आतां वंदूं श्रोते जन । भक्त ज्ञानी संत सज्जन । विरक्त योगी गुणसंपन्न । सत्यवादी ॥ १॥

आता मी श्रोत्यांना वंदन करतो - जे भक्त, ज्ञानी, संत, सज्जन, विरक्त, योगी, गुणसंपन्न आणि सत्यवादी आहेत.

येक सत्वाचे सागर । येक बुद्धीचे आगर । येक श्रोते वैरागर । नाना शब्दरत्नांचे ॥ २॥

काही श्रोते सत्त्वगुणाचे सागर आहेत, काही बुद्धीचे आगर (खाण) आहेत, आणि काही श्रोते अनेकविध शब्दरत्नांची खाणच आहेत.

जे नाना अर्थांबृताचे भोक्ते । जे प्रसंगीं वक्तयाचे वक्ते । नाना संशयातें छेदिते । निश्चै पुरुष ॥ ३॥

जे विविध अर्थरूपी अमृताचा आस्वाद घेणारे आहेत, जे प्रसंगी वक्त्याचेही वक्ते बनू शकतात, आणि जे अनेक संशयांचे निरसन करणारे निश्चयी पुरुष आहेत.

ज्यांची धारणा अपार । जे ईश्वराचे अवतार । नांतरी प्रत्यक्ष सुरवर । बैसले जैसे ॥ ४॥

ज्यांची स्मरणशक्ती (धारणाशक्ती) अपार आहे, जे जणू ईश्वराचेच अवतार आहेत, किंवा जणू प्रत्यक्ष देवच येऊन बसले आहेत.

किं हे ऋषेश्वरांची मंडळी । शांतस्वरूप सत्वागळी । जयांचेनि सभामंडळीं । परम शोभा ॥ ५॥

किंवा जणू ही ऋषीश्रेष्ठांचीच मंडळी आहे, शांत स्वरूपाची व सत्त्वगुणांनी ओतप्रोत आहे, आणि ज्यांच्यामुळे या सभामंडपाला विशेष शोभा प्राप्त झाली आहे.

हृदईं वेदगर्भ विलसे । मुखीं सरस्वती विळासे । साहित्य बोलतां जैसे । भासती देवगुरु ॥ ६॥

यांच्या हृदयात वेदांचे सार वसते, मुखात सरस्वती विलसते, आणि हे साहित्यचर्चा करू लागले की जणू देवगुरू बृहस्पतीच बोलत असल्याचा भास होतो.

जे पवित्रपणें वैश्वानर । जे स्फूर्तिकिरणाचे दिनकर । ज्ञातेपणें दृष्टीसमोरे । ब्रह्मांड न ये ॥ ७॥

जे पावित्र्यात अग्नीसमान आहेत, जे स्फूर्तीच्या किरणांचे सूर्य आहेत, आणि ज्यांच्या ज्ञानसंपन्न दृष्टीपुढे संपूर्ण ब्रह्मांडही तुच्छ भासते.

जे अखंड सावधान । जयांस त्रिकाळाचें ज्ञान । सर्वकाळ निराभिमान । आत्मज्ञानी ॥ ८॥

जे सतत सावध असतात, ज्यांना भूत-वर्तमान-भविष्य तिन्ही काळांचे ज्ञान असते, आणि जे सदैव अहंकाररहित असे आत्मज्ञानी आहेत.

ज्यांचे दृष्टीखालून गेलें । ऐंसें कांहींच नाहीं उरलें । पदार्थमात्रांसी लक्षिलें । मनें जयांच्या ॥ ९॥

ज्यांच्या दृष्टीतून काहीही सुटलेले नाही, आणि ज्यांच्या मनाने सर्व वस्तुमात्रांचे निरीक्षण केलेले आहे.

जें जें कांहीं आठवावें । तें तें तयांस पूर्वीच ठावें । तेथें काये अनुवादावें । ज्ञातेपणेंकरूनी ॥ १०॥

जे जे काही सांगायचे आहे, ते ते त्यांना आधीच माहीत आहे. मग त्यांच्या ज्ञानसंपन्नतेपुढे नव्याने काय सांगावे?

परंतु हे गुणग्राहिक । म्हणौन बोलतों निःशंक । भाग्यपुरुष काये येक । सेवीत नाहीं ॥ ११॥

परंतु हे श्रोते गुणग्राहक (चांगले गुण ओळखणारे) आहेत, म्हणून मी निःशंकपणे बोलतो. भाग्यवान पुरुष एकच गोष्ट सेवन करत नाही, तर सर्वच गोष्टींचा आस्वाद घेतो.

सदा सेविती दिव्यान्नें । पालटाकारणें आवेट अन्नें । तैसींच माझीं वचनें । पराकृतें ॥ १२॥

ते नेहमी उत्तम दिव्य अन्न सेवन करतात, पण चव बदलण्यासाठी कधीकधी साधे-सामान्य अन्नही सेवन करतात. त्याचप्रमाणे माझी ही सामान्य वचनेही ते ऐकून घेतील.

