सृष्टी जे कां चराचर । जीव दाटले अपार । परी ते अवघे चत्वार । बोलिजेती ॥ १॥

या चराचर सृष्टीत असंख्य जीव दाटलेले आहेत, पण त्या सर्वांचे मुख्यतः चार प्रकार सांगितले जातात.

ऐक तयांचें लक्षण । चत्वार ते कोण कोण । बद्ध मुमुक्ष साधक जाण । चौथा सिद्ध ॥ २॥

त्यांचे लक्षण ऐक - ते चार कोणकोण? बद्ध, मुमुक्षू, साधक आणि चौथा सिद्ध, हे जाण.

यां चौघांविरहित कांहीं । सचराचरीं पांचवा नाहीं । आतां असो हें सर्वही । विशद करूं ॥ ३॥

या चौघांशिवाय या चराचर सृष्टीत पाचवा प्रकार नाही; आता हे सर्व सविस्तर स्पष्ट करू.

बद्ध म्हणिजे तो कोण । कैसें मुमुक्षाचें लक्षण । साधकसिद्धवोळखण । कैसी जाणावी ॥ ४॥

बद्ध म्हणजे कोण? मुमुक्षूचे लक्षण कसे आहे? साधक आणि सिद्ध यांची ओळख कशी पटवावी?

श्रोतीं व्हावें सावध । प्रस्तुत ऐका बद्ध । मुमुक्ष साधक आणि सिद्ध । पुढें निरोपिले ॥ ५॥

श्रोत्यांनी सावध व्हावे; प्रथम बद्धाचे लक्षण ऐका, मुमुक्षू-साधक-सिद्ध यांचे वर्णन पुढे केले जाईल.

आतां बद्ध तो जाणिजे ऐसा । अंधारींचा अंध जैसा । चक्षुविण दाही दिशा । सुन्याकार ॥ ६॥

आता बद्ध कसा असतो ते जाणून घे - तो अंधारातील आंधळ्यासारखा असतो, ज्याला डोळ्याशिवाय सर्व दिशा शून्यच भासतात.

भक्त ज्ञाते तापसी । योगी वीतरागी संन्यासी । पुढें देखतां दृष्टीसी । येणार नाहीं ॥ ७॥

भक्त, ज्ञानी, तापसी, योगी, वीतराग संन्यासी - हे सर्व समोर असले तरी त्याच्या दृष्टीस पडत नाहीत.

न दिसे नेणे कर्माकर्म । न दिसे नेणे धर्माधर्म । न दिसे नेणे सुगम । परमार्थपंथ ॥ ८॥

त्याला कर्म-अकर्म काय हे दिसत नाही, कळत नाही; धर्म-अधर्म काय हे दिसत नाही, कळत नाही; परमार्थाचा सुगम मार्गही त्याला दिसत नाही, कळत नाही.

तयास न दिसे सच्छास्त्र । सत्संगति सत्पात्र । सन्मार्ग जो कां पवित्र । तो ही न दिसे ॥ ९॥

त्याला सच्छास्त्र दिसत नाही, सत्संगती दिसत नाही, सत्पात्र दिसत नाही, आणि पवित्र सन्मार्गही त्याला दिसत नाही.

न कळे सारासार विचार । न कळे स्वधर्म आचार । न कळे कैसा परोपकार । दानपुण्य ॥ १०॥

त्याला सार-असार विचार कळत नाही, स्वधर्माचरण कळत नाही, आणि परोपकार, दान-पुण्य कसे करावे हेही कळत नाही.

नाहीं पोटीं भूतदया । नाहीं सुचिष्मंत काया । नाहीं जनासि निववावया । वचन मृद ॥ ११॥

त्याच्या पोटी प्राणिमात्रांबद्दल दया नसते, त्याचे शरीर शुचिर्भूत नसते, आणि लोकांना शांत करणारे मृदु वचनही त्याच्याकडे नसते.

