धन्य धन्य हा नरदेहो । येथील अपूर्वता पाहो । जो जो कीजे परमार्थलाहो । तो तो पावे सिद्धीतें ॥ १॥

धन्य धन्य हा मनुष्यदेह आहे. याचे अपूर्व वैशिष्ट्य असे की, जो जो परमार्थाचा प्रयत्न करतो, त्याला त्याला सिद्धी (यश) प्राप्त होते.

या नरदेहाचेनि लागवेगें । येक लागले भक्तिसंगें । येकीं परम वीतरागें । गिरिकंदरें सेविलीं ॥ २॥

या मनुष्यदेहाच्या साहाय्याने काहीजण भक्तिमार्गाला लागले, तर काहीजण परम वैराग्याने डोंगर-कपारींचा आश्रय घेऊन राहिले.

येक फिरती तिर्थाटणें । येक करिती पुरश्चरणें । येक अखंड नामस्मरणें । निष्ठावंत राहिले ॥ ३॥

काहीजण तीर्थयात्रा करत फिरतात, काहीजण मंत्रजपाची पुरश्चरणे करतात, तर काहीजण अखंड नामस्मरणात निष्ठेने रममाण राहिले.

येक तपें करूं लागले । येक योगाभ्यासी माहाभले । येक अभ्यासयोगें जाले । वेदशास्त्री वित्पन्न ॥ ४॥

काहीजण तपश्चर्या करू लागले, काही महाभले योगाभ्यास करू लागले, तर काहीजण अभ्यासाच्या बळावर वेद-शास्त्रांत पारंगत झाले.

येकीं हटनिग्रह केला । देह अत्यंत पीडिला । येकीं देह ठाईं पाडिला । भावार्थबळें ॥ ५॥

काहींनी हठयोगाचा अवलंब करून देहाला अत्यंत कष्ट दिले, तर काहींनी शुद्ध भावार्थाच्या बळावर देह एकाच ठिकाणी स्थिर केला (समाधी लावली).

येक माहानुभाव विख्यात । येक भक्त जाले ख्यात । येक सिद्ध अकस्मात । गगन वोळगती ॥ ६॥

काहीजण प्रसिद्ध महानुभाव झाले, काहीजण विख्यात भक्त झाले, आणि काही सिद्धपुरुष तर अकस्मात आकाशातही मुक्तपणे संचार करू लागले.

येक तेजीं तेजचि जाले । येक जळीं मिळोन गेले । येक ते दिसतचि अदृश्य जाले । वायोस्वरूपीं ॥ ७॥

काहीजण तेजातच विलीन होऊन तेजरूप झाले, काहीजण पाण्यातच विलीन झाले, तर काही पाहता पाहता वायुरूपात अदृश्य झाले.

येक येकचि बहुधा होती । येक देखतचि निघोनि जाती । येक बैसले असतांची भ्रमती । नाना स्थानीं समुद्रीं ॥ ८॥

काही जण एकटेच असूनही अनेक रूपांत प्रगट होत, काही पाहताक्षणीच नाहीसे होत, तर काही एका जागी बसलेले असतानाच समुद्रांत आणि विविध स्थळी संचार करत.

येक भयानकावरी बैसती । एक अचेतनें चालविती । येक प्रेतें उठविती । तपोबळेंकरूनी ॥ ९॥

काही भयानक प्राण्यांवर स्वार होत, काही निर्जीव वस्तूंनाही चालवत, तर काही आपल्या तपोबळाने मृत शरीरेही पुन्हा उठवत.

येक तेजें मंद करिती । येक जळें आटविती । येक वायो निरोधिती । विश्वजनाचा ॥ १०॥

काही आपल्या तेजाने इतरांचे तेज मंद करत, काही जळाशयांचे पाणी आटवून टाकत, तर काही जगातील लोकांचा श्वासही रोखू शकत.

