आतां सद्‌गुरु वर्णवेना । जेथें माया स्पर्शों सकेना । तें स्वरूप मज अज्ञाना । काये कळे ॥ १॥

आता सद्गुरूचे वर्णन करणे मला अशक्य आहे. जेथे मायेचा स्पर्शही होऊ शकत नाही, ते स्वरूप मला अज्ञानी माणसाला कसे कळणार?

न कळे न कळे नेति नेति । ऐसें बोलतसे श्रुती । तेथें मज मूर्खाची मती । पवाडेल कोठें ॥ २॥

'कळत नाही, कळत नाही, हे नाही, हे नाही' असे स्वतः श्रुतीही म्हणते. मग तेथे माझ्यासारख्या मूर्खाची बुद्धी कशी पोहोचेल?

मज न कळे हा विचारु । दुर्ह्हूनि माझा नमस्कारु । गुरुदेवा पैलपारु । पाववीं मज ॥ ३॥

हा विचार मला कळत नाही. दुरूनच मी माझा नमस्कार अर्पण करतो. हे गुरुदेवा, मला या संसारसागराच्या पैलतीरावर पोहोचव.

होती स्तवनाची दुराशा । तुटला मायेचा भर्वसा । असाल तैसे असा । सद्गुलरु स्वामी ॥ ४॥

तुझे स्तवन करण्याची माझी इच्छा दुराशाच ठरली, कारण मायेच्या साहाय्याने ते करता येईल हा भरवसाच तुटला. हे सद्गुरु स्वामी, तू जसा आहेस तसाच राहा.

मायेच्या बळें करीन स्तवन । ऐसें वांछित होतें मन । माया जाली लज्यायमान । काय करूं ॥ ५॥

मायेच्याच (शब्दांच्या) साहाय्याने मी तुझे स्तवन करीन असे मनात वाटत होते, पण माया स्वतःच लज्जित झाली, कारण तिला तुझे वर्णन शब्दांत मांडणे अशक्य वाटले. आता मी काय करू?

नातुडे मुख्य परमात्मा । म्हणौनी करावी लागे प्रतिमा । तैसा मायायोगें महिमा । वर्णीन सद्गुुरूचा ॥ ६॥

मुख्य परमात्मा प्रत्यक्ष हाती लागत नाही, म्हणून त्याची प्रतिमा (मूर्ती) करावी लागते. त्याचप्रमाणे मायेच्या साहाय्याने मी सद्गुरूचा महिमा वर्णन करण्याचा प्रयत्न करीन.

आपल्या भावासारिखा मनीं । देव आठवावा ध्यानीं । तैसा सद्गुारु हा स्तवनीं । स्तऊं ॥ ७॥

आपल्या श्रद्धेप्रमाणे मनात देवाचे ध्यान करावे, त्याचप्रमाणे मी माझ्या भावाप्रमाणे सद्गुरूचे स्तवन करतो.

जय जया जि सद्गुखरुराजा । विश्वंभरा बिश्वबीजा । परमपुरुषा मोक्षध्वजा । दीनबंधु ॥ ८॥

हे सद्गुरुराजा, तुझा जयजयकार असो. तू विश्वाचे पालनपोषण करणारा आहेस, विश्वाचे बीज आहेस, परम पुरुष आणि मोक्षाची पताका आहेस, आणि दीनांचा बंधू आहेस.

तुझीयेन अभयंकरें । अनावर माया हे वोसरे । जैसें सूर्यप्रकाशें अंधारें । पळोन जाये ॥ ९॥

तुझ्या अभय देणाऱ्या कृपेने ही अनावर माया मागे हटते, जसा सूर्यप्रकाशाने अंधार पळून जातो.

आदित्यें अंधकार निवारे । परंतु मागुतें ब्रह्मांड भरे । नीसी जालियां नंतरें । पुन्हां काळोखें ॥ १०॥

सूर्य अंधकार दूर करतो, परंतु रात्र झाल्यावर ब्रह्मांड पुन्हा अंधकाराने भरते.

तैसा नव्हे स्वामीराव । करी जन्ममृत्य वाव । समूळ अज्ञानाचा ठाव । पुसून टाकी ॥ ११॥

पण सद्गुरु स्वामी तसा नाही. तो जन्म-मृत्यूचे अस्तित्वच नाहीसे करतो, आणि अज्ञानाचे मूळस्थानच पुसून टाकतो.