न कळे भक्ति न कळे ज्ञान । न कळे वैराग्य न कळे ध्यान । न कळे मोक्ष न कळे साधन । या नांव बद्ध ॥ १२॥

त्याला भक्ती कळत नाही, ज्ञान कळत नाही, वैराग्य कळत नाही, ध्यान कळत नाही, मोक्ष कळत नाही, साधन कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे देव निश्चयात्मक । न कळे संतांचा विवेक । न कळे मायेचें कौतुक । या नांव बद्ध ॥ १३॥

त्याला देवाचे निश्चित स्वरूप कळत नाही, संतांचा विवेक कळत नाही, मायेचा खेळ कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे परमार्थाची खूण । न कळे अध्यात्मनिरूपण । न कळे आपणासि आपण । या नांव बद्ध ॥ १४॥

त्याला परमार्थाची खूण कळत नाही, अध्यात्मनिरूपण कळत नाही, स्वतःलाच स्वतः ओळखता येत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे जीवाचें जन्ममूळ । न कळे साधनाचें फळ । न कळे तत्वतां केवळ । या नांव बद्ध ॥ १५॥

त्याला जीवाच्या जन्माचे मूळ कारण कळत नाही, साधनाचे फळ कळत नाही, तत्त्वतः काहीच कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे कैसें तें बंधन । न कळे मुक्तीचें लक्षण । न कळे वस्तु विलक्षण । या नांव बद्ध ॥ १६॥

त्याला बंधन कसे असते हे कळत नाही, मुक्तीचे लक्षण कळत नाही, ती अलौकिक वस्तु (परब्रह्म) कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

न कळे शास्त्रार्थ बोलिला । न कळे निजस्वार्थ आपुला । न कळे संकल्पें बांधला । या नांव बद्ध ॥ १७॥

शास्त्रांनी सांगितलेला अर्थ त्याला कळत नाही, स्वतःचा खरा स्वार्थ (हित) कळत नाही, आणि आपण संकल्पानेच बांधले गेलो आहोत हेही त्याला कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

जयासि नाहीं आत्मज्ञान । हें मुख्य बद्धाचें लक्षण । तीर्थ व्रत दान पुण्य । कांहींच नाहीं ॥ १८॥

ज्याला आत्मज्ञान नाही, हेच बद्धाचे मुख्य लक्षण आहे; त्याच्याजवळ तीर्थ, व्रत, दान, पुण्य - यांपैकी काहीच नसते.

दया नाहीं करुणा नाहीं । आर्जव नाहीं मित्रि नाहीं । शांति नाहीं क्ष्मा नाहीं । या नांव बद्ध ॥ १९॥

त्याच्याजवळ दया नाही, करुणा नाही, सरळपणा नाही, मैत्री नाही, शांती नाही, क्षमा नाही - याचेच नाव बद्ध.

जें ज्ञानविशिं उणें । तेथें कैचीं ज्ञानाचीं लक्षणें । बहुसाल कुलक्षणें । या नांव बद्ध ॥ २०॥

जो ज्ञानाच्या बाबतीत पूर्णतः उणा आहे, त्याच्याकडे ज्ञानाची लक्षणे कुठून असणार? त्याच्याकडे भरपूर कुलक्षणेच असतात - याचेच नाव बद्ध.

नाना प्रकारीचे दोष- । करितां, वाटे परम संतोष । बाष्कळपणाचा हव्यास । या नांव बद्ध ॥ २१॥

नाना प्रकारचे दोष करताना त्याला अतिशय आनंद वाटतो, त्याला केवळ फाजीलपणाचीच ओढ असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु काम बहु क्रोध । बहु गर्व बहु मद । बहु द्वंद बहु खेद । या नांव बद्ध ॥ २२॥

त्याच्याजवळ खूप वासना, खूप क्रोध, खूप गर्व, खूप मद, खूप द्वंद्व, खूप खेद असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु दर्प बहु दंभ । बहु विषये बहु लोभ । बहु कर्कश बहु अशुभ । या नांव बद्ध ॥ २३॥

त्याच्याजवळ खूप ताठा, खूप ढोंग, खूप विषयासक्ती, खूप लोभ, खूप कर्कशपणा, खूप अशुभ वृत्ती असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु ग्रामणी बहु मत्सर । बहु असूया तिरस्कार । बहु पापी बहु विकार । या नांव बद्ध ॥ २४॥

तो खूप पुढारीपणा मिरवणारा, खूप मत्सरी, खूप असूयायुक्त आणि तिरस्कारयुक्त, खूप पापी आणि विकारांनी भरलेला असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु अभिमान बहु ताठा । बहु अहंकार बहु फांटा । बहु कुकर्माचा सांठा । या नांव बद्ध ॥ २५॥

त्याच्याजवळ खूप अभिमान, खूप ताठा, खूप अहंकार, खूप फाटाफूट करणारा स्वभाव, आणि कुकर्मांचा मोठा साठा असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु कापट्य वादवेवाद । बहु कुतर्क भेदाभेद । बहु क्रूइर कृपामंद । या नांव बद्ध ॥ २६॥

त्याच्याजवळ खूप कपट, खूप वादविवाद, खूप कुतर्क, खूप भेदभाव, खूप क्रौर्य आणि कृपेचा अभाव असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु निंदा बहु द्वेष । बहु अधर्म बहु अभिळाष । बहु प्रकारीचे दोष । या नांव बद्ध ॥ २७॥

त्याच्याजवळ खूप निंदा, खूप द्वेष, खूप अधर्म, खूप लालसा, आणि नाना प्रकारचे दोष असतात - याचेच नाव बद्ध.

