ऐक ज्ञानाचें लक्षण । ज्ञान म्हणिजे आत्मज्ञान । पाहावें आपणासि आपण । या नांव ज्ञान ॥ १॥

ज्ञानाचे खरे लक्षण ऐक - ज्ञान म्हणजेच आत्मज्ञान; स्वतःच स्वतःला पाहणे, याचेच नाव ज्ञान.

मुख्य देवास जाणावें । सत्य स्वरूप वोळखावें । नित्यानित्य विचारावें । या नांव ज्ञान ॥ २॥

मुख्य देवाला जाणावे, आपले सत्य स्वरूप ओळखावे, नित्य आणि अनित्य यांचा विचार करावा, याचेच नाव ज्ञान.

जेथें दृश्य प्रकृति सरे । पंचभूतिक वोसरे । समूळ द्वैत निवारे । या नांव ज्ञान ॥ ३॥

जेथे दृश्य प्रकृती संपते, पंचभूतिक जग मावळते, आणि द्वैत समूळ नाहीसे होते, याचेच नाव ज्ञान.

मनबुद्धि अगोचर । न चले तर्काचा विचार । उल्लेख परेहुनि पर । या नांव ज्ञान ॥ ४॥

जे मन-बुद्धीच्या आवाक्याबाहेर आहे, जेथे तर्काचा विचार चालत नाही, जो उल्लेख परेहूनही पर आहे, याचेच नाव ज्ञान.

जेथें नाहीं दृश्यभान । जेथें जाणीव हें अज्ञान । विमळ शुद्ध स्वरूपज्ञान । यासि बोलिजे ॥ ५॥

जेथे दृश्याचे भानच नाही, जेथे 'जाणीव' असणे हेही अज्ञान ठरते, त्या निर्मळ शुद्ध स्वरूपज्ञानालाच खरे ज्ञान म्हणतात.

सर्वसाक्षी अवस्ता तुर्या । ज्ञान ऐसें म्हणती तया । परी तें जाणिजे वायां । पदार्थज्ञान ॥ ६॥

सर्वसाक्षी अशी तुर्यावस्था असते, तिलाही लोक ज्ञान म्हणतात; पण ते समजून घ्यावे की ते व्यर्थ, केवळ एक पदार्थज्ञानच आहे.

दृश्य पदार्थ जाणिजे । त्यास पदार्थज्ञान बोलिजे । शुद्ध स्वरूप जाणिजे । या नांव स्वरूपज्ञान ॥ ७॥

जेव्हा एखादा दृश्य पदार्थ जाणला जातो, त्याला पदार्थज्ञान म्हणतात; पण जेव्हा शुद्ध स्वरूप जाणले जाते, त्यालाच स्वरूपज्ञान म्हणतात.

जेथें सर्वचि नाहीं ठा‍ईंचें । तेथें सर्वसाक्षत्व कैंचें । म्हणौनि शुद्ध ज्ञान तुर्येचें । मानूंचि नये ॥ ८॥

जेथे मुळातच काहीच अस्तित्वात नाही, तेथे 'सर्वसाक्षित्व' तरी कसे असणार? म्हणून तुर्यावस्थेला शुद्ध ज्ञान मानूच नये.

ज्ञान म्हणिजे अद्वैत । तुर्या प्रत्यक्ष द्वैत । म्हणौनि शुद्ध ज्ञान सतंत । वेगळेंचि असे ॥ ९॥

ज्ञान म्हणजे अद्वैतच असते, तर तुर्यावस्थेत प्रत्यक्ष द्वैत (साक्षी आणि दृश्य) असते; म्हणून शुद्ध ज्ञान हे नेहमीच वेगळेच असते.

ऐक शुद्ध ज्ञानाचें लक्षण । शुद्ध स्वरूपचि आपण । या नांव शुद्ध स्वरूपज्ञान । जाणिजे श्रोतीं ॥ १०॥

शुद्ध ज्ञानाचे लक्षण ऐक - स्वतःच शुद्ध स्वरूप असणे, याचेच नाव शुद्ध स्वरूपज्ञान, असे श्रोत्यांनी जाणावे.

