आतां वंदूं कवेश्वर । शब्दसृष्टीचे ईश्वर । नांतरी हे परमेश्वर । वेदावतारी ॥ १॥

आता मी कवीश्वरांना (श्रेष्ठ कवींना) वंदन करतो, जे शब्दसृष्टीचे ईश्वरच आहेत, किंवा जणू परमेश्वराचेच वेदरूपी अवतार आहेत.

कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचें जीवन । नाना शब्दांचें भुवन । येथार्थ होये ॥ २॥

किंवा हे सरस्वतीचेच खरे निवासस्थान आहेत, किंवा हे विविध कलांचे जीवनतत्त्व आहेत, आणि नाना शब्दांचे खरे भुवन (घर) तेच आहेत.

कीं हे पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदीश्वराचें महत्व । नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥ ३॥

किंवा हे मानवी पुरुषार्थाचे वैभव आहेत, किंवा हे जगदीश्वराचेच माहात्म्य आहेत. सत्कीर्तीसाठी विविध युक्त्यांनी कवी निर्माण होतात.

कीं हे शब्दरत्नाचे सागर । कीं हे मुक्तांचे मुक्त सरोवर । नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाले ॥ ४॥

किंवा हे शब्दरत्नांचे सागर आहेत, किंवा मुक्तमोत्यांचे सरोवर आहेत, आणि विविध प्रकारच्या बुद्धीच्या खाणीच जणू निर्माण झाल्या आहेत.

अध्यात्मग्रंथांची खाणी । कीं हे बोलिके चिंतामणी । नाना कामधेनूचीं दुभणीं । वोळलीं श्रोतयांसी ॥ ५॥

हे अध्यात्मग्रंथांच्या खाणी आहेत, किंवा जणू बोलणारे चिंतामणीच आहेत, आणि जणू कामधेनूचे दूधच श्रोत्यांसाठी वाहू लागले आहे.

कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडीभरु । नाना सायोज्यतेचे विस्तारु । विस्तारले ॥ ६॥

किंवा हे कल्पनाशक्तीचे कल्पवृक्ष आहेत, किंवा मोक्षाचे मुख्य आधारस्तंभ आहेत, आणि सायुज्यमुक्तीचा विस्तार त्यांच्यामुळेच विस्तारला आहे.

कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु । नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । रूपासि आला ॥ ७॥

किंवा हा परलोकाचा खरा स्वार्थ (लाभ) आहे, किंवा हा योग्यांचा गुप्त मार्ग आहे, आणि ज्ञान्यांचा परमार्थच जणू मूर्तिमंत रूपाला आला आहे.

कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण । मायाविलक्षणाचे लक्षण । ते हे कवी ॥ ८॥

किंवा हे निरंजन (मायारहित) तत्त्वाची खूण आहेत, किंवा निर्गुण ब्रह्माची ओळख आहेत. मायेच्या विलक्षणतेचे लक्षण म्हणजेच हे कवी होत.

कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्वराचा अलभ्य लाभ । नातरी होये सुल्लभ । निजबोध कविरूपें ॥ ९॥

किंवा हा श्रुतींचा गर्भितार्थच आहे, किंवा परमेश्वराचा दुर्मिळ लाभच आहे, जो कवीच्या रूपाने सहज सुलभ होऊन प्राप्त होतो.

कवि मुमुक्षाचें अंजन । कवि साधकांचें साधन । कवि सिद्धांचें समाधान । निश्चयात्मक ॥ १०॥

कवी हे मुमुक्षूंसाठी (मोक्षेच्छूंसाठी) डोळ्यांतील अंजनासारखे आहेत, कवी हेच साधकांचे साधन आहेत, आणि कवी हेच सिद्धांचे निश्चयात्मक समाधान आहेत.

कवि स्वधर्माचा आश्रयो । कवि मनाचा मनोजयो । कवि धार्मिकाचा विनयो । विनयकर्ते ॥ ११॥

कवी हा स्वधर्माचा आश्रय आहे, कवी हाच मनावर विजय मिळवून देणारा आहे, आणि कवी हाच धार्मिक माणसाची विनम्रता घडवणारा आहे.