ऐसे हटनिग्रही कृतबुद्धी । जयांस वोळल्या नाना सिद्धी । ऐसे सिद्ध लक्षावधी । हो‍ऊन गेले ॥ ११॥

अशा प्रकारे हठयोगाने कठोर साधना करणारे, विविध सिद्धी प्राप्त झालेले असे लक्षावधी सिद्धपुरुष होऊन गेले.

येक मनोसिद्ध येक वाचासिद्ध । येक अल्पसिद्ध येक सर्वसिद्ध । ऐसे नाना प्रकारीचे सिद्ध । विख्यात जाले ॥ १२॥

काही मनोसिद्ध (मनाने सिद्धी प्राप्त केलेले), काही वाचासिद्ध (वाणीने सिद्धी प्राप्त केलेले), काही अल्पसिद्ध, तर काही सर्वसिद्ध - असे विविध प्रकारचे सिद्धपुरुष विख्यात झाले.

येक नवविधाभक्तिराजपंथें । गेले, तरले परलोकींच्या निजस्वार्थें । येक योगी गुप्तपंथें । ब्रह्मभुवना पावले ॥ १३॥

काहीजण नवविधा भक्तीच्या राजमार्गाने गेले आणि आपल्या परलोकीच्या खऱ्या हितासाठी तरून गेले, तर काही योगी गुप्त मार्गाने ब्रह्मलोकाला जाऊन पोहोचले.

येक वैकुंठास गेले । येक सत्यलोकीं राहिले । येक कैळासीं बैसले । शिवरूप हो‍ऊनी ॥ १४॥

काहीजण वैकुंठाला गेले, काहीजण सत्यलोकात राहिले, तर काहीजण शिवरूप होऊन कैलासावर विराजमान झाले.

येक इंद्रलोकीं इंद्र जाले । येक पितृलोकीं मिळाले । येक ते उडगणी बैसले । येक ते क्षीरसागरी ॥ १५॥

काहीजण इंद्रलोकात इंद्र बनले, काहीजण पितृलोकात विलीन झाले, काहीजण नक्षत्रमंडळात स्थिरावले, तर काहीजण क्षीरसागरात जाऊन राहिले.

सलोकता समीपता । स्वरूपता सायोज्यता । या चत्वार मुक्ती तत्वतां । इच्छा से‍ऊनि राहिले ॥ १६॥

सलोकता, समीपता, स्वरूपता आणि सायुज्यता - या चार प्रकारच्या मुक्तींपैकी आपापल्या इच्छेनुसार निवड करून ते तशा अवस्थेत राहिले.

ऐसे सिद्ध साधू संत । स्वहिता प्रवर्तले अनंत । ऐसा हा नरदेह विख्यात । काय म्हणौन वर्णावा ॥ १७॥

अशा प्रकारे असंख्य सिद्ध, साधू आणि संत आपापल्या स्वहितासाठी प्रवृत्त झाले. अशा या विख्यात मनुष्यदेहाचे काय म्हणून वर्णन करावे?

या नरदेहाचेनि आधारें । नाना साधनांचेनि द्वारें । मुख्य सारासारविचारें । बहुत सुटले ॥ १८॥

या मनुष्यदेहाच्याच आधाराने, विविध साधनांच्या द्वारे, आणि मुख्यतः सार-असार विवेकाच्या साहाय्याने अनेकजण संसारबंधनातून मुक्त झाले.

या नरदेहाचेनि संमंधें । बहुत पावले उत्तम पदें । अहंता सांडून स्वानंदे । सुखी जाले ॥ १९॥

या मनुष्यदेहाच्या संबंधानेच अनेकांना उत्तम पदे प्राप्त झाली. त्यांनी अहंकार सोडून आत्मानंदाने सुखी झाले.

नरदेहीं ये‍ऊन सकळ । उधरागती पावले केवळ । येथें संशयाचें मूळ । खंडोन गेलें ॥ २०॥

मनुष्यदेह प्राप्त करूनच सर्वांनी उद्धाराची गती (मुक्ती) प्राप्त केली. आणि इथेच संशयाचे मूळच खंडित होऊन नाहीसे झाले.

