मागां सद्गुरूचें लक्षण । विशद केलें निरूपण । आतां सच्छिष्याची वोळखण । सावध ऐका ॥ १॥

मागील समासात सद्गुरूचे लक्षण सविस्तर सांगितले; आता खर्‍या शिष्याची ओळख सावधपणे ऐका.

सद्‌गुरुविण सच्छिष्य । तो वायां जाय निशेष । कां सच्छिष्येंविण विशेष । सद्‌गुरु सिणे ॥ २॥

सद्गुरूशिवाय खरा शिष्यही पूर्णपणे वाया जातो, आणि खर्‍या शिष्याशिवाय सद्गुरूलाही विशेष कष्ट सोसावे लागतात.

उत्तमभूमि शोधिली शुद्ध । तेथें बीज पेरिलें किडखाद । कां तें उत्तम बीज परी समंध । खडकेंसि पडिला ॥ ३॥

उत्तम, शुद्ध जमीन शोधली, पण त्यात किडलेले बी पेरले; किंवा बी उत्तम असले, पण ते खडकावर पडले - दोन्ही प्रकारे फळ मिळत नाही.

तैसा सच्छिष्य तें सत्पात्र । परंतु गुरु सांगे मंत्र तंत्र । तेथें अरत्र ना परत्र । कांहिंच नाहीं ॥ ४॥

तसाच खरा शिष्य म्हणजे उत्तम पात्र असते, पण गुरु केवळ मंत्र-तंत्र सांगणारा असेल, तर त्यातून इहलोक की परलोक - काहीच साध्य होत नाही.

अथवा गुरु पूर्ण कृपा करी । परी शिष्य अनाधिकारी । भाअग्यपुरुषाचा भिकारी । पुत्र जैसा ॥ ५॥

किंवा गुरु पूर्ण कृपा करतो, पण शिष्यच अपात्र असेल, तर ते भाग्यवान पुरुषाचा भिकारी पुत्र असल्यासारखे होते.

तैसें येकाविण येक । होत असे निरार्थक । परलोकींचें सार्थक । तें दुर्ह्हावे ॥ ६॥

अशा प्रकारे एकाशिवाय दुसरे निरर्थकच ठरते, आणि परलोकाचे खरे सार्थक दुरावतच राहते.

म्हणौनि सद्‌गुरु आणी सच्छिष्य । तेथें न लगती सायास । त्यां उभयतांचा हव्यास । पुरे येकसरा ॥ ७॥

म्हणून जेथे सद्गुरू आणि खरा शिष्य एकत्र येतात, तेथे फारसे कष्ट लागत नाहीत; त्या दोघांचीही तळमळ एकाच वेळी पूर्ण होते.

सुभूमि आणी उत्तम कण । उगवेना प्रजन्येंविण । तैसें अध्यात्मनिरूपण । नस्तां होये ॥ ८॥

चांगली जमीन आणि उत्तम बी असूनही पावसाशिवाय ते उगवत नाही; तसेच अध्यात्मनिरूपणाशिवाय (गुरूच्या उपदेशाशिवाय) काहीच घडत नाही.

सेत पेरिलें आणी उगवलें । परंतु निगेविण गेलें । साधनेंविण तैसें जालें । साधकांसी ॥ ९॥

शेत पेरले आणि उगवलेही, पण निगा राखली नाही म्हणून ते वाया गेले; साधनेशिवाय साधकांचीही अशीच अवस्था होते.

जंवरी पीक आपणास भोगे । तंवरी अवघेंचि करणें लागे । पीक आलियांहि, उगें- । राहोंचि नये ॥ १०॥

जोपर्यंत पिकाचा उपभोग घ्यायचा असतो, तोपर्यंत सर्व काही करावेच लागते; पीक आले तरीही स्वस्थ बसून चालत नाही.

तैसें आत्मज्ञान जालें । परी साधन पाहिजे केलें । येक वेळ उदंड जेविलें । तर्ह्हीं सामग्री पाहिजे ॥ ११॥

तसेच आत्मज्ञान झाले तरी साधना चालू ठेवावीच लागते; एकदा भरपूर जेवले तरी पुन्हा जेवणासाठी सामग्री लागतेच.

म्हणौन साधन अभ्यास आणी सद्‌गुरु । सच्छिष्य आणी सच्छास्त्रविचारु । सत्कर्म सद्वासना, पारु- । पाववी भवाचा ॥ १२॥

म्हणून साधन, अभ्यास, सद्गुरू, खरा शिष्य, सच्छास्त्रविचार, सत्कर्म आणि सद्वासना - हे सर्व मिळूनच संसारसागराच्या पैलतीरी नेऊन पोहोचवतात.

सदुपासना सत्कर्म । सत्क्रिया आणी स्वधर्म । सत्संग आणी नित्य नेम । निरंतर ॥ १३॥

योग्य उपासना, सत्कर्म, सत्क्रिया, स्वधर्माचरण, सत्संग आणि नित्यनियम हे सर्व सतत चालू ठेवावे लागते.