माहावाक्यौपदेश भला । परी त्याचा जप नाहीं बोलिला । तेथीचा तो विचारचि केला । पाहिजे साधकें ॥ ११॥

महावाक्याचा उपदेश उत्तम असतो, पण त्याचा केवळ जप करावा असे सांगितलेले नाही; साधकाने त्याचा नुसता विचारच करायला हवा.

माहावाक्य उपदेशसार । परी घेतला पाहिजे विचार । त्याच्या जपें, अंधकार- । न फिटे भ्रांतीचा ॥ १२॥

महावाक्य हे उपदेशाचे सार आहे, पण त्याचा विचार करावा लागतो; केवळ त्याच्या जपाने भ्रांतीचा अंधार दूर होत नाही.

माहावाक्याचा अर्थ घेतां । आपण वस्तुचि तत्वतां । त्याचा जप करितां वृथा । सीणचि होये ॥ १३॥

महावाक्याचा अर्थ ग्रहण केला असता, आपण खरोखर तेच परब्रह्मतत्त्व आहोत हे कळते; पण केवळ त्याचा जप करत राहिल्यास तो निष्फळ शीणच ठरतो.

माहावाक्याशें विवरण । हें मुख्य ज्ञानाचें लक्षण । शुद्ध लक्ष्यांचें आपण । वस्तुच आहे ॥ १४॥

महावाक्याचे विवरण (सखोल विचार) करणे, हेच मुख्य ज्ञानाचे लक्षण आहे; कारण जे शुद्ध लक्ष्य आहे, तेच आपण स्वतः आहोत.

आपला आपणासि लाभ । हें ज्ञान परम दुल्लभ । जें आदि‍अंतीं स्वयंभ । स्वरूपचि स्वयें ॥ १५॥

स्वतःलाच स्वतःचा लाभ होणे, हे ज्ञान अत्यंत दुर्मिळ आहे; जे आदि-अंती स्वयंभू असून स्वतःच स्वतःचे स्वरूप आहे.

जेथून हें सर्व ही प्रगटे । आणि सकळही जेथें आटे । तें ज्ञान जालियां फिटे । भ्रांति बंधनाची ॥ १६॥

जेथून हे सर्व प्रगट होते आणि जेथेच सर्व पुन्हा विरून जाते, ते ज्ञान झाले असता बंधनाची भ्रांती नाहीशी होते.

मतें आणी मतांतरें । जेथें होती निर्विकारें । अतिसूक्ष्म विचारें । पाहातां ऐक्य ॥ १७॥

अनेक मते आणि मतभेद असले, तरी अत्यंत सूक्ष्म विचाराने पाहिल्यास ती सर्व निर्विकार तत्त्वातच एकरूप होतात.

जे या चराचराचें मूळ । शुद्ध स्वरूप निर्मळ । या नांव ज्ञान केवळ । वेदांतमतें ॥ १८॥

जे या चराचर सृष्टीचे मूळ आहे, ते निर्मळ शुद्ध स्वरूप - वेदांतमतानुसार त्यालाच केवळ ज्ञान म्हणतात.

शोधितां आपलें मूळ स्थान । सहजचि उडे अज्ञान । या नांव म्हणिजे ब्रह्मज्ञान । मोक्षदायेक ॥ १९॥

आपले मूळ स्थान शोधता शोधता अज्ञान सहजच नाहीसे होते; याचेच नाव मोक्ष देणारे ब्रह्मज्ञान.

आपणासि वोळखों जातां । आंगीं बाणे सर्वज्ञता । तेणें येकदेसी वार्ता । निशेष उडे ॥ २०॥

स्वतःला ओळखायला गेले असता, स्वतःमध्येच सर्वज्ञता प्रकट होते; त्यामुळे 'मी मर्यादित आहे' ही कल्पनाच समूळ नाहीशी होते.

मी कोण ऐसा हेत- । धरून, पाहातां देहातीत । आवलोकितां नेमस्त । स्वरूपचि होये ॥ २१॥

'मी कोण आहे' असा हेतू धरून देहाच्या पलीकडे पाहू लागले असता, निश्चितपणे स्वतःच स्वरूपरूप होऊन जातो.