पशुदेहीं नाहीं गती । ऐसे सर्वत्र बोलती । म्हणौन नरदेहींच प्राप्ती । परलोकाची ॥ २१॥

पशुदेहात मुक्तीची गती नाही असे सर्वत्र सांगितले जाते. म्हणूनच परलोकाची (मोक्षाची) प्राप्ती मनुष्यदेहातच होते.

संत महंत ऋषी मुनी । सिद्ध साधू समाधानी । भक्त मुक्त ब्रह्मज्ञानी । विरक्त योगी तपस्वी ॥ २२॥

संत, महंत, ऋषी, मुनी, सिद्ध, साधू, समाधानी, भक्त, मुक्त, ब्रह्मज्ञानी, विरक्त, योगी आणि तपस्वी.

तत्त्वज्ञानी योगाभ्यासी । ब्रह्मच्यारी दिगंबर संन्यासी । शडदर्शनी तापसी । नरदेहींच जाले ॥ २३॥

तत्त्वज्ञानी, योगाभ्यासी, ब्रह्मचारी, दिगंबर, संन्यासी, षड्दर्शने जाणणारे आणि तपस्वी - हे सर्व मनुष्यदेहातच निर्माण झाले.

म्हणौनी नरदेह श्रेष्ठ । नाना देहांमध्यें वरिष्ठ । जयाचेनि चुके आरिष्ट । येमयातनेचें ॥ २४॥

म्हणूनच मनुष्यदेह श्रेष्ठ आहे, सर्व प्रकारच्या देहांमध्ये तो सर्वश्रेष्ठ आहे, कारण त्याच्यायोगेच यमयातनांचे संकट टाळता येते.

नरदेह हा स्वाधेन । सहसा नव्हे पराधेन । परंतु हा परोपकारीं झिजऊन । कीर्तिरूपें उरवावा ॥ २५॥

हा मनुष्यदेह स्वाधीन (स्वतःच्या ताब्यातील) आहे, तो सहसा दुसऱ्याच्या अधीन नसतो. परंतु त्याला परोपकारात झिजवून कीर्तीरूपाने मागे उरवावे.

अश्व वृषभ गाई म्हैसी । नाना पशु स्त्रिया दासी । कृपाळूपणें सोडितां त्यांसी । कोणी तरी धरील ॥ २६॥

घोडा, बैल, गाय, म्हैस, इतर पशू, स्त्रिया, दासी - यांना दयाळूपणे मुक्त सोडून दिले तरी त्यांना कोणीतरी पुन्हा पकडून बांधून ठेवील.

तैसा नव्हे नरदेहो । इछा जाव अथवा रहो । परी यास कोणी पाहो । बंधन करूं सकेना ॥ २७॥

पण मनुष्यदेह तसा नाही. त्याची इच्छा असो वा नसो, त्याला कोणीही पाहून बंधनात अडकवू शकत नाही (तो स्वतंत्रच राहतो).

नरदेह पांगुळ असता । तरी तो कार्यास न येता । अथवा थोंटा जरी असता । तरी परोपकारास न ये ॥ २८॥

जर मनुष्यदेह पांगळा असता, तर तो कोणत्याही कार्यासाठी उपयोगी पडला नसता; किंवा हात नसलेला (थोटा) असता, तरी तो परोपकारासाठी उपयोगी पडला नसता.

नरदेह अंध असिला । तरी तो निपटचि वायां गेला । अथवा बधिर जरी असिला । तरी निरूपण नाहीं ॥ २९॥

जर मनुष्यदेह आंधळा असता, तर तो पूर्णपणे वायाच गेला असता; किंवा बहिरा असता, तर त्याला उपदेशश्रवणाचा लाभही मिळाला नसता.

नरदेह असिला मुका । तरी घेतां न ये आशंका । अशक्त रोगी नासका । तरी तो निःकारण ॥ ३०॥

जर मनुष्यदेह मुका असता, तर त्याला आपल्या शंका विचारताच आल्या नसत्या; आणि तो अशक्त, रोगी किंवा व्यंग असला, तर तोही निरुपयोगीच ठरतो.