ऐसें हें अवघेंचि मिळे । तरीच विमळ ज्ञान निवळे । नाहीं तरी पाषांड संचरे बळें । समुदा‍ईं ॥ १४॥

हे सर्व एकत्र मिळाले तरच निर्मळ ज्ञान स्पष्ट होते; नाहीतर समुदायात बळेच पाखंड शिरते.

येथें शब्द नाहीं शिष्यासी । हें अवघें सद्‌गुरुपासीं । सद्‌गुरु पालटी अवगुणासी । नाना येत्नें करूनी ॥ १५॥

यात शिष्याला दोष देता येत नाही, कारण हे सर्व सद्गुरूच्याच हाती असते; सद्गुरू नाना प्रयत्न करून शिष्याचे अवगुण पालटतो.

सद्‌गुरुचेनि असच्छिष्य पालटे । परंतु सच्छिष्यें असद्‌गुरु न पालटे । कां जें थोरपण तुटे । म्हणौनिया ॥ १६॥

सद्गुरूमुळे कच्चा शिष्यही पालटू शकतो, पण खर्‍या शिष्यामुळे खोटा गुरु पालटत नाही; कारण त्याने त्याचे थोरपण (अहंकार) ढळेल अशी भीती असते.

याकरणें सद्‌गुरु पाहिजे । तरीच सन्मार्ग लाहिजे । नाहिं तरी हो‍ईजे । पाषांडा वरपडे ॥ १७॥

म्हणून सद्गुरूच असणे आवश्यक आहे, तरच सन्मार्ग सापडतो; नाहीतर माणूस पाखंडाला बळी पडतो.

येथें सद्‌गुरुचि कारण । येर सर्व निःकारण । तथापि सांगो वोळखण । सच्छिष्याची ॥ १८॥

यात सद्गुरूच मुख्य कारण आहे, बाकी सर्व गौण आहे; तरीही आता खर्‍या शिष्याची ओळख सांगतो.

मुख्य सच्छिष्याचें लक्षण । सद्‌गुरुवचनीं विश्वास पूर्ण । अनन्यभावें शरण । त्या नांव सच्छिष्य ॥ १९॥

खर्‍या शिष्याचे मुख्य लक्षण म्हणजे सद्गुरूच्या वचनावर पूर्ण विश्वास असणे आणि अनन्यभावाने शरण जाणे; त्यालाच खरा शिष्य म्हणतात.

शिष्य पाहिजे निर्मळ । शिष्य पाहिजे आचारसीळ । शिष्य पाहिजे केवळ । विरक्त अनुतापी ॥ २०॥

शिष्य निर्मळ अंतःकरणाचा, सदाचारी, आणि पूर्णपणे विरक्त व पश्चात्तापी असावा.

शिष्य पाहिजे निष्ठावंत । शिष्य पाहिजे सुचिष्मंत । शिष्य पाहिजे नेमस्त । सर्वप्रकारीं ॥ २१॥

शिष्य निष्ठावंत, शुचिर्भूत आणि सर्व बाबतीत नियमबद्ध असावा.

शिष्य पाहिजे साक्षपी विशेष । शिष्य पाहिजे परम दक्ष । शिष्य पाहिजे अलक्ष । लक्षी ऐसा ॥ २२॥

शिष्य विशेष चिकाटीचा, अत्यंत दक्ष, आणि अलक्ष्य अशा (अव्यक्त) परब्रह्माला लक्ष्य करू शकणारा असावा.

शिष्य पाहिजे अति धीर । शिष्य पाहिजे अति उदार । शिष्य पाहिजे अति तत्पर । परमार्थविषईं ॥ २३॥

शिष्य अत्यंत धीराचा, अत्यंत उदार, आणि परमार्थाच्या बाबतीत अत्यंत तत्पर असावा.

शिष्य पाहिजे परोपकारी । शिष्य पाहिजे निर्मत्सरी । शिष्य पाहिजे अर्थांतरीं । प्रवेशकर्ता ॥ २४॥

शिष्य परोपकारी, मत्सररहित, आणि शब्दांच्या आतल्या खर्‍या अर्थापर्यंत पोहोचणारा असावा.

शिष्य पाहिजे परम शुद्ध । शिष्य पाहिजे परम सावध । शिष्य पाहिजे अगाध । उत्तम गुणांचा ॥ २५॥

शिष्य परम शुद्ध, परम सावध, आणि उत्तम गुणांनी अगाध, समृद्ध असावा.

शिष्य पाहिजे प्रज्ञावंत । शिष्य पाहिजे प्रेमळ भक्त । शिष्य पाहिजे नीतिवंत । मर्यादेचा ॥ २६॥

शिष्य बुद्धिमान, प्रेमळ भक्त, आणि नीती व मर्यादा पाळणारा असावा.

शिष्य पाहिजे युक्तिवंत । शिष्य पाहिजे बुद्धिवंत । शिष्य पाहिजे संतासंत । विचार घेता ॥ २७॥

शिष्य युक्तिवान, बुद्धिमान, आणि संत-असंत यांचा भेद ओळखणारा असावा.

