श्रोते पुसती कोण ग्रंथ । काय बोलिलें जी येथ । श्रवण केलियानें प्राप्त । काय आहे ॥ १॥

हा ग्रंथाच्या सुरुवातीचा भाग असून, याला 'स्तवन' नावाचा पहिला दशक असे म्हटले आहे. श्रोते समर्थांना विचारतात की, हा कोणता ग्रंथ आहे, यात काय सांगितले आहे, आणि हा ऐकल्याने काय प्राप्त होते.

ग्रंथा नाम दासबोध । गुरुशिष्यांचा संवाद । येथ बोलिला विशद । भक्तिमार्ग ॥ २॥

या ग्रंथाचे नाव 'दासबोध' असे आहे. हा गुरु आणि शिष्य यांच्यातील संवादरूपाने लिहिलेला आहे, आणि यात भक्तिमार्ग विस्ताराने सांगितला आहे.

नवविधा भक्ति आणि ज्ञान । बोलिलें वैराग्याचें लक्षण । बहुधा अध्यात्म निरोपण । निरोपिलें ॥ ३॥

यात नवविधा भक्ती (नऊ प्रकारची भक्ती), ज्ञान, वैराग्याची लक्षणे आणि विविध प्रकारे अध्यात्माचे विवेचन सांगितले आहे.

भक्तिचेन योगें देव । निश्चयें पावती मानव । ऐसा आहे अभिप्राव । ईये ग्रंथीं ॥ ४॥

भक्तीच्या मार्गाने मनुष्याला निश्चितपणे परमेश्वराची प्राप्ती होते, हाच या ग्रंथाचा मुख्य अभिप्राय आहे.

मुख्य भक्तीचा निश्चयो । शुद्धज्ञानाचा निश्चयो । आत्मस्थितीचा निश्चयो । बोलिला असे ॥ ५॥

यात खऱ्या भक्तीचा निश्चित अर्थ, शुद्ध ज्ञानाचा निश्चित अर्थ आणि आत्मस्थितीचा (स्वस्वरूपाचा) निश्चित अर्थ सांगितला आहे.

शुद्ध उपदेशाचा निश्चयो । सायोज्यमुक्तीचा निश्चयो । मोक्षप्राप्तीचा निश्चयो । बोलिला असे ॥ ६॥

शुद्ध उपदेश कसा असतो, सायुज्यमुक्ती म्हणजे काय, आणि मोक्षप्राप्ती कशी होते, याचाही निश्चित उलगडा यात केला आहे.

शुद्धस्वरूपाचा निश्चयो । विदेहस्थितीचा निश्चयो । अलिप्तपणाचा निश्चयो । बोलिला असे ॥ ७॥

शुद्ध स्वरूपाचे स्वरूप, देहाच्या पलीकडील (विदेह) स्थितीचे स्वरूप, आणि जगात राहूनही अलिप्त कसे राहावे, हे यात निश्चितपणे सांगितले आहे.

मुख्य देवाचा निश्चयो । मुख्य भक्ताचा निश्चयो । जीवशिवाचा निश्चयो । बोलिला असे ॥ ८॥

खरा देव कोण, खरा भक्त कोण, आणि जीव व शिव (व्यष्टी आत्मा व परमात्मा) यांचे खरे स्वरूप काय, हेही यात निश्चितपणे सांगितले आहे.

मुख्य ब्रह्माचा निश्चयो । नाना मतांचा निश्चयो । आपण कोण हा निश्चयो । बोलिला असे ॥ ९॥

मुख्य ब्रह्मतत्त्व काय आहे, निरनिराळ्या मतांचे स्वरूप काय आहे, आणि 'मी कोण आहे' याचा निश्चित उलगडा यात केला आहे.