असो पूर्वीं थोर थोर । जेणें ज्ञानें पैलपार- । पावले, ते साचार । ऐक आतां ॥ २२॥

असो, पूर्वीचे थोर थोर लोक ज्या ज्ञानाने पैलतीर पावले, ते खरोखर कोण होते, ते आता ऐक.

व्यास वसिष्ठ माहामुनी । शुक नारद समाधानी । जनकादिक माहाज्ञानी । येणेंचि ज्ञानें ॥ २३॥

व्यास, वसिष्ठ, महामुनी, शुक, समाधानी नारद, जनकादी महाज्ञानी - हे सर्व याच ज्ञानाने थोर झाले.

वामदेवादिक योगेश्वर । वाल्मीक अत्रि ऋषेश्वर । शोनिकादि अध्यात्मसार । वेदांतमतें ॥ २४॥

वामदेवादी योगेश्वर, वाल्मीकी, अत्री ऋषी, शौनकादी - या सर्वांनी वेदांतमतानुसार अध्यात्माचे सार याच ज्ञानातून प्राप्त केले.

सनकादिक मुख्यकरूनी । आदिनाथ मीन गोरक्षमुनी । आणीक बोलतां वचनी । अगाध असती ॥ २५॥

सनकादी ऋषींपासून आदिनाथ, मत्स्येंद्रनाथ (मीन), गोरक्षमुनी - आणि यांव्यतिरिक्त बोलायचे झाल्यास असे अगाध अनेकजण आहेत.

सिद्ध मुनी माहानुभाव । सकळांचा जो अंतर्भाव । जेणें सुखें माहादेव । डुल्लत सदा ॥ २६॥

सिद्ध, मुनी, महानुभाव या सर्वांच्या अंतरंगात जे तत्त्व वसलेले आहे, त्याच सुखात महादेवही सदैव डोलत असतात.

जें वेदशास्त्रांचें सार । सिद्धांत धादांत विचार । ज्याची प्राप्ती भाग्यानुसार । भाविकांस होये ॥ २७॥

जे वेद-शास्त्रांचे सार आहे, जो निश्चित आणि अंतिम सिद्धांत आहे, त्याची प्राप्ती भाग्यवान श्रद्धाळू जनांना होते.

साधु संत आणी सज्जन । भूत भविष्य वर्तमान । सर्वत्रांचें गुह्य ज्ञान । तें संगिजेल आतां ॥ २८॥

साधू, संत, सज्जन, तसेच भूत-भविष्य-वर्तमानकाळ - या सर्वांचे गुह्य असलेले ज्ञान आता सांगितले जाईल.

तीर्थें व्रतें तपें दानें । जें न जोडे धूम्रपानें । पंचाग्नी गोरांजनें । जें प्राप्त नव्हे ॥ २९॥

तीर्थे, व्रते, तप, दाने, धूम्रपान, पंचाग्नी साधना, गोरांजन यांनीही जे प्राप्त होत नाही,

सकळ साधनाचें फळ । ज्ञानाची सिगचि केवळ । जेणें संशयाचें मूळ । निशेष तुटे ॥ ३०॥

सर्व साधनांचे अंतिम फळ म्हणजे केवळ ज्ञानाची परिपूर्णताच होय, ज्यामुळे संशयाचे मूळच समूळ तुटून जाते.

छपन्न भाषा तितुके ग्रंथ । आदिकरून वेदांत । या इतुकियांचा गहनार्थ । येकचि आहे ॥ ३१॥

छप्पन्न भाषांतील तितकेच ग्रंथ, वेदांतासकट - या सर्वांचा गहन अर्थ एकच आहे.

जें नेणवे पुराणीं । जेथें सिणल्या वेदवाणी । तेंचि आतां येचि क्षणीं । बोधीन गुरुकृपें ॥ ३२॥

जे पुराणांतही पूर्णपणे कळत नाही, जेथे वेदवाणीही थकून गेली, तेच आता याच क्षणी गुरुकृपेने मी उपदेशीन.