शिष्य पाहिजे धारिष्टाचा । शिष्य पाहिजे दृढ व्रताचा । शिष्य पाहिजे उत्तम कुळीचा । पुण्यसीळ ॥ २८॥

शिष्य धैर्यशाली, दृढव्रती, आणि उत्तम कुळातील, पुण्यशील असावा.

शिष्य असावा सात्विक । शिष्य असावा भजक । शिष्य असावा साधक । साधनकर्ता ॥ २९॥

शिष्य सात्त्विक, भजनशील, आणि सातत्याने साधना करणारा असावा.

शिष्य असावा विश्वासी । शिष्य असावा कायाक्लेशी । शिष्य असावा परमार्थासी । वाढऊं जाणे ॥ ३०॥

शिष्य विश्वासू, देहकष्ट सोसणारा, आणि परमार्थ वाढवायला जाणणारा असावा.

शिष्य असावा स्वतंत्र । शिष्य असावा जगमित्र । शिष्य असावा सत्पात्र । सर्व गुणें ॥ ३१॥

शिष्य स्वतंत्र वृत्तीचा, सर्व जगाशी मैत्री ठेवणारा, आणि सर्वगुणसंपन्न, सत्पात्र असावा.

शिष्य असावा सद्विद्येचा । शिष्य असावा सद्भावाचा । शिष्य असावा अंतरींचा । परमशुद्ध ॥ ३२॥

शिष्य सद्विद्येने संपन्न, सद्भावाचा, आणि अंतःकरणाने परम शुद्ध असावा.

शिष्य नसावा अविवेकी । शिष्य नसावा गर्भसुखी । शिष्य असावा संसारदुःखी । संतप्त देही ॥ ३३॥

शिष्य अविवेकी नसावा, तसेच सुखवस्तू, चैनीत वाढलेला नसावा; उलट तो संसारदुःखाने पोळलेला, संतप्त असावा.

जो संसारदुःखें दुःखवला । जो त्रिविधतापें पोळला । तोचि अधिकारी जाला । परमार्थविषीं ॥ ३४॥

जो संसारदुःखाने दुःखी झाला आहे, जो तीन प्रकारच्या तापांनी पोळला आहे, तोच परमार्थासाठी खरा अधिकारी ठरतो.

बहु दुःख भोगिलें जेणें । तयासीच परमार्थ बाणे । संसारदुःखाचेनि गुणें । वैराग्य उपजे ॥ ३५॥

ज्याने खूप दुःख भोगले आहे, त्यालाच परमार्थ साधतो; संसारदुःखामुळेच वैराग्य उत्पन्न होते.

जया संसाराचा त्रास । तयासीच उपजे विस्वास । विस्वासबळें दृढ कास । धरिली सद्गुरूची ॥ ३६॥

ज्याला संसाराचा उबग आलेला असतो, त्यालाच खरा विश्वास उपजतो; त्या विश्वासाच्या बळावरच सद्गुरूंचा आधार दृढपणे धरला जातो.

अविस्वासें कास सोडिली । ऐसीं बहुतेक भवीं बुडालीं । नाना जळचरीं तोडिलीं । मध्येंचि सुखदुःखें ॥ ३७॥

अविश्वासामुळे ज्यांनी हा आधार सोडला, असे अनेकजण संसारसागरात बुडाले; नाना जलचरांनी त्यांना सुख-दुःखांच्या मध्येच तोडून टाकले.

याकारणें दृढ विस्वास । तोचि जाणावा सच्छिष्य । मोक्षाधिकारी विशेष । आग्रगण्यु ॥ ३८॥

याच कारणासाठी ज्याचा विश्वास दृढ आहे, तोच खरा शिष्य समजावा; तोच मोक्षाचा विशेष, अग्रगण्य अधिकारी ठरतो.

जो सद्‌गुरुवचनें निवाला । तो सयोज्यतेचा आंखिला । सांसारसंगे पांगिला । न वचे कदा ॥ ३९॥

जो सद्गुरूंच्या वचनाने शांत, तृप्त झाला, तो सायुज्यतेसाठी निश्चित झालेला असतो; तो संसाराच्या संगतीने कधीही वाहवत जात नाही.

सद्‌गुरुहून देव मोठा । जयास वाटे तो करंटा । सुटला वैभवाचा फांटा । सामरथ्यपिसें ॥ ४०॥

सद्गुरूपेक्षा देव मोठा असे ज्याला वाटते, तो दुर्दैवीच समजावा; तो वैभवाच्या मोहापायी आणि सामर्थ्याच्या वेडापायी बाजूला फेकला जातो.

सद्‌गुरुस्वरूप तें संत । आणी देवांस मांडेल कल्पांत । तेथें कैचें उरेल सामर्थ्य । हरिहरांचें ॥ ४१॥

सद्गुरूचे स्वरूप हेच संतस्वरूप आहे, आणि कल्पांती देवांचाही अंत होतो; तेव्हा हरि-हरांचे सामर्थ्य तरी काय उरणार?