सुवर्णाचें लोहो कांहीं । सर्वथा होणार नाहीं । तैसा गुरुदास संदेहीं । पडोंचि नेणे सर्वथा ॥ १२॥

सोन्याचे लोखंड कधीही होऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे गुरूचा खरा शिष्य पुन्हा संशयात कधीच पडत नाही.

कां सरिता गंगेसी मिळाली । मिळणी होतां गंगा जली । मग जरी वेगळी केली । तरी होणार नाहीं सर्वथा ॥ १३॥

एखादी नदी गंगेला मिळाली की ती गंगाच बनते, आणि नंतर तिला वेगळे करण्याचा प्रयत्न केला तरी ते पुन्हा शक्य होत नाही.

परी ते सरिता मिळणीमागें । वाहाळ मानिजेत जगें । तैसा नव्हे शिष्य वेगें । स्वामीच होये ॥ १४॥

परंतु ती नदी विलीन होण्याआधी लोकांत केवळ एक ओहोळ (लहान प्रवाह) मानली जाते. शिष्य मात्र तसा नाही - तो गुरूशी एकरूप होताच लगेच स्वतः स्वामीच (गुरुतुल्य) बनतो.

परीस आपणा ऐसें करीना । सुवर्णें लोहो पालटेना । उपदेश करी बहुत जना । अंकित सद्गु<रूचा ॥ १५॥

परीस लोखंडाला स्वतःसारखे बनवत नाही, ते फक्त सोने बनवतो, आणि लोखंडाचे सोने झाले तरी ते स्वतः पुन्हा परीस बनून इतर लोखंडाला उपदेश करू शकत नाही. सद्गुरूचा शिष्य मात्र पुष्कळ लोकांना उपदेश करू शकतो.

शिष्यास गुरुत्व प्राप्त होये । सुवर्णें सुवर्ण करितां न ये । म्हणौनी उपमा न साहे । सद्गु्रूसी परिसाची ॥ १६॥

शिष्याला गुरुपद प्राप्त होऊ शकते, पण सोने दुसऱ्या धातूला सोने बनवू शकत नाही. म्हणून सद्गुरूला परिसाची उपमा योग्य ठरत नाही, कारण सद्गुरूचे कार्य परिसापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.

उपमे द्यावा सागर । तरी तो अत्यंतची क्षार । अथवा म्हणों क्षीरसागर । तरी तो नासेल कल्पांतीं ॥ १७॥

सद्गुरूला सागराची उपमा द्यावी तर सागराचे पाणी खारट असते; क्षीरसागराची उपमा द्यावी तर तोही प्रलयकाळी नाश पावतो.

उपमे द्यावा जरी मेरु । तरी तो जड पाषाण कठोरु । तैसा नव्हे कीं सद्गु रु । कोमळ दिनाचा ॥ १८॥

मेरू पर्वताची उपमा द्यावी तर तो जड आणि कठोर दगडाचा आहे; सद्गुरू तसे नाहीत, ते दीनांविषयी कोमल हृदयाचे आहेत.

उपमे म्हणों गगन । तरी गगनापरीस तें निर्गुण । या कारणें दृष्टांत हीण । सदद्‌गुरूस गगनाचा ॥ १९॥

आकाशाची उपमा द्यावी तर सद्गुरू आकाशाहूनही अधिक निर्गुण (गुणातीत) आहेत. म्हणून सद्गुरूला आकाशाची उपमा देणे तोकडे ठरते.

धीरपणे । म् उपमूं जगती । तरी हेहि खचेल कल्पांतीं । म्हणौन धीरत्वास दृष्टांतीं । हीण वसुंधरा ॥ २०॥

धीरपणासाठी पृथ्वीची उपमा द्यावी तर तीसुद्धा प्रलयकाळी नष्ट होते. म्हणून धीरत्वासाठी पृथ्वीची उपमाही अपुरी ठरते.

उपमावा गभस्ती । तरी गभस्तीचा प्रकाश किती । शास्त्रें मर्यादा बोलती । सद्गुचरु अमर्याद ॥ २१॥

सूर्याची उपमा द्यावी तर सूर्याच्या प्रकाशालाही मर्यादा आहे, शास्त्रे त्याची मर्यादा सांगतात; सद्गुरू मात्र अमर्याद आहेत.