बहु भ्रष्ट अनाचार । बहु नष्ट येकंकार । बहु आनित्य अविचार । या नांव बद्ध ॥ २८॥

तो अतिशय भ्रष्ट, अनाचारी, अतिशय बिघडलेला, एकाकी हट्टी, आणि अत्यंत अनैतिक-अविचारी असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु निष्ठुर बहु घातकी । बहु हत्यारा बहु पातकी । तपीळ कुविद्या अनेकी । या नांव बद्ध ॥ २९॥

तो अतिशय निष्ठुर, अतिशय घातकी, अतिशय हिंसक, अतिशय पापी, तापट स्वभावाचा आणि अनेक कुविद्यांत पारंगत असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु दुराशा बहु स्वार्थी । बहु कळह बहु अनर्थी । बहु डा‍ईक दुर्मती । या नांव बद्ध ॥ ३०॥

त्याच्याजवळ खूप दुराशा, खूप स्वार्थ, खूप भांडखोरपणा, खूप अनर्थकारक वृत्ती, खूप द्वेषबुद्धी असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु कल्पना बहु कामना । बहु तृष्णा बहु वासना । बहु ममता बहु भावना । या नांव बद्ध ॥ ३१॥

त्याच्याजवळ खूप कल्पना, खूप कामना, खूप तृष्णा, खूप वासना, खूप ममता, खूप उगीच भावविवशता असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु विकल्पी बहु विषादी । बहु मूर्ख बहु समंधी । बहु प्रपंची बहु उपाधी । या नांव बद्ध ॥ ३२॥

तो अतिशय संशयी, अतिशय खिन्न, अतिशय मूर्ख, अनेक उपद्व्यापांत गुंतलेला, अतिशय प्रापंचिक आणि अनेक उपाधींनी ग्रासलेला असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु वाचाळ बहु पाषंडी । बहु दुर्जन बहु थोतांडी । बहु पैशून्य बहु खोडी । या नांव बद्ध ॥ ३३॥

तो अतिशय वाचाळ, अतिशय पाखंडी, अतिशय दुर्जन, अतिशय ढोंगी, अतिशय कुजकट आणि खोडसाळ असतो - याचेच नाव बद्ध.

बहु अभाव बहु भ्रम । बहु भ्रांति बहु तम । बहु विक्षेप बहु विराम । या नांव बद्ध ॥ ३४॥

त्याच्याजवळ खूप अश्रद्धा, खूप भ्रम, खूप भ्रांती, खूप अंधकार, खूप विक्षेप, खूप निष्क्रियता असते - याचेच नाव बद्ध.

बहु कृपण बहु खंदस्ती । बहु आदखणा बहु मस्ती । बहु असत्क्रिया व्यस्ती । या नांव बद्ध ॥ ३५॥

तो अतिशय कंजूष, अतिशय भांडखोर, अतिशय हेकट, अतिशय उन्मत्त, आणि अनेक असत्कृत्यांत गुंतलेला व्यस्त असतो - याचेच नाव बद्ध.

परमार्थविषईं अज्ञान । प्रपंचाचें उदंड ज्ञान । नेणे स्वयें समाधान । या नांव बद्ध ॥ ३६॥

परमार्थाच्या बाबतीत तो अज्ञानी असतो, पण प्रपंचाचे मात्र त्याला विपुल ज्ञान असते; त्याला स्वतःलाच समाधान म्हणजे काय हे कळत नाही - याचेच नाव बद्ध.

परमार्थाचा अनादर । प्रपंचाचा अत्यादर । संसारभार जोजार । या नांव बद्ध ॥ ३७॥

तो परमार्थाचा अनादर करतो, प्रपंचाचा अतिशय आदर करतो, आणि संसाराचा भार वाहत राहतो - याचेच नाव बद्ध.

सत्संगाची नाहीं गोडी । संतनिंदेची आवडी । देहेबुद्धीची घातली बेडी । या नाव बद्ध ॥ ३८॥

त्याला सत्संगाची गोडी नाही, उलट संतनिंदेचीच आवड असते; त्याने स्वतःच देहबुद्धीची बेडी घातलेली असते - याचेच नाव बद्ध.