म्हणौन सद्‌गुरुसामर्थ्य आधीक । जेथें आटती ब्रह्मादिक । अल्पबुद्धी मानवी रंक । तयांसि हें कळेना ॥ ४२॥

म्हणून सद्गुरूचे सामर्थ्य अधिक आहे, कारण त्यापुढे ब्रह्मादिक देवही विरून जातात; पण अल्पबुद्धी सामान्य मानवाला हे कळत नाही.

गुरुदेवांस बराबरी- । करी तो शिष्य दुराचारी । भ्रांति बैसली अभ्यांतरीं । सिद्धांत नेणवे ॥ ४३॥

गुरू आणि देव यांना समान मानणारा शिष्य दुराचारीच समजावा; त्याच्या अंतःकरणात भ्रम बसलेला असतो आणि त्याला खरा सिद्धांत कळत नाही.

देव मनिषीं भाविला । मंत्रीं देवपणासि आला । सद्‌गुरु न वचे कल्पिला । ईश्वराचेनि ॥ ४४॥

देव हा मनात कल्पून भावलेला आहे, मंत्राने त्याला देवत्व प्राप्त झाले आहे; पण सद्गुरूला ईश्वराच्या कल्पनेतून निर्माण करता येत नाही.

म्हणौनि सद्‌गुरु पूर्णपणें । देवाहून आधीक कोटिगुणें । जयासि वर्णितां भांडणें । वेदशास्त्रीं लागलीं ॥ ४५॥

म्हणून सद्गुरू हा देवापेक्षा कोटिपटीने श्रेष्ठ आहे; त्याचे वर्णन करताना वेद-शास्त्रांतही मतभेद निर्माण झाले.

असो सद्‌गुरुपदापुढें । दुजें कांहींच न चढे । देवसामर्थ्य तें केवढें । मायाजनित ॥ ४६॥

असो, सद्गुरुपदापुढे दुसरे काहीच वरचढ ठरत नाही; देवाचे सामर्थ्यही मायेतूनच उत्पन्न झालेले, तेवढेसेच आहे.

अहो सद्‌गुरुकृपा जयासी । सामर्थ्य न चले तयापासीं । ज्ञानबळें वैभवासी । तृणतुछ केलें ॥ ४७ ॥

ज्याला सद्गुरूची कृपा लाभली, त्याच्यावर कोणतेही (मायावी) सामर्थ्य चालत नाही; ज्ञानाच्या बळावर त्याने सर्व वैभव गवतासारखे तुच्छ मानले.

अहो सद्‌गुरुकृपेचेनि बळें । अपरोक्षज्ञानाचेनि उसाळें । मायेसहित ब्रह्मांड सगळें । दृष्टीस न यें ॥ ४८॥

सद्गुरुकृपेच्या बळावर आणि प्रत्यक्ष अनुभवाच्या ज्ञानाच्या उसळीने, मायेसह संपूर्ण ब्रह्मांडच त्याच्या दृष्टीस उरत नाही (मिथ्या भासते).

ऐसें सच्छिष्याचें वैभव । सद्‌गुरुवचनीं दृढ भाव । तेणें गुणें देवराव । स्वयेंचि होती ॥ ४९॥

असे हे खर्‍या शिष्याचे वैभव आहे; सद्गुरूंच्या वचनावर दृढ भाव ठेवल्यानेच तो स्वतः देवासमान होतो.

अंतरीं अनुतापें तापले । तेणें अंतर शुद्ध जालें । पुढें सद्‌गुरुवचनें निवाले । सच्छिष्य ऐसे ॥ ५०॥

अंतःकरणात पश्चात्तापाने तापल्यामुळे अंतःकरण शुद्ध झाले, आणि नंतर सद्गुरूंच्या वचनाने ते शांत झाले - असे खरे शिष्य असतात.

लागतां सद्गु‍रुवचनपंथें । जालें ब्रह्मांड पालथें । तरी जयाच्या शुद्ध भावार्थें । पालट न धरिजे ॥ ५१॥

सद्गुरूंच्या वचनाच्या मार्गाला लागल्यावर, ब्रह्मांड जरी उलटे-पालटे झाले, तरी ज्याच्या शुद्ध श्रद्धेत काहीही बदल होत नाही,

शरण सद्गुरूस गेले । सच्छिष्य ऐसे निवडले । क्रियापालटें जाले । पावन ईश्वरीं ॥ ५२॥

असे जे सद्गुरूला शरण गेले, तेच खरे शिष्य म्हणून निवडले जातात; आचरणातील बदलामुळे ते ईश्वरात पावन होतात.

ऐसा सद्भाव अंतरीं । तेचि मुक्तीचे वाटेकरी । येर माईक वेषधारी । असच्छिष्य ॥ ५३॥

अंतःकरणात असा सद्भाव असणारेच मुक्तीचे खरे वाटेकरी होत; बाकीचे केवळ वेषधारी, खोटे शिष्य ठरतात.

