आतां वंदीन सज्जन । जे परमार्थाचें अधिष्ठान । जयांचेनि गुह्यज्ञान । प्रगटे जनीं ॥ १॥

आता मी सज्जनांना (संतांना) वंदन करतो, जे परमार्थाचे आधारस्थान आहेत, आणि ज्यांच्यामुळे गूढ ज्ञान लोकांमध्ये प्रगट होते.

जे वस्तु परम दुल्लभ । जयेचा अलभ्य लाभ । तेंचि होये सुल्लभ । संतसंगेकरूनी ॥ २॥

जी वस्तू (आत्मतत्त्व) अत्यंत दुर्मिळ आहे, जिचा लाभ मिळणे जवळजवळ अशक्य आहे, तीच वस्तू संतांच्या संगतीने सहज सुलभ होते.

वस्तु प्रगटचि असे । पाहातां कोणासीच न दिसे । नाना साधनीं सायासें । न पडे ठाईं ॥ ३॥

ती वस्तू (आत्मतत्त्व) प्रत्यक्ष प्रगटच आहे, तरी पाहू गेल्यास कोणालाच दिसत नाही. अनेक साधने करूनही, कष्ट करूनही ती सापडत नाही.

जेथें परिक्षवंत ठकले । नांतरी डोळसचि अंध जाले । पाहात असताअंचि चुकले । निजवस्तूसी ॥ ४॥

जेथे परीक्षवंत (कसोटी पाहणारे ज्ञानी) फसले, आणि डोळस असूनही आंधळे झाले, तेथे पाहत असतानाच त्यांना खरी वस्तू (आत्मतत्त्व) चुकली.

हें दीपाचेनि दिसेना । नाना प्रकाशें गवसेना । नेत्रांजनेंहि वसेना । दृष्टीपुढें ॥ ५॥

हे तत्त्व दिव्याच्या प्रकाशाने दिसत नाही, कोणत्याही प्रकाराने सापडत नाही, आणि डोळ्यांत काजळ घालूनही ते दृष्टीसमोर येत नाही.

सोळां कळी पूर्ण शशी । दाखवू शकेना वस्तूसी । तीव्र आदित्य कळारासी । तोहि दाखवीना ॥ ६॥

पूर्ण सोळा कलांचा चंद्रही ती वस्तू दाखवू शकत नाही, आणि तीव्र तेजाने भरलेला सूर्यही ती दाखवू शकत नाही.

जया सुर्याचेनि प्रकाशें । ऊर्णतंतु तोहि दिसे । नाना सूक्ष्म पदार्थ भासे । अणुरेणादिक ॥ ७॥

ज्या सूर्याच्या प्रकाशाने कोळ्याच्या जाळ्याचा बारीक धागाही दिसतो, आणि अणुरेणूइतक्या सूक्ष्म वस्तूही भासतात.

चिरलें वाळाग्र तेंहि प्रकासी । परी तो दाखवीना वस्तूसी । तें जयाचेनि साधकांसी । प्राप्त होये ॥ ८॥

अगदी केसाचे चिरलेले टोकसुद्धा जो सूर्यप्रकाश दाखवतो, तोही मात्र ती (आत्म) वस्तू दाखवू शकत नाही. पण संतांच्या संगतीनेच साधकांना ती वस्तू प्राप्त होते.

जेथें आक्षेप आटले । जेथें प्रेत्न प्रस्तावले । जेथें तर्क मंदावले । तर्कितां निजवस्तूसी ॥ ९॥

जेथे सर्व आक्षेप निष्फळ ठरतात, जेथे प्रयत्नांचाही काही उपयोग होत नाही, आणि जेथे त्या आत्मवस्तूचा तर्काने शोध घेऊ गेल्यास तर्कही मंदावतो (थकतो).

वळे विवेकाची वेगडी । पडे शब्दाची बोबडी । जेथें मनाची तांतडी । कामा नये ॥ १०॥

तेथे विवेकाचीही मर्यादा येते, शब्दांचीही बोबडी वळते (शब्द अपुरे पडतात), आणि तेथे मनाची घाई-गडबडही उपयोगी पडत नाही.

जो बोलकेपणें विशेष । सहस्र मुखांचा जो शेष । तोहि सिणला निःशेष । वस्तु न संगवे ॥ ११॥

बोलण्याच्या कौशल्यात विशेष असलेला, हजार मुखे असलेला शेषनागसुद्धा त्या वस्तूचे वर्णन करताना पूर्णपणे थकून गेला, तरी ती वस्तू त्यालाही वर्णन करता आली नाही.

वेदे प्रकाशिलें सर्वही । वेदविरहित कांहीं नाहीं । तो वेद कोणासही । दाखवूं सकेना ॥ १२॥

वेदाने सर्वच काही प्रकाशित केले आहे, वेदाशिवाय काहीच नाही; पण तो वेदही ती वस्तू कोणालाही दाखवू शकत नाही.

तेचि वस्तु संतसंगें । स्वानुभवें कळों लागे । त्याचा महिमा वचनीं सांगे । ऐसा कवणु ॥ १३॥

तीच वस्तू संतांच्या संगतीने स्वानुभवाने कळू लागते. पण तिचा महिमा शब्दांत सांगू शकेल असा कोण आहे?