मुख्य उपासनालक्षण । नाना कवित्वलक्षण । नाना चातुर्यलक्षण । बोलिलें असे ॥ १०॥

मुख्य उपासनेची लक्षणे, विविध प्रकारच्या काव्यरचनेची लक्षणे, आणि नाना प्रकारच्या चातुर्याची लक्षणे यातही सांगितली आहेत.

मायोद्भतवाचें लक्षण । पंचभूतांचे लक्षण । कर्ता कोण हें लक्षण । बोलिलें असे ॥ ११॥

मायेपासून उत्पन्न झालेल्या गोष्टींची लक्षणे, पंचमहाभूतांची लक्षणे आणि या सृष्टीचा खरा कर्ता कोण आहे, हेही यात सांगितले आहे.

नाना किंत निवारिले ॥ नाना संशयो छेदिले । नाना आशंका फेडिले । नाना प्रश्न ॥ १२॥

अनेक शंका दूर केल्या आहेत, अनेक संशय छेदले आहेत, आणि अनेक प्रश्नांतील शंकांचे निरसन केले आहे.

ऐसें बहुधा निरोपिलें । ग्रंथगर्भी जें बोलिलें । तें अवघेंचि अनुवादलें । न वचे किं कदा ॥ १३॥

अशा प्रकारे या ग्रंथात पुष्कळ काही सांगितले आहे. परंतु ग्रंथाच्या गर्भात जे सांगितले आहे ते सर्वच्या सर्व शब्दांत पुन्हा सांगणे शक्य नाही.

तथापि अवघा दासबोध । दशक फोडून केला विशद । जे जे दशकींचा अनुवाद । ते ते दशकीं बोलिला ॥ १४॥

तरीही संपूर्ण दासबोध हा वेगवेगळ्या दशकांमध्ये विभागून स्पष्ट केला आहे. प्रत्येक दशकात जे जे सांगायचे आहे, ते ते त्या त्या दशकातच सांगितले आहे.

नाना ग्रंथांच्या समती । उपनिषदें वेदांत श्रुती । आणि मुख्य आत्मप्रचीती । शास्त्रेंसहित ॥ १५॥

यात अनेक ग्रंथांचा आधार घेतला आहे - उपनिषदे, वेदांत, श्रुती - आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःच्या आत्मानुभवाचा आधार शास्त्रांसहित दिला आहे.

नाना समती‍अन्वये । म्हणौनी मिथ्या म्हणतां न ये । तथापि हें अनुभवासि ये । प्रत्यक्ष आतां ॥ १६॥

अनेक शास्त्रांच्या अनुमतीने हे सांगितले असल्यामुळे याला खोटे म्हणता येणार नाही. शिवाय हे स्वतःच्या अनुभवालाही प्रत्यक्ष येते.

मत्सरें यासी मिथ्या म्हणती । तरी अवघेचि ग्रंथ उछेदती । नाना ग्रंथांच्या समती । भगवद्वा क्यें ॥ १७॥

जर कोणी मत्सरापोटी हे खोटे आहे असे म्हणेल, तर त्याला सर्वच शास्त्रग्रंथ खोटे ठरवावे लागतील, कारण हे विवेचन भगवंताच्या वचनांच्या व अनेक ग्रंथांच्या आधारानेच केले आहे.

शिवगीता रामगीता । गुरुगीता गर्भगीता । उत्तरगीता अवधूतगीता । वेद आणी वेदांत ॥ १८॥

गुरूंनी शिवगीता, रामगीता, गुरुगीता, गर्भगीता, उत्तरगीता, अवधूतगीता, तसेच वेद आणि वेदांत यांसारख्या ग्रंथांचा उल्लेख केला आहे, जे या विवेचनाला आधार देतात.

भगवद्गीतता ब्रह्मगीता । हंसगीता पाण्डवगीता । गणेशगीता येमगीता । उपनिषदें भागवत ॥ १९॥

तसेच भगवद्गीता, ब्रह्मगीता, हंसगीता, पांडवगीता, गणेशगीता, यमगीता, उपनिषदे आणि भागवत यांचाही उल्लेख केला आहे.