पाहिलें नस्तां संस्कृतीं । रीग नाहीं मर्ह्हाष्ट ग्रंथीं । हृदईं वसल्या कृपामुर्ती । सद्‌गुरु स्वामी ॥ ३३॥

संस्कृत न पाहताही, मराठी ग्रंथांतही प्रवेश नसतानाही, हृदयात कृपामूर्ती सद्गुरू स्वामी वास करत असल्यामुळे हे ज्ञान सांगता येते.

आतां नलगे संस्कृत । अथवा ग्रंथ प्राकृत । माझा स्वामी कृपेसहित । हृदईं वसे ॥ ३४॥

आता संस्कृत किंवा मराठी ग्रंथांचीही गरज उरलेली नाही; माझे स्वामी कृपेसहित माझ्या हृदयातच वास करत आहेत.

न करितां वेदाभ्यास । अथवा श्रवणसायास । प्रेत्नेंविण सौरस । सद्‌गुरुकृपा ॥ ३५॥

वेदाभ्यास न करता, किंवा श्रवणाचे कष्टही न घेता, सद्गुरुकृपा प्रयत्नाशिवायच सहजगोड फलद्रूप होते.

ग्रंथ मात्र मर्ह्हाष्ट । त्याहून संस्कृत श्रेष्ठ । त्या संस्कृतामधें पष्ट । थोर तो वेदांत ॥ ३६॥

मराठी ग्रंथ आहेत, त्याहून संस्कृत ग्रंथ श्रेष्ठ मानले जातात; आणि त्या संस्कृतामध्येही वेदांत हा स्पष्टपणे सर्वश्रेष्ठ आहे.

त्या वेदांतापरतें कांहीं । सर्वथा श्रेष्ठ नाहीं । जेथें वेदगर्भ सर्वही । प्रगटजाला ॥ ३७॥

त्या वेदांतापेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे काहीही नाही, कारण त्यातच वेदांचे संपूर्ण गर्भितार्थ प्रगट झाले आहेत.

असो ऐसा जो वेदांत । त्या वेदांताचाहि मथितार्थ । अतिगहन जो परमार्थ । तो तूं ऐक आतां ॥ ३८॥

असो, असा हा वेदांत आहे; पण त्या वेदांताचाही मथितार्थ, जो अत्यंत गहन परमार्थ आहे, तो आता तू ऐक.

अरे गहनाचेंही गहन । तें तूं जाण सद्‌गुरुवचन । सद्‌गुरुवचनें समाधान । नेमस्त आहे ॥ ३९॥

अरे, गहनाहूनही गहन असे जे आहे, ते सद्गुरूचे वचनच आहे, हे जाण; सद्गुरूच्या वचनानेच निश्चित समाधान प्राप्त होते.

सद्‌गुरुवचन तोचि वेदांत । सद्‌गुरुवचन तोचि सिद्धांत । सद्‌गुरुवचन तोचि धादांत । सप्रचीत आतां ॥ ४०॥

सद्गुरूंचे वचन हाच वेदांत आहे, सद्गुरूंचे वचन हाच सिद्धांत आहे, सद्गुरूंचे वचन हाच अंतिम निर्णय आहे - हे आता प्रत्यक्ष अनुभवाने कळते.

जें अत्यंत गहन । माझ्या स्वामीचें वचन । जेणें माझे समाधान । अत्यंत जालें ॥ ४१॥

जे अत्यंत गहन आहे, ते माझ्या स्वामींचे वचन आहे, ज्यामुळे मला अत्यंत समाधान प्राप्त झाले.

तें हें माझें जीवीचें गुज । मी सांगैन म्हणतों तुज । जरी अवधान देसी मज ॥ तरी आतां येच क्षणीं ॥ ४२॥

ते हे माझ्या मनातील गुज मी तुला सांगणार आहे; जर तू माझ्याकडे लक्ष देशील, तर आताच याच क्षणी सांगतो.

शिष्य म्लान्वदनें बोले । धरिले सदृढ पाउले । मग बोलों आरंभिलें । गुरुदेवें ॥ ४३॥

शिष्याने खिन्न मुद्रेने बोलत गुरूंचे पाय दृढपणे धरले; मग गुरुदेवांनी बोलायला सुरुवात केली.

