ ३४॥

दुसऱ्याच्या मनातले जाणणे हे खरे ज्ञान वाटते, पण हे आत्मज्ञानाचे लक्षण नव्हे.

माहानुभाव माहाभला । मानसपूजा करितां चुकला । कोणी येकें पाचारिला । ऐसें नव्हे म्हणोनी ॥ ३५॥

एखादा थोर महानुभाव मानसपूजा करताना चुकला, आणि दुसऱ्याने त्याला (मनातील चूक ओळखून) हाक मारली - असे मनकळणेही खरे ज्ञान नव्हे.

ऐसी जाणे अंतरस्थिती । तयासि परम ज्ञाता म्हणती । परंतु जेणें मोक्षप्राप्ती । तें हें ज्ञान नव्हे ॥ ३६॥

अशा प्रकारे दुसऱ्याची अंतःस्थिती जाणणाऱ्याला लोक परम ज्ञानी म्हणतात, पण ज्यामुळे मोक्षप्राप्ती होते ते हे ज्ञान नव्हे.

बहुत प्रकारींची ज्ञानें । सांगों जातां असाधारणें । सायोज्यप्राप्ती होये जेणें । तें ज्ञान वेगळें ॥ ३७॥

अशा प्रकारची अनेक असाधारण ज्ञाने सांगता येतील, पण ज्यामुळे सायुज्यता (ईश्वराशी ऐक्य) प्राप्त होते, ते ज्ञान मात्र वेगळेच आहे.

तरी तें कैसें आहे ज्ञान । समाधानाचें लक्षण । ऐसें हें विशद करून । मज निरोपावें ॥ ३८ ॥

तर मग ते खरे ज्ञान कसे आहे, समाधानाचे खरे लक्षण काय आहे, हे मला स्पष्ट करून सांगावे - असा शिष्याने प्रश्न केला.

ऐसें शुद्ध ज्ञान पुसिलें । तें पुढिले समासीं निरोपिलें । श्रोतां अवधान दिधलें । पाहिजे पुढें ॥ ३९॥

अशा प्रकारे शुद्ध ज्ञानाबद्दल प्रश्न विचारला गेला; त्याचे उत्तर पुढील समासात दिले जाईल; श्रोत्यांनी पुढेही अवधान द्यावे.