वाटे विषयांचे सुख । परमार्थ संपादणे लौकिक । देखोवेखीं पढतमूर्ख । शरण गेले ॥ ५४॥

ज्यांना विषयसुखच खरे वाटते, आणि केवळ लौकिक प्रतिष्ठेसाठी परमार्थ मिळवायचा असतो, असे पाहून-पाहून झालेले पढतमूर्ख शरण गेले असतात.

जाली विषईंप वृत्ति अनावर । दृढ धरिला संसार । परमार्थचर्चेचा विचार । मळिण झाला ॥ ५५॥

त्यांची विषयासक्त वृत्ती अनावर झालेली असते, संसार दृढपणे धरलेला असतो; त्यामुळे परमार्थचर्चेचा विचारही मलिन होऊन जातो.

मोड घेतला परमार्थाचा । हव्यास धरिला प्रपंचाचा । भार वाहिला कुटुंबाचा । काबाडी जाला ॥ ५६॥

त्यांनी परमार्थाचा केवळ आव आणला, पण खरी ओढ प्रपंचाचीच धरली; कुटुंबाचा भार वाहून ते केवळ कष्टकरी बनले.

मानिला प्रपंचीं आनंद । केला परमार्थी विनोद । भ्रांत मूढ मतिमंद । लोधला कामीं ॥ ५७॥

प्रपंचातच आनंद मानला आणि परमार्थाची थट्टाच केली; असे भ्रमिष्ट, मूढ आणि मतिमंद लोक कामवासनेत गुंतलेले असतात.

सूकर पूजिलें विलेपनें । म्हैसा मर्दिला चंदनें । तैसा विषई” ब्रह्मज्ञानें । विवेकें बोधिला ॥ ५८॥

जसे डुकराला सुगंधी लेप लावावा किंवा म्हशीला चंदन चोळावे, तसाच विषयासक्त माणसाला विवेकाने ब्रह्मज्ञान सांगणे व्यर्थ ठरते.

रासभ उकिरडां लोळे । तयासि परिमळसोहळे । उलूक अंधारीं पळे । तया केवी हंसपंगती ॥ ५९॥

गाढव उकिरड्यातच लोळण्यात आनंद मानते, त्याला सुगंधाची पर्वा नसते; घुबड अंधारातच फिरते, त्याला हंसांच्या पंगतीत कसे बसवावे?

तैसा विषयदारींचा बराडी । घाली अधःपतनीं उडी । तयास भगवंत आवडी । सत्संग कैंचा ॥ ६०॥

तसाच विषयांच्या दारात भटकणारा भिकारी अधःपतनातच उडी घालतो; त्याला भगवंताची आवड किंवा सत्संग कुठून असणार?

वर्ती करून दांताळीं । स्वानपुत्र हाडें चगळी । तैसा विषई” तळमळी । विषयसुखाकारणे । ॥ ६१॥

कुत्र्याचे पिल्लू दात वर करून हाडे चघळत बसते, तसाच विषयासक्त माणूस विषयसुखासाठी तळमळत राहतो.

तया स्वानमुखीं परमान्न । कीं मर्कटास सिंहासन । तैसें विषयशक्तां ज्ञान । जिरेल कैंचें ॥ ६२॥

कुत्र्याच्या तोंडी पंचपक्वान्न घालणे किंवा माकडाला सिंहासन देणे जसे व्यर्थ, तसेच विषयासक्तांना ज्ञान कसे पचेल?

रासभें राखतां जन्म गेला । तो पंडितांमध्यें प्रतिष्ठला । न वचे, तैसा आअशक्ताला । परमार्थ नाहीं ॥ ६३॥

गाढवे राखण्यातच ज्याचे आयुष्य गेले, तो पंडितांमध्ये प्रतिष्ठा पावू शकत नाही; तसाच विषयासक्ताला परमार्थ लाभत नाही.

मिळाला राजहंसांचा मेळा । तेथें आला डोंबकावळा । लक्षून विष्ठेचा गोळा । हंस म्हणवी ॥ ६४॥

राजहंसांचा मेळावा जमला असता तेथे एक कावळाही येऊन मिसळतो, आणि विष्ठेच्या ढिगाकडेच लक्ष ठेवून स्वतःला हंस म्हणवून घेतो.

तैसे सज्जनाचे संगती । विषई सज्जन म्हणविती । विषय आमेद्य चित्तीं । गोळा लक्षिला ॥ ६५॥

तसेच सज्जनांच्या संगतीत राहून विषयासक्त माणूसही स्वतःला सज्जन म्हणवतो, पण त्याचे मन मात्र अशुद्ध विषयांच्या ढिगाकडेच लक्ष ठेवून असते.

काखे घे‍ऊनियां दारा । म्हणे मज संन्यासी करा । तैसा विषई् सैरावैरा । ज्ञान बडबडी ॥ ६६॥

बगलेत बायकोला घेऊन 'मला संन्यासी करा' असे म्हणण्यासारखे, विषयासक्त माणूस उगाचच इकडेतिकडे ज्ञानाची बडबड करत राहतो.

