आतां स्तऊं हा परमार्थ । जो साधकांचा निजस्वार्थ । नांतरी समर्थामध्ये समर्थ । योग हा ॥ १॥

आता मी या परमार्थाची स्तुती करतो, जो साधकांचा खरा स्वार्थ (खरे हित) आहे, आणि जो योग सर्व समर्थांमध्येही समर्थ आहे.

आहे तरी परम सुगम । परी जनासी जाला दुर्गम । कां जयाचें चुकलें वर्म । सत्समागमाकडे ॥ २॥

हा परमार्थ खरे तर अत्यंत सुगम (सोपा) आहे, पण लोकांना तो दुर्गम (कठीण) वाटतो, कारण त्यांचे सत्संगतीकडे जाण्याचे खरे रहस्यच चुकले आहे.

नाना साधनांचे उधार । हा रोकडा ब्रह्मसाक्षात्कार । वेदशास्त्रीं जें सार । तें अनुभवास ये ॥ ३॥

अनेक साधनांच्या उधारीपेक्षा (कर्जाऊ फळापेक्षा) हा ब्रह्मसाक्षात्कार रोखीने (प्रत्यक्ष) मिळणारा आहे. वेदशास्त्रांतील जे सार आहे, तेच प्रत्यक्ष अनुभवाला येते.

आहे तरी चहूंकडे । परी अणुमात्र दृष्टी न पडे । उदास परी येकीकडे । पाहातां दिसेना ॥ ४॥

हे तत्त्व खरे तर चोहीकडे आहे, पण त्याचा अणुमात्रही दृष्टीला पत्ता लागत नाही. ते उदासीन (साक्षीरूप) असूनही एकाग्रतेने पाहू गेल्यास दिसत नाही.

आकाशमार्गी गुप्त पंथ । जाणती योगिये समर्थ । इतरांस हा गुह्यार्थ । सहसा न कळे ॥ ५॥

आकाशमार्गातील (सूक्ष्म) गुप्त पंथ फक्त समर्थ योगीच जाणतात. इतरांना हा गूढार्थ सहजासहजी कळत नाही.

साराचेंहि निजसार । अखंड अक्षै अपार । नेऊं न सकती तश्कर । कांही केल्या ॥ ६॥

हे सर्व साराचेही खरे सार आहे, अखंड, अक्षय आणि अमर्याद आहे. चोर काहीही केले तरी ते चोरून नेऊ शकत नाहीत.

तयास नाहीं राजभये । अथवा नाहीं अग्निभये । अथवास्वापदभये । बोलोंच नये ॥ ७॥

त्याला राजाचे भय नाही, अग्नीचेही भय नाही, आणि हिंस्र पशूंचेही भय नाही, असे म्हणण्याचीही गरज नाही, इतके ते स्पष्ट आहे.

परब्रह्म तें हालवेना । अथवा ठावही चुकेना । काळांतरी चळेना । जेथीचा तेथें ॥ ८॥

ते परब्रह्म कधीही हलत नाही, त्याचे स्थानही कधी चुकत नाही, आणि कालांतरानेही ते ढळत नाही - जिथले तिथेच अढळ राहते.

ऐसें तें निज ठेवणें । कदापि पालटों नेणे । अथवा नव्हे आदिक उणें । बहुतां काळें ॥ ९॥

असे हे स्वतःचे खरे ठेवणे (मूळ तत्त्व) कधीही बदलत नाही, आणि बहुत काळ लोटले तरी त्यात काही अधिक-उणे होत नाही.

अथवा तें घसवटेना । अथवा अदृश्य होयेना । नांतरी पाहातां दिसेना । गुरु‍अंजनेविण ॥ १०॥

ते कधी झिजत नाही, कधी नाहीसेही होत नाही, आणि तरीही गुरूंच्या ज्ञानरूपी अंजनाशिवाय ते पाहूनही दिसत नाही.

मागां योगिये समर्थ । त्यांचाहि निजस्वार्थ । यासि बोलिजे परमार्थ । परमगुह्य म्हणौनि ॥ ११॥

पूर्वीच्या समर्थ योग्यांचाही हाच खरा स्वार्थ (उद्दिष्ट) होता. म्हणूनच याला परम गुह्य असा 'परमार्थ' म्हटले जाते.

जेंही शोधून पाहिला । त्यासी अर्थ सांपडला । येरां असोनी अलभ्य जाला । जन्मोजन्मीं ॥ १२॥

ज्यांनी याचा शोध घेतला, त्यांनाच याचा खरा अर्थ सापडला. इतरांना मात्र हे जवळ असूनही जन्मोजन्मी अप्राप्यच राहिले.

अपूर्वता या परमार्थाची । वार्ता नाहीं जन्ममृत्याची । आणी पदवी सायोज्यतेची । सन्निधचि लाभें ॥ १३॥

या परमार्थाचे अपूर्व वैशिष्ट्य असे आहे की, जन्म-मृत्यूची कोणतीही वार्ताच उरत नाही, आणि सायुज्यमुक्तीची पदवीही जवळच प्राप्त होते.