इत्यादिक नाना ग्रंथ । समतीस बोलिले येथ । भगवद्वाकक्ये येथार्थ । निश्चयेंसीं ॥ २०॥

अशा प्रकारे अनेक ग्रंथांचा आधार म्हणून उल्लेख केला आहे, कारण हे सर्व ग्रंथ भगवंताच्याच यथार्थ वचनांवर आधारित आहेत, यात शंका नाही.

भगवद्वाचनीं अविश्वासे । ऐसा कोण पतित असे । भगवद्वाकक्याविरहित नसे । बोलणे येथीचें ॥ २१॥

भगवंताच्या वचनावर अविश्वास ठेवणारा असा कोणी पतित माणूस असू शकतो का? या ग्रंथातील एकही विधान भगवंताच्या वचनाशिवाय (आधाराशिवाय) सांगितलेले नाही.

पूर्णग्रंथ पाहिल्याविण । उगाच ठेवी जो दूषण । तो दुरात्मा दुराभिमान । मत्सरें करी ॥ २२॥

जो कोणी संपूर्ण ग्रंथ न वाचताच उगाचच त्यावर दोष ठेवतो, तो दुष्ट मनाचा, अहंकारी मनुष्य केवळ मत्सरापोटी असे करत असतो.

अभिमानें उठे मत्सर । मत्सरें ये तिरस्कार । पुढें क्रोधाचा विकार । प्रबळे बळें ॥ २३॥

अहंकारातून मत्सर उत्पन्न होतो, मत्सरातून तिरस्कार निर्माण होतो, आणि त्यानंतर क्रोधाचा विकार बळावत जातो.

ऐसा अंतरी नासला । कामक्रोधें खवळला । अहंभावे पालटला । प्रत्यक्ष दिसे ॥ २४॥

अशा प्रकारे ज्याचे अंतःकरण बिघडलेले असते, तो काम-क्रोधाने खवळलेला आणि अहंभावाने बदललेला मनुष्य लगेच ओळखू येतो.

कामक्रोधें लिथाडिला । तो कैसा म्हणावा भला । अमृत सेवितांच पावला । मृत्य राहो ॥ २५॥

काम-क्रोधाने ग्रासलेल्या माणसाला चांगला कसे म्हणावे? असा मत्सरी मनुष्य या अमृतासारख्या ग्रंथाचे श्रवण करूनही मृत्यूच्या (अज्ञानाच्या) फेऱ्यातच राहतो, त्याला त्याचा काही फायदा होत नाही.

आतां असो हें बोलणें । अधिकारासारिखें घेणें । परंतु अभिमान त्यागणें । हें उत्तमोत्तम ॥ २६॥

आतां हे बोलणे इथेच थांबवूया. प्रत्येकाने आपापल्या पात्रतेप्रमाणे यातून ग्रहण करावे. परंतु सर्वात उत्तम गोष्ट म्हणजे अभिमान (अहंकार) सोडून देणे, हीच होय.

मागां श्रोतीं आक्षेपिलें । जी ये ग्रंथीं काय बोलिलें । तें सकळहि निरोपिलें । संकळीत मार्गे ॥ २७॥

आधी श्रोत्यांनी प्रश्न विचारला होता की या ग्रंथात काय सांगितले आहे. त्याचे उत्तर आता संक्षिप्त पद्धतीने सर्वच सांगितले आहे.

आतां श्रवण केलियाचें फळ । क्रिया पालटे तत्काळ । तुटे संशयाचें मूळ । येकसरां ॥ २८॥

आता हा ग्रंथ ऐकल्याचे फळ काय, तेही सांगतो: हे ऐकल्याने आचरण त्वरित बदलते, आणि संशयाचे मूळच एकाच वेळी नाहीसे होते.