असो ऐसे पढतमूर्ख । ते काय जाणती अद्वैतसुख । नारकी प्राणी नर्क । भोगिती स्वैच्छा ॥ ६७॥

असो, असे पढतमूर्ख अद्वैताचे सुख काय जाणणार? नरकातील प्राणी आपल्या इच्छेनेच नरकयातना भोगत राहतात.

वैषेची करील सेवा । तो कैसा मंत्री म्हणावा । तैसा विषयदास मानावा । भक्तराज केवी ॥ ६८॥

जो केवळ वेश्येची सेवा करतो, त्याला मंत्री कसे म्हणावे? तसाच विषयांचा दास असलेल्याला श्रेष्ठ भक्त कसे मानावे?

तैसे विषईद बापुडे । त्यांस ज्ञान कोणीकडे । वाचाळ शाब्दिक बडबडे । वरपडे जाले ॥ ६९॥

असे बिचारे विषयासक्त लोक, त्यांना ज्ञान कुठले मिळणार? ते केवळ वाचाळ, शब्दज्ञ बडबड्यांच्या तावडीत सापडलेले असतात.

ऐसे शिष्य परम नष्ट । कनिष्ठांमधें कनिष्ठ । हीन अविवेकी आणी दृष्ट । खळ खोटे दुर्जन ॥ ७०॥

असे शिष्य अत्यंत भ्रष्ट, हीनांमध्येही हीन, अविवेकी, दुष्ट, दुष्ट स्वभावाचे, खोटे आणि दुर्जन असतात.

ऐसे जे पापरूप । दीर्घदोषी वज्रलेप । तयांस प्राश्चीत, अनुताप- । उद्भवतां ॥ ७१॥

असे जे पापरूप, दीर्घकालीन दोषांनी वज्रलेपासारखे बद्ध झालेले असतात, त्यांनाही जर मनात पश्चात्ताप जागा झाला, तर प्रायश्चित्त शक्य आहे.

तेंहि पुन्हां शरण जावें । सद्गुरूस संतोषवावें । कृपादृष्टी जालियां व्हावें । पुन्हां शुद्ध ॥ ७२॥

त्यांनीही पुन्हा सद्गुरूला शरण जावे, त्यांना संतुष्ट करावे; गुरूंची कृपादृष्टी झाली की ते पुन्हा शुद्ध होतात.

स्वामीद्रोह जया घडे । तो यावश्चंद्र नरकीं पडे । तयास उपावचि न घडे । स्वामी तुष्टल्यावांचुनी ॥ ७३॥

ज्याच्याकडून गुरुद्रोह घडतो, तो चंद्र-सूर्य असेपर्यंत नरकातच पडून राहतो; गुरू संतुष्ट झाल्याशिवाय त्याला दुसरा कोणताही उपाय नाही.

स्मशानवैराग्य आलें । म्हणोन लोटांगण घातलें । तेणें गुणें उपतिष्ठले- । नाहीं ज्ञान ॥ ७४॥

स्मशानात क्षणिक वैराग्य आले म्हणून कोणी गुरूंपुढे लोटांगण घातले, तरी अशा क्षणिक वैराग्यामुळे त्याला खरे ज्ञान प्राप्त होत नाही.

भाव आणिला जायाचा । मंत्र घेतला गुरूचा । शिष्य जाला दो दिसांचा । मंत्राकारणें ॥ ७५॥

पत्नीच्या (किंवा दिखाव्याच्या) भावनेने गुरूचा मंत्र घेतला, आणि केवळ मंत्रासाठी दोन दिवसांचा शिष्य बनला.

ऐसे केले गुरु उदंड । शब्द सिकला पाषांड । जाला तोंडाळ तर्मुंड । माहापाषांडी ॥ ७६॥

असे अनेक गुरु केले, फक्त शब्दज्ञान शिकला आणि पाखंडी बनला; तो तोंडाळ, उद्धट आणि महापाखंडी झाला.

घडी येक रडे आणी पडे । घडी येक वैराग्य चढे । घडी येक अहंभाव जडे । ज्ञातेपणाचा ॥ ७७॥

क्षणभर रडतो आणि कोसळतो, क्षणभर वैराग्य चढते, तर क्षणभर 'मी ज्ञानी आहे' असा अहंभाव त्याला जडतो.

घडी येक विस्वास धरी । सवेंच घडि येक गुर्गुरी । ऐसे नाना छंद करी । पिसाट जैसा ॥ ७८॥

क्षणभर विश्वास ठेवतो, तर लगेच पुढच्या क्षणी गुरगुरतो; असे नाना विचित्र चाळे तो वेड्यासारखा करत राहतो.

काम क्रोध मद मत्सर । लोभ मोह नाना विकार । अभिमान कापट्य तिरस्कार । हृदईंा नांदती ॥ ७९॥

काम, क्रोध, मद, मत्सर, लोभ, मोह आणि इतर नाना विकार, तसेच अभिमान, कपट आणि तिरस्कार त्याच्या हृदयात वास करत असतात.