विचित्र कळा ये मायेची । परी वोळखी न संगवे वस्तूची । मायातीता अनंताची । संत सोये सांगती ॥ १४॥

मायेची कला विचित्र आहे, पण तिच्यामुळे त्या वस्तूची खरी ओळख होत नाही. मायेच्या पलीकडे असलेल्या त्या अनंत तत्त्वाचा मार्ग फक्त संतच सांगू शकतात.

वस्तूसी वर्णिलें नवचे । तेंचि स्वरूप संतांचें । या कारणे वचनाचें । कार्य नाही ॥ १५॥

जी वस्तू शब्दांत वर्णन करता येत नाही, तेच खरे स्वरूप संतांचे आहे. म्हणून तेथे शब्दांचे काहीच कार्य उरत नाही.

संत आनंदाचें स्थळ । संत सुखचि केवळ । नाना संतोषाचें मूळ । ते हे संत ॥ १६॥

संत हे आनंदाचे स्थान आहेत, संत म्हणजे केवळ सुखच आहेत, आणि विविध प्रकारच्या संतोषाचे मूळही हे संतच आहेत.

संत विश्रांतीची विश्रांती । संत तृप्तीची निजतृप्ती । नांतरी भक्तीची फळश्रुती । ते हे संत ॥ १७॥

संत हे विश्रांतीचीही विश्रांती आहेत, संत हे तृप्तीचीही खरी तृप्ती आहेत, आणि हेच संत भक्तीचे खरे फळ आहेत.

संत धर्माचें धर्मक्षेत्र । संत स्वरूपाचें सत्पात्र । नांतरी पुण्याची पवित्र । पुण्यभूमी ॥ १८॥

संत हे धर्माचे खरे क्षेत्र आहेत, संत हे आत्मस्वरूपाचे योग्य पात्र आहेत, आणि तेच पुण्याची पवित्र भूमी आहेत.

संत समाधीचें मंदिर । संत विवेकाचें भांडार । नांतरी बोलिजे माहेर । सायोज्यमुक्तीचें ॥ १९॥

संत हे समाधीचे मंदिर आहेत, संत हे विवेकाचे भांडार आहेत, आणि तेच सायुज्यमुक्तीचे माहेर (उगमस्थान) म्हणून ओळखले जातात.

संत सत्याचा निश्चयो । संत सार्थकाचा जयो । संतप्राप्तीचा समयो । सिद्धरूप ॥ २०॥

संत हेच सत्याचा निश्चय आहेत, संत हेच जीवन सार्थक होण्याचा विजय आहेत, आणि संतांची प्राप्ती होण्याचा क्षण म्हणजेच सिद्धावस्था होय.

मोक्षश्रिया आळंकृत । ऐसे हे संत श्रीमंत । जीव दरिद्री असंख्यात । नृपती केले ॥ २१॥

मोक्षरूपी लक्ष्मीने अलंकृत असलेले हे संत खरोखर श्रीमंत आहेत. त्यांनी असंख्य दरिद्री जीवांना राजा बनवले आहे.

जे समर्थपणें उदार । जे कां अत्यंत दानशूर । तयांचेनि हा ज्ञानविचार । दिधला न वचे ॥ २२॥

जे लोक सामर्थ्याने उदार आहेत आणि अत्यंत दानशूर आहेत, त्यांनाही हा ज्ञानविचार (आत्मज्ञान) दान करता येत नाही.

माहांराजे चक्रवर्ती । जाले आहेत पुढें होती । परंतु कोणी सायोज्यमुक्ती । देणार नाहीं ॥ २३॥

मोठमोठे चक्रवर्ती राजे होऊन गेले, आहेत आणि पुढेही होतील; पण त्यांच्यापैकी कोणीही सायुज्यमुक्ती देऊ शकणार नाही.

जें त्रैलोकीं नाहीं दान । तें करिती संतसज्जन । तयां संतांचें महिमान । काय म्हणौनी वर्णावें ॥ २४॥

जे दान त्रैलोक्यात कोणीही करू शकत नाही, तेच दान संतसज्जन करतात. अशा संतांचा महिमा काय म्हणून वर्णन करावा?

जें त्रैलोक्याहून वेगळें । जें वेदश्रुतीसी नाकळे । तेंचि जयांचेनि वोळे । परब्रह्म अंतरीं ॥ २५॥

जे त्रैलोक्याहून वेगळे आहे, जे वेद-श्रुतींनाही कळत नाही, तेच परब्रह्म संतांच्या कृपेने साधकाच्या अंतःकरणात प्रगट होते.

ऐसी संतांची महिमा । बोलिजे तितुकी उणी उपमा । जयांचेनि मुख्य परमात्मा । प्रगट होये ॥ २६॥

अशी ही संतांची महिमा आहे की, त्याबद्दल कितीही सांगितले तरी प्रत्येक उपमा अपुरीच पडते, कारण त्यांच्यामुळेच साक्षात परमात्मा प्रगट होतो.