नरदेह असिला मूर्ख । अथवा फेंपया समंधाचें दुःख । तरी तो जाणावा निरार्थक । निश्चयेंसीं ॥ ३१॥

जर मनुष्यदेह मूर्ख (बुद्धिहीन) असता, किंवा फेफरे किंवा भूतबाधेसारखे दुःख असलेला असता, तर तो निश्चितच निरर्थक समजावा.

इतकें हें नस्तां वेंग । नरदेह आणी सकळ सांग । तेणें धरावा परमार्थमार्ग । लागवेगें ॥ ३२॥

जर हे सर्व दोष नसतील, आणि मनुष्यदेह संपूर्ण सुदृढ (परिपूर्ण) असेल, तर त्याने त्वरित परमार्थाचा मार्ग धरावा.

सांग नरदेह जोडलें । आणी परमार्थबुद्धि विसर्ले । तें मूर्ख कैसें भ्रमलें । मायाजाळीं ॥ ३३॥

पूर्ण, धडधाकट मनुष्यदेह मिळूनही जो परमार्थाची बुद्धी विसरतो, असा मूर्ख मायेच्या जाळ्यात कसा भ्रमून गेला आहे, हे पाहावे.

मृत्तिका खाणोन घर केलें । तें माझें ऐसें दृढ कल्पिलें । परी तें बहुतांचें हें कळलें । नाहींच तयासी ॥ ३४॥

मातीत खणून त्याने घर बांधले, आणि ते 'माझेच' आहे असे दृढपणे मानले. पण ते घर खरे तर पुष्कळ जीवांचेही आहे, हे मात्र त्याला कळलेच नाही.

मुष्यक म्हणती घर आमुचें । पाली म्हणती घर आमुचें । मक्षिका म्हणती घर आमुचें । निश्चयेंसीं ॥ ३५॥

उंदीर म्हणतात हे घर आमचेच आहे, पाली म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि माश्याही निश्चितपणे म्हणतात हे घर आमचेच आहे.

कांतण्या म्हणती घर आमुचें । मुंगळे म्हणती घर आमुचें । मुंग्या म्हणती घर आमुचें । निश्चयेंसीं ॥ ३६॥

कोळी (कांतण्या) म्हणतात हे घर आमचेच आहे, मोठ्या मुंग्या म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि सामान्य मुंग्याही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

विंचू म्हणती आमुचें घर । सर्प म्हणती आमुचें घर । झुरळें म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ३७॥

विंचू म्हणतात हे घर आमचेच आहे, साप म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि झुरळेही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

भ्रमर म्हणती आमुचें घर । भिंगोर्या म्हणती आमुचें घर । आळीका म्हणती आमुचें घर । काष्ठामधें ॥ ३८॥

भुंगे म्हणतात हे घर आमचेच आहे, भिंगोऱ्या (एक प्रकारचे कीटक) म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि लाकडातील अळ्याही म्हणतात हे लाकूड आमचेच आहे.

मार्जरें म्हणती आमुचें घर । श्वानें म्हणती आमुचें घर । मुंगसें म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ३९॥

मांजरे म्हणतात हे घर आमचेच आहे, कुत्री म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि मुंगसेही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

पुंगळ म्हणती आमुचें घर । वाळव्या म्हणती आमुचें घर । पिसुवा म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४०॥

एक प्रकारचे किडे (पुंगळ) म्हणतात हे घर आमचेच आहे, वाळवी म्हणते हे घर आमचेच आहे, आणि पिसवाही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

ढेकुण म्हणती आमुचें घर । चांचण्या म्हणती आमुचें घर । घुंगर्डी म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४१॥

ढेकूण म्हणतात हे घर आमचेच आहे, चिलटे म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि आणखी एक प्रकारचा किडा म्हणतो हे घर निश्चितच आमचे आहे.