अहंकार आणी देहपांग । अनाचार आणी विषयसंग । संसार प्रपंच उद्वेग । अंतरीं वसे ॥ ८०॥

अहंकार, देहाची आसक्ती, अनाचार, विषयासक्ती आणि संसार-प्रपंचाची चीड, हे सर्व त्याच्या अंतःकरणात वसलेले असते.

दीर्घसूत्री कृतघ्न पापी । कुकर्मी कुतर्की विकल्पी । अभक्त अभाव सीघ्रकोपी । निष्ठुर परघातक ॥ ८१॥

तो कामात दिरंगाई करणारा, कृतघ्न, पापी, दुष्कर्मी, कुतर्की, संशयी, अभक्त, श्रद्धाहीन, चटकन रागावणारा, निष्ठुर आणि दुसऱ्याचे नुकसान करणारा असतो.

हृदयेंसुन्य आणी आळसी । अविवेकी आणि अविस्वासी । अधीर अविचार, संदेहासी- । दृढ धर्ता ॥ ८२॥

तो अंतःकरणाने शून्य, आळशी, अविवेकी, अविश्वासू, अधीर, अविचारी आणि संदेहाला घट्ट धरून बसणारा असतो.

आशा ममता तृष्णा कल्पना । कुबुद्धी दुर्वृत्ति दुर्वासना । अल्पबुद्धि विषयकामना । हृदईं वसे ॥ ८३॥

आशा, ममता, तृष्णा, कल्पना, कुबुद्धी, दुर्वृत्ती, दुर्वासना, अल्पबुद्धी आणि विषयकामना - हे सर्व त्याच्या हृदयात वसलेले असते.

ईषणा असूया तिरस्कारें । निंदेसि प्रवर्ते आदरें । देहाभिमानें हुंबरे । जाणपणें ॥ ८४॥

इच्छा, असूया आणि तिरस्काराने तो आदराने निंदा करण्यात गुंततो; देहाभिमानाने आणि खोट्या जाणतेपणाने तो गुरगुरत राहतो.

क्षुधा तृष्णा आवरेना । निद्रा सहसा धरेना । कुटुंबचिंता वोसरेना । भ्रांति पडिली ॥ ८५॥

त्याची भूक-तहान आवरत नाही, झोपही सहजासहजी लागत नाही, कुटुंबाची चिंता कमी होत नाही - अशा भ्रांतीत तो पडलेला असतो.

शाब्दिक बोले उदंड वाचा । लेश नाहीं वैराग्याचा । अनुताप धारिष्ट साधनाचा । मार्ग न धरी ॥ ८६॥

तो शब्दज्ञानाने भरपूर बोलतो, पण वैराग्याचा लवलेशही त्याच्यात नसतो; पश्चात्ताप, धैर्य किंवा साधनेचा मार्ग तो कधीच धरत नाही.

भक्ति विरक्ति ना शांती । सद्वृात्ति लीनता ना दांती । कृपा दया ना तृप्ती । सुबुद्धि असेच ना ॥ ८७॥

त्याच्याजवळ भक्ती नाही, विरक्ती नाही, शांती नाही, सद्वृत्ती नाही, नम्रता नाही, इंद्रियदमन नाही, कृपा-दया नाही, समाधान नाही, आणि सुबुद्धीही नाही.

कायाक्लेसीं शेरीरहीन । धर्मविषईं‍ परम कृपण । क्रिया पालटेना कठिण । हृदये जयाचें ॥ ८८॥

देहकष्ट सोसण्याचे त्याच्या अंगी बळ नाही, धर्माच्या बाबतीत तो अत्यंत कंजूष आहे, आणि त्याचे कठोर हृदय आचरणात कधीच बदलत नाही.

आर्जव नाहीं जनासी । जो अप्रिये सज्जनासी । जयाचे जिवीं आहिर्णेसीं । परन्यून वसे ॥ ८९॥

त्याच्याजवळ लोकांशी साधेपणा, सरळपणा नाही, तो सज्जनांना अप्रिय वाटतो, आणि त्याच्या मनात सतत दुसऱ्याचे दोष काढण्याची वृत्ती वसलेली असते.

सदा सर्वकाळ लटिका । बोले मा‍ईक लापणिका । क्रिया विचार पाहतां, येका । वचनीं सत्य नाहीं ॥ ९०॥

तो नेहमीच खोटे बोलतो, फसवी, लबाड वचने उच्चारतो; त्याची कृती आणि बोलणे पाहता एका वचनातही सत्य आढळत नाही.

परपीडेविषईंर तत्पर । जैसे विंचु आणि विखार । तैसा कुशब्दें जिव्हार । भेदी सकळांचें ॥ ९१॥

विंचू आणि सापांप्रमाणे तो दुसऱ्याला पीडा देण्यात तत्पर असतो; आपल्या कठोर शब्दांनी तो सर्वांच्या हृदयाला घायाळ करतो.

