जय जज जी सद्‌गुरु पूर्णकामा । परमपुरुषा आत्मयारामा । अनुर्वाच्य तुमचा महिमा । वर्णिला न वचे ॥ १॥

हे सद्गुरो, तुम्ही सर्व कामना पूर्ण झालेले परमपुरुष आहात, जे सदैव आत्मस्वरूपात रममाण असता. तुमचा महिमा शब्दांत वर्णन करता येण्यासारखा नाही.

जें वेदांस सांकडें । जें शब्दासि कानडें । तें सत्शिष्यास रोकडें । अलभ्य लाभे ॥ २॥

जे तत्त्व वेदांनाही अवघड वाटते आणि शब्दांच्या आवाक्याबाहेर आहे, तेच तत्त्व खर्‍या शिष्याला गुरुकृपेने प्रत्यक्ष, सहज प्राप्त होते.

जें योगियांचें निजवर्म । जें शंकराचें निजधाम । जें विश्रांतीचें निजविश्राम । परम गुह्य अगाध ॥ ३॥

जे योग्यांचे खरे रहस्य आहे, जे शंकराचे मूळ धाम आहे, जे विश्रांतीचेही अंतिम विश्रामस्थान आहे, ते तत्त्व अत्यंत गूढ आणि अथांग आहे.

तें ब्रह्म तुमचेनि योगें । स्वयें आपणचि हो‍ईजे आंगें । दुर्घट संसाराचेनि पांगें । पांगिजेना सर्वथा ॥ ४॥

ते ब्रह्मतत्त्व तुमच्या संगतीने आपण स्वतःच होऊन जातो; मग या दुर्घट संसाराच्या बंधनांनी माणूस मुळीच अडकत नाही.

आतां स्वामिचेनि लडिवाळपणें । गुरुशिष्यांचीं लक्षणें । सांगिजेती तेणें प्रमाणें – । मुमुक्षें शरण जावें ॥ ५॥

आता स्वामींच्या (सद्गुरूंच्या) प्रेमळ आज्ञेने गुरु आणि शिष्य यांची लक्षणे सांगितली जातील; त्या प्रमाणे मुमुक्षूने शरण जावे.

गुरु तों सकळांसी ब्राह्मण । जर्ह्हीं तो जाला क्रियाहीन । तरी तयासीच शरण । अनन्यभावें असावें ॥ ६॥

सर्वसाधारणपणे ब्राह्मण हाच सर्वांचा गुरु मानला जातो; जरी तो आचरणाने उणा भासला, तरीही त्यालाच अनन्यभावाने शरण जावे.

अहो या ब्राह्मणाकारणें । अवतार घेतला नारायेणें । विष्णूनें श्रीवत्स मिरविणें । तेथें इतर ते किती ॥ ७॥

अहो, याच ब्राह्मणासाठी नारायणाने अवतार घेतला आणि विष्णूने श्रीवत्सचिन्ह धारण केले; तेथे इतरांची काय कथा?

ब्राह्मणवचनें प्रमाण । होती शूद्रांचे ब्राह्मण । धातुपाषाणीं देवपण । ब्राह्मणचेनि मंत्रें ॥ ८॥

ब्राह्मणाच्या वचनानेच अनेक गोष्टी प्रमाण ठरतात; शूद्रही ब्राह्मणासारखे मानले जातात आणि धातू-दगडातील मूर्तींनाही ब्राह्मणांच्या मंत्रानेच देवत्व प्राप्त होते.

मुंजीबंधनेंविरहित । तो शूद्रचि निभ्रांत । द्विजन्मी म्हणोनि सतंत । द्विज ऐसें नाम त्याचें ॥ ९॥

ज्याची मुंज (उपनयन) झालेली नाही तो निश्चितच शूद्र समजावा; ज्याचा दुसरा जन्म (संस्काराने) होतो त्यालाच सतत 'द्विज' असे नाव असते.

सकळांसि पूज्य ब्राह्मण । हे मुख्य वेदाज्ञा प्रमाण । वेदविरहित तें अप्रमाण । अप्रिये भगवंता ॥ १०॥

सर्वांनी ब्राह्मणाला पूज्य मानावे, ही वेदाची मुख्य आज्ञा आहे; जे वेदाविरुद्ध आहे ते अप्रमाण असून भगवंतालाही अप्रिय आहे.

ब्राह्मणीं योग याग व्रतें दानें । ब्राह्मणीं सकळ तीर्थाटणें । कर्ममार्ग ब्राह्मणाविणें । होणार नाहीं ॥ ११॥

योग, यज्ञ, व्रते, दाने आणि सर्व तीर्थयात्रा या ब्राह्मणांच्या अधीनच असतात; ब्राह्मणाशिवाय कर्ममार्ग सिद्धच होऊ शकत नाही.