माया विवेकें मावळे । सारासारविचार कळे । परब्रह्म तेंहि निवळे । अंतर्यामीं ॥ १४॥

विवेकाने माया मावळून जाते, सार-असार यांचा विवेक कळू लागतो, आणि परब्रह्मही अंतःकरणात स्वच्छपणे प्रगट होते.

ब्रह्म भासले उदंड । ब्रह्मीं बुडालें ब्रह्मांड । पंचभूतांचें थोतांड । तुछ्य वाटे ॥ १५॥

ब्रह्म सर्वत्र प्रचंडपणे भासू लागते, संपूर्ण ब्रह्मांड जणू त्या ब्रह्मातच बुडून जाते, आणि पंचभूतांचा हा सर्व खटाटोप तुच्छ वाटू लागतो.

प्रपंच वाटे लटिका । माया वाटे लापणिका । शुद्ध आत्मा विवेका- । अंतरीं आला ॥ १६॥

संसार खोटा वाटू लागतो, माया लटिका (क्षुल्लक) भासते, आणि विवेकाच्या साहाय्याने शुद्ध आत्मा अंतःकरणात प्रगट होतो.

ब्रह्मस्थित बाणतां अंतरीं । संदेह गेला ब्रह्मांडाबाहेरीं । दृश्याची जुनी जर्जरी । कुहिट जाली ॥ १७॥

अंतःकरणात ब्रह्मस्थिती दृढ झाल्यावर, सर्व संशय ब्रह्मांडाबाहेर फेकला जातो, आणि दृश्य जगताचा जुना भ्रम पार जीर्ण होऊन नाहीसा होतो.

ऐसा हा परमार्थ । जो करी त्याचा निजस्वार्थ । आतां या समर्थास समर्थ । किती म्हणौनि म्हणावें ॥ १८॥

असा हा परमार्थ आहे, जो आचरणात आणतो त्याचे खरे हित साधले जाते. आता या समर्थ तत्त्वाला किती समर्थ म्हणून वर्णावे?

या परमार्थाकरितां । ब्रह्मादिकांसि विश्रामता । योगी पावती तन्मयता । परब्रह्मीं ॥ १९॥

याच परमार्थामुळे ब्रह्मादिक देवांनाही विश्रांती (शांती) मिळते, आणि योगी लोक परब्रह्मात तन्मय होऊन जातात.

परमार्थ सकळांस विसांवा । सिद्ध साधु माहानुभावां । सेखीं सात्विक जड जीवां । सत्संगेंकरूनी ॥ २०॥

हा परमार्थ सर्वांनाच विश्रांतीचे स्थान आहे - सिद्ध, साधू, महानुभावांना, आणि अखेरीस सत्संगामुळे सामान्य सात्त्विक व जड जीवांनाही.

परमार्थ जन्माचें सार्थक । परमार्थ संसारीं तारक । परमार्थ दाखवी परलोक । धार्मिकासी ॥ २१॥

परमार्थ हाच जन्माचे सार्थक आहे, परमार्थ संसारातून तारून नेणारा आहे, आणि परमार्थच धार्मिक माणसाला परलोकाचा मार्ग दाखवतो.

परमार्थ तापसांसी थार । परमार्थ साधकांसी आधार । परमार्थ दाखवी पार । भवसागराचा ॥ २२॥

परमार्थ हाच तपस्व्यांना आश्रयस्थान आहे, परमार्थ हाच साधकांना आधार आहे, आणि परमार्थच भवसागराचा पैलतीर दाखवतो.

परमार्थी तो राज्यधारी । परमार्थ नाहीं तो भिकारी । या परमार्थाची सरी । कोणास द्यावी ॥ २३॥

ज्याच्याजवळ परमार्थ आहे, तोच खरा राजा आहे; ज्याच्याजवळ परमार्थ नाही, तो भिकारीच होय. या परमार्थाची बरोबरी कोणाला द्यावी?

अनंत जन्मींचें पुण्य जोडे । तरीच परमार्थ घडे । मुख्य परमात्मा आतुडे । अनुभवासी ॥ २४॥

अनंत जन्मांचे पुण्य साठले असेल तरच परमार्थ घडतो, आणि तेव्हाच मुख्य परमात्मा प्रत्यक्ष अनुभवाला सापडतो.

जेणें परमार्थ वोळखिला । तेणें जन्म सार्थक केला । येर तो पापी जन्मला । कुलक्षयाकारणें ॥ २५॥

ज्याने परमार्थ ओळखला, त्यानेच आपला जन्म सार्थक केला. बाकीचा जो पापी आहे, तो केवळ आपल्या कुळाचा नाश करण्यासाठीच जन्माला आला आहे असे समजावे.

असो भगवत्प्राप्तीविण । करी संसाराचा सीण । त्य मूर्खाचें मुखावलोकन । करूंच नये ॥ २६॥

जो भगवंताच्या प्राप्तीशिवाय केवळ संसाराचेच कष्ट उपसतो, अशा मूर्खाचे तोंडही पाहू नये.

भल्यानें परमार्थीं भरावें । शरीर सार्थक करावें । पूर्वजांस उद्धरावें । हरिभक्ती करूनी ॥ २७॥

भल्या माणसाने परमार्थात मन रमवावे, आपले शरीर सार्थकी लावावे, आणि हरिभक्ती करून आपल्या पूर्वजांनाही उद्धरावे.