म्हणौनी उपमे उणा दिनकर । सद्गुfरुज्ञानप्रकाश थोर । उपमावा फणीवर । तरी तोहि भारवाही ॥ २२॥

म्हणून सूर्याची उपमा अपुरी ठरते, कारण सद्गुरूचा ज्ञानप्रकाश त्याहूनही महान आहे. शेषनागाची उपमा द्यावी तर तोही पृथ्वीचा भार वाहणारा आहे, म्हणजे तोही ओझ्याखाली दबलेला आहे.

उपमे द्यावें जळ । तरी तें काळांतरीं आटेल सकळ । सद्गुसरुरूप तें निश्चळ । जाणार नाहीं ॥ २३॥

पाण्याची उपमा द्यावी तर तेही कालांतराने आटून जाते. सद्गुरूचे स्वरूप मात्र निश्चल आहे, ते कधीही नाहीसे होणार नाही.

सद्गु रूसी उपमावे । म् अमृत । तरी अमर धरिती मृत्यपंथ । सद्गुररुकृपा यथार्थ । अमर करी ॥ २४॥

सद्गुरूला अमृताची उपमा द्यावी तर अमृत प्राशन करणारे देवसुद्धा कधी कधी मृत्यूच्या मार्गाकडे जातातच; सद्गुरूची कृपा मात्र खरोखरच अमर करते.

सद्गुररूसी म्हणावें कल्पतरु । तरी हा कल्पनेतीत विचारु । कल्पवृक्षाचा अंगिकारु । कोण करी ॥ २५॥

सद्गुरूला कल्पतरू म्हणावे तर सद्गुरूचे तत्त्व कल्पनेच्याही पलीकडचे आहे. आणि कल्पवृक्षाचा स्वीकार तरी कोण करतो? ज्याला काही इच्छाच उरलेली नाही, त्याला कल्पवृक्षाची गरजच काय?

चिंता मात्र नाहीं मनीं । कोण पुसे चिंतामणी । कामधेनूचीं दुभणीं । निःकामासी न लगती ॥ २६॥

ज्याच्या मनात मुळी चिंताच उरलेली नाही, तो चिंतामणीला कशाला विचारेल? आणि कामधेनूचे दूधही ज्याला कोणतीच इच्छा उरलेली नाही अशा निष्काम माणसाला उपयोगी पडत नाही.

सद्गुीरु म्हणों लक्ष्मीवंत । तरी ते लक्ष्मी नाशिवंत । ज्याचे द्वारीं असे तिष्टत । मोक्षलक्ष्मी ॥ २७॥

सद्गुरूला लक्ष्मीवंत म्हणावे तर सामान्य लक्ष्मी नाशवंत असते; पण सद्गुरूच्या दारात तर मोक्षलक्ष्मीच उभी असते.

स्वर्गलोक इंद्र संपती । हे काळांतरीं विटंबती । सद्गुतरुकृपेची प्राप्ती । काळांतरीं चळेना ॥ २८॥

स्वर्गलोक, इंद्रपद, संपत्ती हे सर्व कालांतराने नष्ट होतात, पण सद्गुरूकृपेने मिळालेली प्राप्ती कालांतरानेही ढळत नाही.

हरीहर ब्रह्मादिक । नाश पावती सकळिक । सर्वदा अविनाश येक । सद्गुवरुपद ॥ २९॥

हरी, हर, ब्रह्मा हे सर्वच अंती नाश पावतात. फक्त सद्गुरूपद हेच एकमेव सदैव अविनाशी आहे.

तयासी उपमा काय द्यावी । नाशिवंत सृष्टी आघवी । पंचभूतिक उठाठेवी । न चले तेथें ॥ ३०॥

अशा सद्गुरूला कोणती उपमा द्यावी? कारण ही संपूर्ण सृष्टी नाशवंत आहे, आणि पंचभूतांपासून बनलेल्या कोणत्याही गोष्टीची तुलना तेथे चालत नाही.

म्हणौनी सद्‌गुरु वर्णवेना । हे गे हेचि माझी वर्णना । अंतरस्थितीचिया खुणा । अंतर्निष्ठ जाणती ॥ ३१॥

म्हणूनच सद्गुरूचे यथार्थ वर्णन करणे अशक्य आहे. हीच माझी खरी वर्णना होय. सद्गुरूच्या अंतःस्वरूपाची खूण फक्त अंतर्निष्ठ (आत्मनिष्ठ) साधकच जाणू शकतात.