ब्राह्मण वेद मूर्तिमंत । ब्राह्मण तोचि भगवंत । पूर्ण होती मनोरथ । विप्रवाक्येंकरूनी ॥ १२॥

ब्राह्मण हा जणू साक्षात वेदमूर्तीच आहे, ब्राह्मण हाच भगवंत आहे; ब्राह्मणाच्या वचनानेच लोकांचे मनोरथ पूर्ण होतात.

ब्राह्मणपूजनें शुद्ध वृत्ती- । हो‍ऊन, जडे भगवंतीं । ब्राह्मणतीर्थे उत्तम गती । पावती प्राणी ॥ १३॥

ब्राह्मणाच्या पूजनाने अंतःकरण शुद्ध होऊन भगवंताशी जडते; ब्राह्मणांच्या (चरण) तीर्थाने प्राण्यांना उत्तम गती प्राप्त होते.

लक्षभोजनीं पूज्य ब्राह्मण । आन यातिसि पुसे कोण । परी भगवंतासि भाव प्रमाण । येरा चाड नाहीं ॥ १४॥

लक्षभोजनासारख्या विधीत ब्राह्मणालाच मान असतो, इतर जातीची कोणी विचारपूस करत नाही; परंतु भगवंताला मात्र भावच प्रमाण असतो, बाकी कशाची गरज नाही.

असो ब्राह्मणा सुरवर वंदिती । तेथें मानव बापुडें किती । जरी ब्राह्मण मूढमती । तरी तो जगद्वंद्य ॥ १५॥

असो, ब्राह्मणाला देवसुद्धा वंदन करतात, मग बिचारा सामान्य मनुष्य काय? ब्राह्मण जरी मूर्ख असला, तरी तो जगाला वंदनीय असतो.

अंत्येज शब्दज्ञाता बरवा । परी तो ने‍ऊन कायी करावा । ब्राह्मणासन्निध पुजावा । हें तों न घडे कीं ॥ १६॥

अंत्यज (नीच जातीचा) मनुष्य शब्दज्ञानात कितीही निपुण असला, तरी त्याला घेऊन काय करावे? त्याला ब्राह्मणाच्या बरोबरीने पुजणे शक्य नाही.

जें जनावेगळें केलें । तें वेदें अव्हेरिलें । म्हणोनि तयासि नाम ठेविलें । पाषांडमत ॥ १७॥

जे लोकरूढीच्या विरुद्ध केले जाते, त्याला वेदाने नाकारले आहे; म्हणून अशा मताला 'पाखंड' असे नाव दिले गेले आहे.

असो जे हरिहरदास । तयास ब्राह्मणीं विस्वास । ब्राह्मणभजनें बहुतांस । पावन केलें ॥ १८॥

असो, जे हरि-हराचे भक्त असतात, त्यांचाही ब्राह्मणांवर विश्वास असतो; ब्राह्मणांच्या सेवेनेच अनेकांना पावन केले आहे.

ब्राह्मणें पाविजे देवाधिदेवा । तरी किमर्थ सद्‌गुरु करावा । ऐसें म्हणाल तरी निजठेवा । सद्‌गुरुविण नाहीं ॥ १९॥

ब्राह्मणामार्फत देवाधिदेव प्राप्त होतो, तर मग सद्गुरू कशासाठी करावा, असे कोणी म्हणेल; पण खरे सांगायचे तर, तो अंतरीचा निजठेवा सद्गुरूशिवाय मिळतच नाही.

स्वधर्मकर्मी । म् पूज्य ब्राह्मण । परी ज्ञान नव्हे सद्‌गुरुविण । ब्रह्मज्ञान नस्तां सीण । जन्ममृत्य चुकेना ॥ २०॥

स्वधर्माप्रमाणे कर्म करणारा ब्राह्मण पूज्यच आहे, परंतु सद्गुरूशिवाय ब्रह्मज्ञान होत नाही; ब्रह्मज्ञानाशिवाय कितीही श्रम केले तरी जन्ममृत्यूचा फेरा चुकत नाही.

सद्‌गुरुविण ज्ञान कांहीं । सर्वथा होणार नाहीं । अज्ञान प्राणी प्रवाहीं । वाहातचि गेले ॥ २१॥

सद्गुरूशिवाय कोणतेही खरे ज्ञान मुळीच प्राप्त होत नाही; अज्ञानी प्राणी संसाराच्या प्रवाहात वाहतच राहिले.

ज्ञानविरहित जें जें केलें । तें तें जन्मासि मूळ जालें । म्हणौनि सद्गुरूचीं पा‍ऊलें । सुधृढ धरावीं ॥ २२॥

ज्ञानाशिवाय केलेले प्रत्येक कर्म पुन्हा जन्माला कारण होते; म्हणून सद्गुरूंचे चरण दृढपणे धरावेत.