मार्ग सांपडे सुगम । न लगे साधन दुर्गम । सायोज्यमुक्तीचें वर्म । ठांइं पडे ॥ २९॥

यामुळे साधकाला सोपा मार्ग सापडतो, कठीण साधनांची गरज उरत नाही, आणि सायुज्यमुक्तीचे रहस्य त्याच्या हाती येते.

नासे अज्ञान दुःख भ्रांती । शीघ्रचि येथें ज्ञानप्राप्ती । ऐसी आहे फळश्रुती । ईये ग्रंथीं ॥ ३०॥

अज्ञान, दुःख आणि भ्रम नाहीसे होतात, आणि लवकरच येथे ज्ञानप्राप्ती होते. या ग्रंथाचे हे फलित (फळश्रुती) आहे.

योगियांचे परम भाग्य । आंगीं बाणे तें वैराग्य । चातुर्य कळे यथायोग्य । विवेकेंसहित ॥ ३१॥

योग्यांचे परम भाग्य असलेले वैराग्य साधकाच्या अंगी बाणते, आणि विवेकासह योग्य ते चातुर्यही त्याला समजू लागते.

भ्रांत अवगुणी अवलक्षण । तेंचि होती सुलक्षण । धूर्त तार्किक विचक्षण । समयो जाणती ॥ ३२॥

जे भ्रमिष्ट, दुर्गुणी व वाईट लक्षणांचे असतात, तेच सुलक्षणी बनतात. ते धूर्त, तर्कशुद्ध व चतुर बनून योग्य वेळ ओळखण्यास शिकतात.

आळसी तेचि साक्षपी होती । पापी तेचि प्रस्तावती । निंदक तेचि वंदूं लागती । भक्तिमार्गासी ॥ ३३॥

आळशी लोक कष्टाळू बनतात, पापी लोक चांगल्या गोष्टींची चर्चा करू लागतात, आणि निंदा करणारे लोकसुद्धा भक्तिमार्गाला वंदन करू लागतात.

बद्धची होती मुमुक्ष । मूर्ख होती अतिदक्ष । अभक्तची पावती मोक्ष । भक्तिमार्गें ॥ ३४॥

बद्ध (संसारात अडकलेले) लोक मुमुक्षू (मोक्षाची इच्छा करणारे) बनतात, मूर्ख लोक अत्यंत दक्ष (शहाणे) बनतात, आणि भक्ती नसलेलेही भक्तिमार्गाने मोक्ष प्राप्त करतात.

नाना दोष ते नासती । पतित तेचि पावन होती । प्राणी पावे उत्तम गती । श्रवणमात्रें ॥ ३५॥

अनेक दोष नाहीसे होतात, पतित लोकही पावन होतात, आणि केवळ हा ग्रंथ श्रवण केल्यानेच माणसाला उत्तम गती प्राप्त होते.

नाना धोकें देहबुद्धीचे । नाना किंत संदेहाचे । नाना उद्वेग संसाराचे । नासती श्रवणें ॥ ३६॥

देहबुद्धीचे अनेक धोके, संशयाच्या अनेक शंका, आणि संसारातील अनेक उद्वेग, हे सर्व केवळ श्रवणानेच नाहीसे होतात.

ऐसी याची फळश्रुती । श्रवणें चुके अधोगती । मनास होय विश्रांती । समाधान ॥ ३७॥

अशा प्रकारे या ग्रंथाचे फलित असे आहे की, श्रवणाने अधोगती टळते, आणि मनाला विश्रांती व समाधान लाभते.

जयाचा भावार्थ जैसा । तयास लाभ तैसा । मत्सर धरी जो पुंसा । तयास तेंचि प्राप्त ॥ ३८॥

ज्याची जशी श्रद्धा (भावार्थ) असेल, त्याला त्याप्रमाणेच लाभ होतो. आणि जो मनुष्य मत्सर बाळगतो, त्याला मत्सराचेच फळ मिळते.