अहं ब्रह्मास्मि माहांवाक्य । येथीचा अर्थ अतर्क्ये । तोही सांगतों, ऐक्य- । गुरुशिष्य जेथें ॥ ४४॥

'अहं ब्रह्मास्मि' हे महावाक्य आहे, त्याचा अर्थ तर्काच्या पलीकडचा आहे; तोही सांगतो, जेथे गुरु-शिष्य यांचे ऐक्य आहे.

ऐक शिष्या येथीचें वर्म । स्वयें तूंचि आहेसि ब्रह्म । ये विषईं= संदेह भ्रम । धरूंचि नको ॥ ४५॥

ऐक शिष्या, याचे खरे वर्म हे आहे की तूच स्वतः ब्रह्म आहेस; याबाबत मुळीच संदेह किंवा भ्रम बाळगू नकोस.

नवविधा प्रकारें भजन । त्यांत मुख्य तें आत्मनिवेदन । तें समग्र प्रकारें कथन । कीजेल आतां ॥ ४६॥

नवविधा भक्तीच्या प्रकारांत आत्मनिवेदन हा मुख्य प्रकार आहे; तोच आता संपूर्णपणे विशद करून सांगतो.

निर्माण पंचभूतें यीयें । कल्पांतीं नासतीं येथान्वयें । प्रकृति पुरुष जीयें । तेही ब्रह्म होती ॥ ४७॥

ही पंचमहाभूते निर्माण होतात आणि कल्पांती त्याच क्रमाने नाश पावतात; प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्हीही अंतिमतः ब्रह्मच होऊन जातात.

दृश्य पदार्थ आटतां । आपणहि नुरे तत्वतां । ऐक्यरूपें ऐक्यता । मुळींच आहे ॥ ४८॥

दृश्य पदार्थ जेव्हा विरून जातात, तेव्हा 'आपण' असे वेगळेपणही खरोखर उरत नाही; एकरूप अशी एकता मुळातच आहे.

सृष्टीची नाहीं वार्ता । तेथें मुळींच ऐक्यता । पिंड ब्रह्मांड पाहों जातां । दिसेल कोठें ॥ ४९॥

जेथे सृष्टीचीच वार्ता नाही, तेथे मुळातच एकता आहे; पिंड आणि ब्रह्मांड शोधायला गेल्यास ते तरी कुठे दिसणार?

ज्ञानवन्ही प्रगटे । तेणें दृश्य केर आटे । तदाकारें मूळ तुटे । भिन्नत्वाचें ॥ ५०॥

ज्ञानाचा अग्नी प्रगट होताच, दृश्याचा कचरा जळून जातो, आणि त्यामुळेच भिन्नत्वाचे मूळच तुटून जाते.

मिथ्यत्वें वृत्ति फिरे । तों दृश्य असतांच वोसरे । सहजचि येणें प्रकारें । जालें आत्मनिवेदन ॥ ५१॥

'हे सर्व मिथ्या आहे' असे मानून वृत्ती फिरली, की दृश्य असतानाही ते ओसरून जाते; अशा प्रकारे सहजच आत्मनिवेदन घडते.

असो गुरूचे ठा‍ईं अनन्यता । तरी तुज कायेसी रे चिंता । वेगळेंपणें अभक्ता । उरोंचि नको ॥ ५२॥

असो, गुरूच्या ठिकाणी अनन्यभाव असेल, तर तुला कशाची चिंता? वेगळेपणा बाळगून अभक्त बनून राहू नकोस.

आतां हेंचि दृढीकर्ण- । व्हावया, करीं सद्‌गुरुभजन । सद्‌गुरुभजनें समाधान । नेमस्त आहे ॥ ५३॥

आता हेच दृढ करण्यासाठी सद्गुरूचे भजन कर; सद्गुरूभजनानेच निश्चित समाधान लाभते.

या नांव शिष्या आत्मज्ञान । येणें पाविजे समाधान । भवभयाचें बंधन । समूळ मिथ्या ॥ ५४॥

शिष्या, याचेच नाव आत्मज्ञान आहे; यानेच समाधान प्राप्त होते, आणि संसारभयाचे बंधन समूळ मिथ्या ठरते.