जयास वाटे देव पाहावा । तेणें सत्संग धरावा । सत्संगेंविण देवाधिदेवा । पाविजेत नाहीं ॥ २३॥

ज्याला देव प्रत्यक्ष पाहावासा वाटतो, त्याने सत्संग धरावा; सत्संगाशिवाय देवाधिदेव प्राप्त होत नाही.

नाना साधनें बापुडीं । सद्‌गुरुविण करिती वेडीं । गुरुकृपेविण कुडकुडीं । वेर्थचि होती ॥ २४॥

सद्गुरूशिवाय केलेली अनेक साधने बिचारी वेड्यासारखीच ठरतात; गुरुकृपेशिवाय ती सर्व तडफडणारी, व्यर्थच ठरतात.

कार्तिकस्नानें माघस्नानें । व्रतें उद्यापनें दानें । गोरांजनें धूम्रपानें । साधिती पंचाग्नी ॥ २५॥

कार्तिक स्नान, माघ स्नान, व्रते, उद्यापने, दाने, गोमूत्र-धूम्रपान, पंचाग्नी साधना - असे अनेक उपाय लोक करतात.

हरिकथा पुराणश्रवण । आदरें करिती निरूपण । सर्व तीर्थें परम कठिण । फिरती प्राणी ॥ २६॥

हरिकथा व पुराणश्रवण आदराने करतात, निरूपणही करतात, आणि अत्यंत कष्टाने सर्व तीर्थांना फिरतात.

झळफळित देवतार्चनें । स्नानें संध्या दर्भासनें । टिळे माळा गोपीचंदनें । ठसे श्रीमुद्रांचे ॥ २७॥

देवतांची झगमगीत पूजा, स्नान-संध्या, दर्भासन, टिळे, माळा, गोपीचंदन, शरीरावर श्रीमुद्रांचे ठसे - असे बाह्य आचार करतात.

अर्घ्यपात्रें संपुष्ट गोकर्णें । मंत्रयंत्रांचीं तांब्रपर्णें । नाना प्रकारीचीं उपकर्णें । साहित्यशोभा ॥ २८॥

अर्घ्यपात्रे, पेटारे, शंख, मंत्रयंत्रांची तांब्याची पाने, अशी नाना प्रकारची उपकरणे जमवून पूजेची शोभा वाढवतात.

घंटा घणघणा वाजती । स्तोत्रें स्तवनें आणी स्तुती । आसनें मुद्रा ध्यानें करिती । प्रदक्ष्णा नमस्कार ॥ २९॥

घंटा घणघण वाजतात, स्तोत्रे-स्तवने-स्तुती म्हटल्या जातात, आसने-मुद्रा-ध्याने केली जातात, प्रदक्षिणा-नमस्कार घातले जातात.

पंचायेत्न पूजा केली । मृत्तिकेचीं लिंगें लाखोली । बेलें नारिकेळें भरिली । संपूर्ण सांग पूजा ॥ ३०॥

पंचायतन पूजा केली जाते, मातीची लाखो लिंगे बनवली जातात, बेल-नारळांनी संपूर्ण साग्रसंगीत पूजा भरली जाते.

उपोषणें निष्ठा नेम । परम सायासीं केलें कर्म । फळचि पावती, वर्म- । चुकले प्राणी ॥ ३१॥

उपवास, निष्ठा, नेम असे अतिशय परिश्रमाने कर्म करतात; पण असे प्राणी केवळ फळच मिळवतात, खरे वर्म मात्र त्यांना चुकते.

येज्ञादिकें कर्में केलीं । हृदईं फळाशा कल्पिली । आपले इछेनें घेतली । सूति जन्मांची ॥ ३२॥

यज्ञादी कर्मे करतात, पण मनात फळाची आशा बाळगतात; अशा इच्छेमुळे ते स्वतःच पुन्हा जन्म घेण्याचा मार्ग निवडतात.

करूनि नाना सायास । केला चौदा विद्यांचा अभ्यास । रिद्धि सिद्धि सावकास । वोळल्या जरी ॥ ३३॥

अनेक कष्ट करून चौदा विद्यांचा अभ्यास केला, आणि जरी हळूहळू ऋद्धी-सिद्धी प्राप्त झाल्या,

तरी सद्‌गुरुकृपेविरहित । सर्वथा न घडे स्वहित । येमेपुरीचा अनर्थ । चुकेना येणें ॥ ३४॥

तरीही सद्गुरुकृपेशिवाय आपले खरे हित मुळीच साधले जात नाही; याने यमपुरीचा अनर्थ चुकत नाही.