पिसोळे म्हणती आमुचें घर । गांधेले म्हणती आमुचें घर । सोट म्हणती आमुचें घर । आणी गोंवी ॥ ४२॥

पिसोळे (कीटकांचा एक प्रकार) म्हणतात हे घर आमचेच आहे, गांधीलमाशा म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि सोट व गोंवी नावाचे कीटकही तेच म्हणतात.

बहुत किड्यांचा जोजार । किती सांगावा विस्तार । समस्त म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४३॥

अशा असंख्य किड्यांची यादी किती सांगावी? हे सर्वच निश्चितपणे म्हणतात की हे घर आमचेच आहे.

पशु म्हणती आमुचें घर । दासी म्हणती आमुचें घर । घरीचीं म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४४॥

पाळीव पशू म्हणतात हे घर आमचेच आहे, दासी म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि घरातील इतर माणसेही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

पाहुणे म्हणती आमुचें घर । मित्र म्हणती आमुचें घर । ग्रामस्त म्हणती आमुचें घर । निश्चयेंसीं ॥ ४५॥

पाहुणे म्हणतात हे घर आमचेच आहे, मित्र म्हणतात हे घर आमचेच आहे, आणि गावकरीही निश्चितपणे तेच म्हणतात.

तश्कर म्हणती आमुचें घर । राजकी म्हणती आमुचें घर । आग्न म्हणती आमुचें घर । भस्म करूं ॥ ४६॥

चोर म्हणतात हे घर आमचेच आहे (लुटण्यासाठी), राजाचे लोक म्हणतात हे घर आमचेच आहे (करवसुलीसाठी), आणि आगही म्हणते हे घर आमचेच आहे, कारण मी याला जाळून भस्म करीन.

समस्त म्हणती घर माझें । हें मूर्खहि म्हणे माझें माझें । सेवट जड जालें वोझें । टाकिला देश ॥ ४७॥

अशा प्रकारे सर्वजण 'हे घर माझेच' असे म्हणतात, आणि तो मूर्खही 'माझे माझे' असेच म्हणत राहतो. शेवटी ते ओझे त्याला जड झाले आणि त्याला तो देशच सोडून जावे लागले.

अवघीं घरें भंगलीं । गांवांची पांढरी पडिली । मग तें गृहीं राहिलीं । आरण्यस्वापदें ॥ ४८॥

सर्व घरे मोडकळीस आली, गावाची पांढरी (उजाड जमीन) झाली. मग त्या घरांमध्ये रानटी हिंस्र पशूच राहू लागले.

किडा मुंगी वाळवी मूषक । त्यांचेंच घर हें निश्चयात्मक । हें प्राणी बापुडें मूर्ख । निघोन गेलें ॥ ४९॥

किडे, मुंग्या, वाळवी, उंदीर - यांचेच खरे तर हे घर आहे, हे निश्चित सत्य आहे. आणि तो बिचारा मूर्ख माणूस मात्र हे न कळताच निघून गेला.

ऐसी गृहांची स्थिती । मिथ्या आली आत्मप्रचीती । जन्म दों दिसांची वस्ती । कोठें तरी करावी ॥ ५०॥

अशी ही घरांची खरी स्थिती आहे, आणि हे मिथ्यत्व स्वतःच्या अनुभवातूनही उमगते. हा जन्म म्हणजे दोन दिवसांचीच वस्ती आहे, ती कुठेतरी करावीच लागते.

देह म्हणावें आपुलें । तरी हें बहुतांकारणें निर्मिलें । प्राणीयांच्या माथां घर केलें । वा मस्तकीं भक्षिती ॥ ५१॥

हा देह आपला आहे असे म्हणावे, तर हा देहही अनेक जीवांसाठीच निर्माण झाला आहे - काही जीव तर माणसाच्या डोक्यावरच घर करतात किंवा मस्तकावरच त्याला खातात.