देह मी वाटे ज्या नरा । तो जाणावा आत्महत्यारा । देहाभिनानें येरझारा । भोगिल्याच भोगी ॥ ५५॥

ज्या माणसाला 'मी म्हणजे देह' असे वाटते, तो स्वतःच स्वतःचा घातक समजावा; देहाभिमानामुळेच तो पुन्हापुन्हा जन्म-मृत्यूचा फेरा भोगतो.

असो चहूं देहावेगळा । जन्मकर्मासी निराळा । सकळ आबाळगोबळा । सबाह्य तूं ॥ ५६॥

असो, तू चारही देहांहून वेगळा आहेस, जन्म-कर्मापासूनही निराळा आहेस; तू सर्व लहानथोरांच्या आत आणि बाहेरही व्यापून राहिलेला आहेस.

कोणासीच नाहीं बंधन । भ्रांतिस्तव भुलले जन । दृढ घेतला देहाभिमान । म्हणौनियां ॥ ५७॥

खरे तर कोणालाच कसलेही बंधन नाही; भ्रांतीमुळे लोक भुलले आहेत, कारण त्यांनी देहाभिमान दृढपणे धरून ठेवला आहे.

शिष्या येकांतीं बैसावें । स्वरूपीं विश्रांतीस जावें । तेणें गुणें दृढावे । परमार्थ हा ॥ ५८॥

शिष्या, एकांतात बसावे आणि स्वस्वरूपात विश्रांती घ्यावी; असे केल्याने हा परमार्थ अधिकाधिक दृढ होत जातो.

अखंड घडे श्रवणमनन । तरीच पाविजे समाधान । पूर्ण जालियां ब्रह्मज्ञान । वैराग्य भरे आंगीं ॥ ५९॥

श्रवण-मनन अखंड चालू राहिले तरच समाधान प्राप्त होते; ब्रह्मज्ञान पूर्ण झाले की अंगी वैराग्य भरून येते.

शिष्या मुक्तपणें अनर्गळ । करिसीं इंद्रियें बाष्कळ । तेणें तुझी तळमळ । जाणार नाहीं ॥ ६०॥

शिष्या, जर तू मोकळेपणाने इंद्रियांना निरर्गळ, उधळ्यासारखे वागू देशील, तर त्यामुळे तुझी अंतरीची तळमळ कधीच शमणार नाही.

विषईं वैराग्य उपजलें । तयासीच पूर्ण ज्ञान जालें । मणी टाकितांचि लाधलें । राज्य जेवीं ॥ ६१॥

ज्याला विषयांबद्दल खरोखर वैराग्य उपजले, त्यालाच पूर्ण ज्ञान प्राप्त झाले असे समजावे; जणू एक साधा खडा टाकून देताच त्याला अख्खे राज्यच लाभावे.

मणी होतां सीगटाचा । लोभ धरूनिया तयाचा । मूर्खपणें राज्याचा । अव्हेर केला ॥ ६२॥

एखादा साधा खडाच जणू मणी वाटला आणि त्याचा लोभ धरून, मूर्खपणे संपूर्ण राज्याचा त्याग केला - अशी विषयासक्ताची अवस्था असते.

ऐक शिष्या सावधान । आतां भविष्य मी सांगेन । जया पुरुषास जें ध्यान । तयासि तेंचि प्राप्त ॥ ६३॥

शिष्या, सावध होऊन ऐक, आता मी तुला एक भविष्यवाणी सांगतो - ज्या पुरुषाचे जे ध्यान असते, त्यालाच तेच प्राप्त होते.

म्हणोनि जे अविद्या । सांडून धरावी सुविद्या । तेणें गुणें जगद्वंद्या । पाविजे सीघ्र ॥ ६४॥

म्हणून अविद्या सोडून सुविद्या धरावी; त्यामुळेच जगाला वंदनीय अशा परमेश्वराची त्वरित प्राप्ती होते.