जंव नाहीं ज्ञानप्राप्ती । तंव चुकेना यातायाती । गुरुकृपेविण अधोगती । गर्भवास चुकेना ॥ ३५॥

जोपर्यंत ज्ञानप्राप्ती होत नाही, तोपर्यंत जन्म-मृत्यूचे फेरे चुकत नाहीत; गुरुकृपेशिवाय अधोगती आणि गर्भवास टळत नाही.

ध्यान धारणा मुद्रा आसन । भक्ती भाव आणी भजन । सकळहि फोल ब्रह्मज्ञान – । जंव तें प्राप्त नाहीं ॥ ३६॥

जोपर्यंत ब्रह्मज्ञान प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत ध्यान, धारणा, मुद्रा, आसन, भक्ती, भाव आणि भजन हे सर्व निष्फळच ठरते.

सद्‌गुरुकृपा न जोडे । आणी भलतीचकडे वावडे । जैसें आंधळें चाचरोन पडे । गारीं आणी गडधरां ॥ ३७॥

ज्याला सद्गुरुकृपा लाभली नाही, तो वाटेल तिकडे भरकटतो; जसा आंधळा माणूस चाचपडत खड्ड्यात आणि दरीत पडतो, तसाच तो अडखळतो.

जैसें नेत्रीं घालितां अंजन । पडे दृष्टीस निधान । तैसें सद्‌गुरुवचनें ज्ञान- । प्रकाश होये ॥ ३८॥

जसे डोळ्यांत अंजन घालताच लपलेला खजिना दृष्टीस पडतो, तसाच सद्गुरूंच्या वचनाने ज्ञानाचा प्रकाश पडतो.

सद्‌गुरुविण जन्म निर्फळ । सद्‌गुरुविण दुःख सकळ । सद्‌गुरुविण तळमळ । जाणार नाहीं ॥ ३९॥

सद्गुरूशिवाय जन्म निष्फळ ठरतो, सद्गुरूशिवाय सर्व दुःख भोगावे लागते, सद्गुरूशिवाय अंतरीची तळमळ कधीच शमत नाही.

सद्‌गुरुचेनि अभयंकरें । प्रगट हो‍ईजे ईश्वरें । संसारदुःखें अपारें । नासोन जाती ॥ ४०॥

सद्गुरूंच्या अभयदायी कृपेने ईश्वराचे स्वरूप प्रगट होते आणि संसाराची अपार दुःखे नष्ट होऊन जातात.

मागें जाले थोर थोर । संत महंत मुनेश्वर । तयांसहि ज्ञानविज्ञानविचार । सद्‌गुरुचेनी ॥ ४१॥

पूर्वी जे थोर थोर संत, महंत आणि मुनीश्वर होऊन गेले, त्यांनाही ज्ञान-विज्ञानाचा विचार सद्गुरूंच्याच कृपेने प्राप्त झाला.

श्रीरामकृष्ण आदिकरूनी । अतितत्पर गुरुभजनीं । सिद्ध साधु आणी संतजनीं । गुरुदास्य केलें ॥ ४२॥

श्रीराम, श्रीकृष्ण यांच्यापासून सर्वजण गुरुभजनात अत्यंत तत्पर राहिले; सिद्ध, साधू आणि संतांनीही गुरूंची दास्यवृत्ती स्वीकारली.

सकळ सृष्टीचे चाळक । हरिहरब्रह्मादिक । तेहि सद्गुपदीं रंक । महत्वा न चढेती ॥ ४३॥

संपूर्ण सृष्टी चालवणारे हरि, हर, ब्रह्मा आदी देवसुद्धा सद्गुरुपदापुढे रंकच ठरतात; त्या पदाच्या थोरवीपर्यंत तेही पोहोचू शकत नाहीत.

असो जयासि मोक्ष व्हावा । तेणें सद्‌गुरु करावा । सद्‌गुरुविण मोक्ष पावावा । हें कल्पांतीं न घडे ॥ ४४॥

असो, ज्याला मोक्ष हवा असेल त्याने सद्गुरू करावा; सद्गुरूशिवाय मोक्ष मिळणे हे कल्पांतीसुद्धा शक्य नाही.

आतां सद्‌गुरु ते कैसे । नव्हेति इतरां गुरु ऐसे । जयांचे कृपेनें प्रकाशे । शुद्ध ज्ञान ॥ ४५॥

आता सद्गुरू कसे असतात, ते इतर सामान्य गुरूंसारखे नसतात, ज्यांच्या कृपेने शुद्ध ज्ञानाचा प्रकाश पडतो.

त्या सद्गुरूची वोळखण । पुढिले समासीं निरूपण । बोलिलें असे श्रोतीं श्रवण । अनुक्रमें करावें ॥ ४६॥

त्या सद्गुरूंची खरी ओळख पुढील समासात सांगितली जाईल; श्रोत्यांनी ती क्रमाने श्रवण करावी.