कवि वैराग्याचें संरक्षण । कवि भक्तांचें भूषण । नाना स्वधर्मरक्षण । ते हे कवी ॥ १२॥

कवी हा वैराग्याचे रक्षण करणारा आहे, कवी हे भक्तांचे भूषण आहेत, आणि विविध प्रकारे स्वधर्माचे रक्षण करणारेही हेच कवी आहेत.

कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिती । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ति । कवि उपासकांची वाड कीर्ती । विस्तारली ॥ १३॥

कवी हीच प्रेमळ भक्तांची प्रेमळ अवस्था आहे, कवी हीच ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ती आहे, आणि उपासकांची विशाल कीर्तीही कवींच्याच द्वारे विस्तारली आहे.

नाना साधनांचे मूळ । कवि नाना प्रेत्नांचें फळ । नाना कार्यसिद्धि केवळ । कविचेनि प्रसादें ॥ १४॥

कवी हे विविध साधनांचे मूळ आहेत, कवी हे विविध प्रयत्नांचे फळ आहेत, आणि विविध कार्यांची सिद्धीही केवळ कवीच्याच कृपाप्रसादाने प्राप्त होते.

आधीं कवीचा वाग्विळास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस । कविचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होये ॥ १५॥

आधी कवीचा वाणीविलास (काव्यरचना) असतो, तेव्हाच श्रवणात रसाचा पूर आणि आनंद दाटतो. कवीच्याच बुद्धीच्या प्रकाशामुळे काव्यरचनाही घडते.

कवि वित्पन्नाची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता । कवि विचक्षणाची कुशळता । नाना प्रकारें ॥ १६॥

कवी हीच पंडितांची योग्यता आहे, कवी हीच सामर्थ्यवानांची सत्ता आहे, आणि कवी हीच चतुर लोकांची विविध प्रकारची कुशलताही आहे.

कवि कवित्वाचा प्रबंध । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद । कवि गद्यपद्यें भेदाभेद । पदत्रासकर्ते ॥ १७॥

कवी हाच काव्याची रचना करतो, कवी हाच विविध शैली, मुद्रा आणि छंद घडवतो, आणि गद्य-पद्यातील भेद व शब्दरचनेतील बारकावेही कवीच निर्माण करतो.

कवि सृष्टीचा आळंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंघार । सकळ सिद्धींचा निर्धार । ते हे कवी ॥ १८॥

कवी हाच सृष्टीचा अलंकार आहे, कवी हाच लक्ष्मीचा शृंगार आहे, आणि सर्व सिद्धींचा निश्चित आधारही हेच कवी आहेत.

कवि सभेचें मंडण । कवि भाग्याचें भूषण । नान सुखाचें संरक्षण । ते हे कवी ॥ १९॥

कवी हाच सभेची शोभा वाढवतो, कवी हाच भाग्याचे भूषण आहे, आणि विविध प्रकारच्या सुखाचे रक्षणकर्तेही हेच कवी आहेत.

कवि देवांचे रूपकर्ते । कवि ऋषीचें महत्ववर्णिते । नाना शास्त्रांचें सामर्थ्य ते । कवि वाखाणिती ॥ २०॥

कवीच देवांच्या रूपांची रचना करतात, कवीच ऋषींचा महिमा वर्णन करतात, आणि विविध शास्त्रांचे सामर्थ्यही कवीच वाखाणून सांगतात.

नस्ता कवीचा व्यापार । तरी कैंचा अस्ता जगोद्धार । म्हणौनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥ २१॥

जर कवीचा हा व्यापार (काव्यरचनेचे कार्य) नसता, तर जगाचा उद्धार कोठून झाला असता? म्हणून हे कवीच संपूर्ण सृष्टीचे आधार आहेत.

नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवेश्वरेंविण तों नाहीं । कवीपासून सर्वही । सर्वज्ञता ॥ २२॥

विविध विद्या आणि ज्ञान हे कवीश्वरांशिवाय अस्तित्वातच नाहीत. सर्व प्रकारची सर्वज्ञता ही कवींपासूनच प्राप्त होते.

मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवेश्वर अनेक । तयांपासून विवेक । सकळ जनासी ॥ २३॥

पूर्वी वाल्मीकी, व्यास आदी अनेक श्रेष्ठ कवी होऊन गेले. त्यांच्यापासूनच सर्व लोकांना विवेक प्राप्त झाला.

पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच वित्पत्ती प्राप्त झाली । तेणे पंडिताआंगीं बाणली । परम योग्यता ॥ २४॥

पूर्वी काव्यरचना झाल्यामुळेच लोकांना पांडित्य प्राप्त झाले, आणि त्यामुळेच पंडितांच्या अंगी परम योग्यता बाणली.

ऐसे पूर्वीं थोर थोर । जाले कवेश्वर अपार । आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यांसी ॥ २५॥

अशा प्रकारे पूर्वी अनेक थोर थोर कवीश्वर होऊन गेले, आताही आहेत आणि पुढेही होतील. त्या सर्वांना माझे नमन असो.

नाना चातुर्याच्या मूर्ती । किं हे साक्षात् बृहस्पती । वेद श्रुती बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥ २६॥

हे कवी म्हणजे नाना प्रकारच्या चातुर्याच्या मूर्ती आहेत, जणू साक्षात बृहस्पतीच आहेत, ज्यांच्या मुखातून वेद आणि श्रुतीही स्वतःला बोलताना पाहू इच्छितात.

परोपकाराकारणें । नाना निश्चय अनुवादणें ॥ सेखीं बोलीले पूर्णपणें । संशयातीत ॥ २७॥

परोपकारासाठी त्यांनी विविध निश्चयांचे कथन केले, आणि अखेरीस त्यांनी संशयातीत असे परिपूर्ण सत्य सांगितले.

कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसाचे वोघ लोटले । नाना सुखाचे उचंबळले । सरोवर हे ॥ २८॥

किंवा हे जणू अमृताचे मेघ वर्षले आहेत, किंवा नवरसांचे प्रवाह वाहू लागले आहेत, आणि विविध सुखांनी उचंबळलेली सरोवरेच जणू ही आहेत.

कीं हे विवेकनिधीचीं भांडारें । प्रगट जालीं मनुष्याकारें । नाना वस्तूचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥ २९॥

किंवा हे विवेकाच्या निधीची भांडारेच मानवी रूपात प्रगट झाली आहेत, आणि विविध वस्तूंच्या (तत्त्वांच्या) विचाराने ती परिपूर्ण भरलेली आहेत.

कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें । नाना पदार्थास आणी उणें । लाधलें पूर्व संचिताच्या गुणें । विश्वजनासी ॥ ३०॥

किंवा हे आदिशक्तीचेच ठेवलेले धन आहे, जे इतर सर्व वस्तूंना उणे ठरवते, आणि जे पूर्वसंचिताच्या (पूर्वपुण्याच्या) गुणाने या विश्वातील लोकांना प्राप्त झाले आहे.

कीं हे सुखाचीं तारुवें लोटलीं । आक्षै आनंदे उतटलीं । विश्वजनास उपेगा आलीं । नाना प्रयोगाकारणे ॥ ३१॥

किंवा ही सुखाची जहाजेच जणू पुढे सरकली आहेत, अक्षय आनंदाने भरलेली किनाऱ्याला लागली आहेत, आणि विविध उपयोगांसाठी जगातील लोकांच्या कामी आली आहेत.

कीं हे निरंजनाची संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिती । नांतरी भक्तीची फळश्रुती । फळास आली ॥ ३२॥

किंवा ही निरंजन (मायारहित) तत्त्वाची संपत्ती आहे, किंवा विराट पुरुषाची योगस्थिती आहे, किंवा भक्तीचे फळ प्रत्यक्ष फळाला आले आहे.

कीं हा ईश्वराचा पवाड । पाहातां गगनाहून वाड । ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंदरचना ॥ ३३॥

किंवा हा ईश्वराचा पराक्रमच आहे, जो पाहता आकाशाहूनही विशाल आहे. कवीच्या काव्यरचनेची रचनाही ब्रह्मांडाच्या रचनेहूनही भव्य आहे.

आतां असो हा विचार । जगास आधार कवेश्वर । तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांग भावें ॥ ३४॥

आता हा विचार येथेच थांबवूया. कवीश्वर हेच या जगाचे आधार आहेत. त्यांना मी भावपूर्ण साष्टांग नमस्कार करतो.