सन्यपाताचेनि दुःखें । भयानक दृष्टीस देखे । औषध घेतांचि सुखें । आनंद पावे ॥ ६५॥

सन्निपाताच्या (ज्वराच्या) दुःखाने रोगी भयानक भास पाहतो, पण औषध घेताच तो सुखाने आनंद पावतो.

तैसें अज्ञानसन्यपातें । मिथ्या दृष्टीस दिसतें । ज्ञानाउषध घेतां तें । मुळींच नाहीं ॥ ६६॥

त्याचप्रमाणे अज्ञानाच्या सन्निपातामुळे मिथ्या जग दृष्टीस दिसते; पण ज्ञानरूपी औषध घेतले की ते मुळातच अस्तित्वात नव्हते हे कळते.

मिथ्या स्वप्नें वोसणाला । तो जागृतीस आणिला । तेणें पूर्वदशा पावला । निर्भय जे ॥ ६७॥

मिथ्या स्वप्नात कोणी बडबडत असता, त्याला जागे केले, तेव्हा तो पूर्वीच्या निर्भय अवस्थेला पोहोचला.

मिथ्याच परी सत्य वाटलें । तेणें गुणें दुःख जालें । मिथ्या आणी निरसलें । हें तों घडेना ॥ ६८॥

ते स्वप्न मिथ्याच होते, पण सत्य वाटले, म्हणून दुःख झाले; पण मिथ्याच असल्याने ते खरोखर नाहीसे करावे लागलेच नाही (ते मुळातच नव्हते).

मिथ्या आहे जागृतासी । परी वेढा लाविलें निद्रिस्तांसी । जागा जालियां तयासी । भयेंचि नाहीं॥ ६९॥

जागृत असणाऱ्याला ते स्वप्न मिथ्या असते, पण झोपलेल्याला त्याने घेरलेले असते; जागा झाल्यावर मात्र त्याला मुळीच भय उरत नाही.

परी अविद्याझोंप येते भरें । भरे सर्वांगी काविरें । पूर्ण जागृती श्रवणद्वारें- । मननें करावी ॥ ७०॥

पण अविद्येची झोप मोठ्या जोमाने येते, ती संपूर्ण अंगात भिनते; म्हणून श्रवण-मननाद्वारे पूर्ण जागृती करून घ्यावी.

जागृतीची वोळखण । ऐक तयाचें लक्षण । जो विषईं विरक्त पूर्ण । अंतरापासुनी ॥ ७१॥

त्या जागृतीचे लक्षण ऐक - जो अंतःकरणापासूनच विषयांबद्दल पूर्णपणे विरक्त झाला आहे,

जेणें विरक्तीस न यावें । तो साधक ऐसें जाणावें । तेणें साधन करावें । थोरीव सांडुनी ॥ ७२॥

ज्याला अजून पूर्ण विरक्ती आलेली नाही, त्याला साधक समजावे; त्याने मोठेपणाचा त्याग करून साधना करत राहावी.

साधन न मने जयाला । तो सिद्धपणे बद्ध जाला । त्याहूनि मुमुक्ष भला । ज्ञानाधिकारी ॥ ७३॥

ज्याला साधनाचीच गरज वाटत नाही (स्वतःला सिद्ध समजतो), तो प्रत्यक्षात बद्धच असतो; त्याहून मुमुक्षू हा ज्ञानाचा अधिकारी म्हणून अधिक चांगला.

तंव शिष्यें केला प्रश्न । कैसें बद्धमुमुक्षाचें लक्षण । साधक सिद्ध वोळखण । कैसी जाणावी ॥ ७४॥

तेव्हा शिष्याने प्रश्न विचारला - बद्ध आणि मुमुक्षू यांचे लक्षण कसे आहे? साधक आणि सिद्ध यांची ओळख कशी पटवावी?

याचें उत्तर श्रोतयांसी । दिधलें पुढिलीये समासीं । सावध श्रोतीं कथेसी । अवधान द्यावें ॥ ७५॥

याचे उत्तर श्रोत्यांना पुढील समासात दिले जाईल; श्रोत्यांनी सावधपणे कथेकडे लक्ष द्यावे.