हातीं द्रव्याची जपमाळ । कांताध्यान सर्वकाळ । सत्संगाचा दुष्काळ । या नांव बद्ध ॥ ३९॥

त्याच्या हातात द्रव्याचीच जपमाळ असते, सतत पत्नीचेच ध्यान चालू असते, आणि सत्संगाचा त्याच्याकडे कायमच दुष्काळ असतो - याचेच नाव बद्ध.

नेत्रीं द्रव्य दारा पाहावी । श्रवणीं द्रव्य दारा ऐकावी । चिंतनीं द्रव्य दारा चिंतावी । या नांव बद्ध ॥ ४०॥

डोळ्यांनी केवळ धन आणि पत्नीच पाहत राहावी, कानांनी केवळ धन-पत्नीबद्दलच ऐकत राहावे, मनाने केवळ धन-पत्नीचेच चिंतन करावे - याचेच नाव बद्ध.

काया वाचा आणि मन । चित्त वित्त जीव प्राण । द्रव्यदारेचें करी भजन । या नांव बद्ध ॥ ४१॥

देह, वाणी, मन, चित्त, वित्त, जीव, प्राण - सर्व काही तो केवळ धन आणि पत्नीच्याच भजनासाठी वापरतो - याचेच नाव बद्ध.

इंद्रियें करून निश्चळ । चंचळ हो‍ऊं नेदी पळ । द्रव्यदारेसि लावी सकळ । या नांव बद्ध ॥ ४२॥

आपल्या इंद्रियांना निश्चळ करून, त्यांना क्षणभरही चंचळ होऊ न देता, त्या सर्वांना तो केवळ धन-पत्नीशीच जुंपून ठेवतो - याचेच नाव बद्ध.

द्रव्य दारा तेंचि तीर्थ । द्रव्य दारा तोचि परमार्थ । द्रव्य दारा सकळ स्वार्थ । म्हणे तो बद्ध ॥ ४३॥

धन-पत्नी हेच त्याचे तीर्थ, धन-पत्नी हाच त्याचा परमार्थ, धन-पत्नी हाच त्याचा सर्व स्वार्थ - असे मानणाराच बद्ध होय.

वेर्थं जा‍ऊं नेदी काळ । संसारचिंता सर्वकाळ । कथा वार्ता तेचि सकळ । या नांव बद्ध ॥ ४४॥

तो आपला वेळ फुकट जाऊ देत नाही, पण तो सतत केवळ संसाराचीच चिंता करत राहतो, त्याची सगळी कथा-वार्ताही तीच असते - याचेच नाव बद्ध.

नाना चिंता नाना उद्वेग । नाना दुःखाचे संसर्ग । करी परमार्थाचा त्याग । या नांव बद्ध ॥ ४५॥

नाना चिंता, नाना उद्वेग, नाना दुःखांच्या संगतीत राहून तो परमार्थाचाच त्याग करतो - याचेच नाव बद्ध.

घटिका पळ निमिष्यभरी । दुश्चीत नव्हतां अंतरीं । सर्वकाळ ध्यान करी । द्रव्यदाराप्रपंचाचें ॥ ४६॥

एका क्षणभरासाठीही त्याचे मन विचलित होत नाही, पण तो सतत केवळ धन-पत्नी-प्रपंचाचेच ध्यान करत असतो.

तीर्थ यात्रा दान पुण्य । भक्ति कथा निरूपण । मंत्र पूजा जप ध्यान । सर्वही द्रव्य दारा ॥ ४७॥

तीर्थयात्रा, दान-पुण्य, भक्ती, कथा-निरूपण, मंत्र-पूजा-जप-ध्यान - हे सगळेही त्याच्यासाठी केवळ धन आणि पत्नीभोवतीच फिरते.

जागृति स्वप्न रात्रि दिवस । ऐसा लागला विषयेध्यास । नाहीं क्षणाचा अवकाश । या नांव बद्ध ॥ ४८॥

जागृती, स्वप्न, रात्र, दिवस - अशा प्रकारे त्याला विषयांचाच ध्यास लागलेला असतो, त्याला क्षणभरही उसंत नसते - याचेच नाव बद्ध.

ऐसें बद्धाचें लक्षण । मुमुक्षपणीं पालटे जाण । ऐक तेही वोळखण । पुढिलीये समासीं ॥ ४९॥

असे हे बद्धाचे लक्षण आहे; मुमुक्षू अवस्थेत हे बदलते, हे जाण; त्याचीही ओळख पुढील समासात ऐक.