रोमेमुळी किडे भक्षिती । खांडुक जाल्यां किडे पडती । पोटामध्ये जंत होती । प्रत्यक्ष प्राणियांच्या ॥ ५२॥

केसांच्या मुळाशी किडे (उवा) खातात, खरूज झाल्यास त्यातही किडे पडतात, आणि प्रत्यक्ष प्राण्यांच्या पोटातही जंत (कृमी) होतात.

कीड लागे दांतासी । कीड लागे डोळ्यांसी । कीड लागे कर्णासी । आणी गोमाशा भरती ॥ ५३॥

दातांना कीड लागते, डोळ्यांनाही कीड लागते, कानांनाही कीड लागते, आणि माश्याही जखमांवर भरून राहतात.

गोचिड अशुद्ध सेविती । चामवा मांसांत घुसती । पिसोळे चाऊन पळती । अकस्मात ॥ ५४॥

गोचिडी अशुद्ध रक्त शोषतात, चिलटे मांसात घुसतात, आणि पिसू चावून अचानक पळून जातात.

भोंगें गांधेंलें चाविती । गोंबी जळवा अशुद्ध घेती । विंचू सर्प दंश करिती । कानटें फुर्सीं ॥ ५५॥

भुंगे व गांधीलमाशा चावतात, गोंबी व जळवा अशुद्ध रक्त शोषतात, आणि विंचू, साप, कानटे, फुरसे हे दंश करतात.

जन्मून देह पाळिलें । तें अकस्मात व्याघ्रें नेलें । कां तें लांडगींच भक्षिलें । बळात्कारें ॥ ५६॥

जन्माला येऊन जे शरीर इतक्या काळजीने पाळले-पोसले, तेच शरीर अचानक वाघाने नेले, किंवा लांडग्यांनी बळजबरीने खाऊन टाकले.

मूषकें मार्जरें दंश करिती । स्वानें अश्वें लोले तोडिती । रीसें मर्कटें मारिती । कासावीस करूनी ॥ ५७॥

उंदीर व मांजरे चावतात, कुत्री व घोडे लचके तोडतात, आणि अस्वले व माकडे कासावीस करून मारतात.

उष्टरें डसोन इचलिती । हस्थी चिर्डून टाकिती । वृषभ टोचून मारिती । अकस्मात ॥ ५८॥

उंट चावून झटके देतात, हत्ती चिरडून टाकतात, आणि बैल शिंगाने टोचून अचानक मारतात.

तश्कर तडतडां तोडिती । भूतें झडपोन मारिती । असो या देहाची स्थिती । ऐसी असे ॥ ५९॥

चोर वेगाने तोडून (मारून) टाकतात, भूतबाधा झडप घालून मारते. असो, या देहाची स्थिती अशी विदारक आहे.

ऐसें शरीर बहुतांचें । मूर्ख म्हणे आमुचें । परंतु खाजें जिवांचें । तापत्रैं बोलिलें ॥ ६०॥

असे हे शरीर खरे तर पुष्कळ जीवांचेच आहे, तरीही मूर्ख माणूस त्याला 'माझे' म्हणतो. पण हे शरीर तर अनेक जीवांचे खाद्यच आहे, असे त्रिविध तापांच्या संदर्भातही सांगितले गेले आहे.

देह परमार्थीं लाविलें । तरीच याचें सार्थक जालें । नाहीं तरी हें वेर्थची गेलें । नाना आघातें मृत्यपंथें ॥ ६१॥

जर हा देह परमार्थासाठी वापरला, तरच त्याचे सार्थक होते; नाहीतर विविध आघातांनी मृत्यूच्या मार्गाने तो व्यर्थच निघून जातो.

असो जे प्रपंचिक मूर्ख । ते काये जाणती परमार्थसुख । त्या मूर्खांचें लक्षण कांहीं येक । पुढे बोलिलें असे ॥ ६२॥

असो, जे संसारात गुंतलेले मूर्ख आहेत, त्यांना परमार्थाचे सुख काय कळणार? अशा मूर्खांची काही लक्षणे पुढील भागात सांगितली आहेत.