आपुले शक्तिनुसार । भावें पुजावा परमेश्वर । परंतु पुजूं नये हा विचार । कोठेंचि नाहीं ॥ १३॥

आपल्या शक्तीनुसार श्रद्धेने परमेश्वराची पूजा करावी. परंतु 'पूजाच करू नये' असा विचार कोठेही सांगितलेला नाही.

तैसा मी येक वाग्दुर्बळ । श्रोते परमेश्वरचि केवळ । यांची पूजा वाचाबरळ । करूं पाहे ॥ १४॥

त्याचप्रमाणे मी वाणीने दुर्बळ असूनही, हे श्रोतेच जणू साक्षात परमेश्वर आहेत असे मानून, माझ्या तोकड्या वाणीने त्यांची पूजा करू पाहत आहे.

वित्पत्ती नाहीं कळा नाहीं । चातुर्य नाहीं प्रबंद नाहीं । भक्ति ज्ञान वैराग्य नाहीं । गौल्यता नाहीं वचनाची ॥ १५॥

माझ्याजवळ पांडित्य नाही, कला नाही, चातुर्य नाही, रचनाकौशल्य नाही, भक्ती-ज्ञान-वैराग्यही नाही, आणि माझ्या वचनांत गोडवाही नाही.

ऐसा माझा वाग्विाळास । म्हणौन बोलतों सावकाश । भावाचा भोक्ता जगदीश । म्हणौनियां ॥ १६॥

अशी माझी वाणीची स्थिती असली, तरीही मी हळूहळू बोलत आहे, कारण जगदीश्वर हा केवळ भावाचाच भुकेला असतो, शब्दकौशल्याचा नाही, हे मला ठाऊक आहे.

तुम्ही श्रोते जगदीशमूर्ति । तेथें माझी वित्पत्ती किती । बुद्धिहीण अल्पमती । सलगी करितों ॥ १७॥

तुम्ही श्रोते तर साक्षात जगदीश्वराचीच मूर्ती आहात, तेथे माझे पांडित्य ते किती असणार? बुद्धिहीन आणि अल्पमती असूनही मी तुमच्याशी सलगी (जवळीक) करत आहे.

समर्थाचा पुत्र मूर्ख जगीं । परी सामर्थ्य असे त्याचा आंगीं । तुम्हां संतांचा सलगी । म्हणौनि करितों ॥ १८॥

एखाद्या समर्थ माणसाचा मुलगा जगात मूर्ख असला, तरी त्याच्या अंगी त्याच्या पित्याचे सामर्थ्य असतेच. त्याचप्रमाणे मी तुम्हा संतांचाच असल्यामुळे तुमच्याशी सलगी करत आहे.

व्याघ्र सिंह भयानक । देखोनि भयाचकित लोक । परी त्यांचीं पिलीं निःशंक । तयांपुढे खेळती ॥ १९॥

वाघ आणि सिंह हे भयानक असतात, त्यांना पाहून लोक भयभीत होतात, पण त्यांचीच पिल्ले मात्र त्यांच्यासमोर निर्भयपणे खेळत असतात.

तैसा मी संतांचा अंकित । तुम्हां संतांपासीं बोलत । तरी माझी चिंता तुमचे चित्त । वाहेलच कीं ॥ २०॥

त्याचप्रमाणे मी संतांचाच सेवक असल्यामुळे तुम्हा संतांजवळ निर्भयपणे बोलत आहे. त्यामुळे माझी काळजी तुमचे मनही नक्कीच वाहील.

आपलेंची बोले वाउगें । त्याची संपादणी करणें लागे । परंतु काहीं सांगणें नलगे । न्यून तें पूर्ण करावें ॥ २१॥

आपलेच माणूस काही चुकीचे बोलले, तरी त्याचे समर्थन करावे लागते. त्याला वेगळे काही सांगावे लागत नाही, फक्त जे उणे आहे ते पूर्ण करून घ्यावे.

हें तों प्रीतीचें लक्षण । स्वभावेंची करी मन । तैसे तुम्ही संतसज्जन । मायेबाप विश्वाचे ॥ २२॥

हे तर प्रेमाचेच लक्षण आहे, मन स्वाभाविकपणेच असे करते. त्याचप्रमाणे तुम्ही संतसज्जन हे या विश्वाचे माता-पिताच आहात.

माझा आशय जाणोनी जीवें । आतां उचित तें करावें । पुढें कथेसि अवधान द्यावें । म्हणे दासानुदास ॥ २३॥

माझा हेतू मनापासून समजून घेऊन, आता जे योग्य असेल ते करावे, आणि पुढील कथेकडे लक्ष द्यावे, असे हा दासांचा दास (समर्थ रामदास) म्हणतो.