आपले झांकी अवगुण । पुढिलांस बोले कठिण । मिथ्या गुणदोषेंविण । गुणदोष लावी ॥ ९२॥

तो स्वतःचे अवगुण झाकतो आणि इतरांना कठोर शब्दांत बोलतो; खरे गुणदोष नसतानाही खोटेच गुणदोष चिकटवतो.

स्वयें पापात्मा अंतरीं । पुढिलांचि कणव न करी । जैसा हिंसक दुराचारी । परदुःखें शिणेना ॥ ९३॥

तो स्वतः अंतःकरणात पापी असतो आणि दुसऱ्याची दयाही करत नाही; हिंसक दुराचारी माणसाप्रमाणे त्याला दुसऱ्याच्या दुःखाने काहीही वाटत नाही.

दुःख पराव्याचें नेणती । दुर्जन गांजिले चि गांजिती । श्रम पावतां आनंदती । आपुले मनीं ॥ ९४॥

दुष्ट लोकांना दुसऱ्याचे दुःख कळत नाही; ते पीडलेल्यांनाच अधिक पीडा देतात, आणि दुसऱ्याला त्रास होताना पाहून मनातल्या मनात आनंदतात.

स्वदुःखें झुरे अंतरीं । आणी परदुःखें हास्य करी । तयास प्राप्त येमपुरी । राजदूत ताडिती ॥ ९५॥

स्वतःच्या दुःखाने आतून झुरतो, पण दुसऱ्याच्या दुःखाने हसतो; अशा माणसाला यमपुरी प्राप्त होते, जिथे यमदूत त्याला ताडन करतात.

असो ऐसें मदांध बापुडें । तयांसि भगवंत कैंचा जोडे । जयांस सुबुद्धि नावडे । पूर्वपातकेंकरूनी ॥ ९६॥

असो, अशा मदांध बिचाऱ्यांना भगवंत कुठून लाभणार? पूर्वजन्मीच्या पातकांमुळे त्यांना सुबुद्धीच आवडत नाही.

तयास देहाचा अंतीं । गात्रें क्षीणता पावती । जिवलगें वोसंडिती । जाणवेल तेव्हां ॥ ९७॥

देहाचा अंत होताना त्याचे अवयव क्षीण होतात, आणि प्रियजनही त्याला सोडून जातात, तेव्हाच त्याला (आपली चूक) कळून येते.

असो ऐसे गुणावेगळे । ते सच्छिष्य आगळे । दृढभावार्थें सोहळे । भोगिती स्वानंदाचे ॥ ९८॥

असो, अशा दुर्गुणांपासून वेगळे, ते खरे शिष्य विशेष असतात; दृढ श्रद्धेने ते आत्मानंदाचे सुख भोगतात.

जये स्थळीं विकल्प जागे । कुळाभिमान पाठीं लागे । ते प्राणी प्रपंचसंगें । हिंपुटी होती ॥ ९९॥

जेथे मनात शंका जागी होते आणि कुळाभिमान पाठी लागतो, ते प्राणी प्रपंचाच्या संगतीने खिन्न, दुःखी होतात.

जेणेंकरितां दुःख जालें । तेंचि मनीं दृढ धरिलें । तेणें गुणें प्राप्त जालें । पुन्हां दुःख ॥ १००॥

ज्यामुळे दुःख झाले, तेच मनात पुन्हा दृढपणे धरून ठेवतात; त्यामुळेच त्यांना पुन्हापुन्हा दुःख प्राप्त होते.

संसारसंगें सुख जालें । ऐसें देखिलें ना ऐकिलें । ऐसें जाणोन अनहित केलें । ते दुःखी होती स्वयें ॥ १०१॥

संसाराच्या संगतीने कोणाला सुख झाले, असे कधी पाहिलेही नाही किंवा ऐकलेही नाही; हे माहीत असूनही जे आपले अहित करतात, ते स्वतःच दुःखी होतात.

संसारीं सुख मानिती । ते प्राणी मूढमती । जाणोन डोळे झांकिती । पढतमूर्ख ॥ १०२॥

संसारातच सुख मानतात, ते प्राणी मूढबुद्धीचे असतात; सर्व माहीत असूनही डोळे झाकून घेणारे ते केवळ पढतमूर्ख असतात.

प्रपंच सुखें करावा । परी कांहीं परमार्थ वाढवावा । परमार्थ अवघाचि बुडवावा । हें विहित नव्हे ॥ १०३॥

प्रपंच खुशाल करावा, पण त्यासोबत काही ना काही परमार्थही वाढवावा; परमार्थ संपूर्णपणे बुडवणे हे योग्य नाही.

मागां जालें निरूपण । गुरुशिष्यांची वोळखण । आतां उपदेशाचें लक्षण । सांगिजेल ॥ १०४॥

मागील भागात गुरु आणि शिष्य यांची ओळख करून दिली; आता उपदेशाचे स्वरूप सांगितले जाईल.